उत्तर :

• कर्तव्यप्रति सचेत रहनाले मानिसमा जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण विकास हुन्छ र ऊ उत्साहपूर्वक अघि बढ्न प्रेरित हुन्छ।

• संसारमा महान् बनेका धेरै आदर्श व्यक्तिहरूले आफ्ना जिम्मेवारीबाट पछि नहटी कर्तव्यको कठिन परीक्षा पार गरेका कारण आफ्नो विशिष्ट स्थान बनाएका हुन्।

• समाजका प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो स्थानअनुसार जिम्मेवारी पूरा गर्ने हो भने त्यस्तो समाज सभ्य, अनुशासित र सुसंस्कृत बन्न पुग्छ।

उत्तर :

हाम्रा प्राचीन तथा पौराणिक ग्रन्थहरूले कर्तव्यलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। नीतिश्लोकमा न्यायसङ्गत तरिकाले कमाइएको धनलाई प्रयोग गरी पारलौकिक कर्तव्य पूरा गर्नुपर्ने विचार पाइन्छ। गीताले व्यक्तिले आफूलाई प्राप्त कर्तव्य इमानदारीका साथ निर्वाह गर्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ। त्यसैगरी उपनिषद्मा मातृ देवो भव, पितृ देवो भव र आचार्य देवो भव जस्ता वचनमार्फत आमा, बुबा तथा गुरुका प्रति सम्मान र जिम्मेवारीलाई विशेष स्थान दिइएको छ।

उत्तर :

भरत भण्डारीको तर्कअनुसार अधिकारको सुनिश्चितता नभएसम्म कर्तव्यलाई प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न सकिँदैन। मानिसले जन्म लिनेबित्तिकै केही आधारभूत अधिकार प्राप्त गर्छ; कर्तव्य भने त्यसपछि जोडिने जिम्मेवारी हो। त्यसैले उनको विचारमा अधिकार नै कर्तव्यको आधार भएकाले कर्तव्यभन्दा अधिकारको महत्त्व बढी हुन्छ।

उत्तर :

श्रुति साहले अधिकारको महत्त्वकै कारण मानिसहरूले विभिन्न समयमा अधिकार प्राप्तिका लागि आन्दोलन र सङ्घर्ष गरेको बताएकी छन्। उनका अनुसार प्रकृतिमा पनि आफ्नै अधिकार र जिम्मेवारीको व्यवस्था देखिन्छ। मानिसले जन्मजात रूपमा पाउने अधिकार उसको व्यक्तित्व निर्माण, आत्मसम्मान र नैतिक जीवनका लागि आवश्यक हुन्छ। त्यसैले मानवको समग्र विकासका दृष्टिले अधिकारलाई कर्तव्यभन्दा विशिष्ट र महत्त्वपूर्ण मान्न सकिन्छ।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो' शीर्षकको वादविवाद पाठबाट साभार गरिएको हो। यस अंशमा 'कर्तव्य ठुलो' भन्ने पक्षका प्रथम वक्ता चिदानन्द चौधरीले आफ्नो मन्तव्य टुङ्ग्याउने क्रममा यो विचार व्यक्त गरेका हुन्। मानिसको वास्तविक व्यक्तित्व, चरित्र, क्षमता, इमानदारी र जिम्मेवारीबोधको सही परीक्षण उसले आफ्नो कर्तव्य कति निष्ठापूर्वक पूरा गर्छ भन्ने आधारमा मात्र हुन्छ भन्ने भाव यहाँ प्रस्तुत गरिएको हो।

व्यक्तिको चरित्र र उसको वास्तविक क्षमता बुझ्ने सबैभन्दा प्रभावकारी आधार उसको व्यवहारमा देखिने कर्तव्यपरायणता हो। जिम्मेवारी पूरा गर्ने काम कुनै विशेष पद, अधिकार वा प्रतिष्ठित ओहदामा बसेकाहरूका लागि मात्र सीमित हुँदैन। समाजमा मानिस जुनसुकै भूमिकामा भए पनि आफ्नो दायित्व इमानदारीपूर्वक पूरा गर्न सक्छ। इतिहासमा महान् व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित भएका धेरै मानिसहरूले पनि कठिन परिस्थितिमा आफ्नो जिम्मेवारीबाट विचलित नभई आफ्नो महानता प्रमाणित गरेका छन्।

रामले पिताको आदेशलाई सर्वोच्च मानी वनवास स्वीकार गरे। सत्य र न्यायको पक्षमा अडिग रहेका सुकरातले मृत्युसमेत स्वीकार गरे। त्यस्तै मानव कल्याणको उद्देश्यले सिद्धार्थ गौतमले राजकीय जीवन र पारिवारिक सुख त्यागे। यी घटनाहरूले व्यक्तिको महानता उसको सुविधामा होइन, कठिन अवस्थामा समेत कर्तव्यप्रति देखाउने निष्ठामा निर्भर हुन्छ भन्ने देखाउँछन्। नागरिक, कृषक, शिक्षक वा राष्ट्रसेवक—सबैले आफ्नो दायित्व सही ढङ्गले निर्वाह गरेमा मात्र सामाजिक व्यवस्था सुदृढ हुन्छ।

अधिकारबाट आफूले के पायो भन्ने प्रश्नसँगै आफूले समाज र राष्ट्रका लागि के गर्‍यो भन्ने सोच पनि आवश्यक हुन्छ। केवल अधिकार खोज्ने प्रवृत्तिले व्यक्तिलाई स्वार्थतर्फ धकेल्न सक्छ, तर जिम्मेवारीप्रति समर्पित व्यवहारले उसको चरित्र, क्षमता र सामाजिक योगदानलाई उजागर गर्छ। व्यक्तिको मूल्याङ्कन उसको जिम्मेवारी पूरा गर्ने शैली र समाजप्रतिको योगदानबाट गर्न सकिन्छ।

यसरी रामको आज्ञापालन, सुकरातको सत्यप्रतिको अडान तथा सिद्धार्थ गौतमको त्याग कर्तव्यपरायणताका प्रभावशाली उदाहरण हुन्। निस्वार्थ भावनाका साथ आफ्नो दायित्व पूरा गर्ने व्यक्तिले समाजमा सम्मान प्राप्त गर्छ। त्यसैले कर्तव्यको कठोर परीक्षाबाट गुज्रिएपछि मात्र व्यक्तिको वास्तविक चरित्र र व्यक्तित्वको मूल्याङ्कन सम्भव हुन्छ भन्ने नै यस भनाइको मुख्य आशय हो।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो' शीर्षकको वादविवाद पाठबाट साभार गरिएको हो। यस अंशमा 'अधिकार ठुलो' भन्ने विपक्षका वक्ता भरत भण्डारीले पक्षका वक्ताको तर्कको सशक्त खण्डन गर्ने क्रममा यो तीखो वैचारिक प्रहार गरेका हुन्। मानिसलाई आधारभूत हक, स्वतन्त्रता र आत्मसम्मान नदिई केवल जिम्मेवारी मात्र पूरा गर भन्नु निरर्थक, अन्यायसङ्गत र असम्भव हुन्छ भन्ने भाव यहाँ प्रस्तुत गरिएको हो।

आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न व्यक्तिसँग आवश्यक अधिकार, स्वतन्त्रता र साधन उपलब्ध हुनुपर्छ। युद्धमा पठाइएको सैनिकसँग हतियार नै छैन भने उसले शत्रुसँग कसरी सामना गर्न सक्छ? त्यसैगरी अधिकारबाट वञ्चित नागरिकसँग केवल कर्तव्य पूरा गर्ने अपेक्षा गर्नु पनि व्यवहारिक हुँदैन। अधिकारले व्यक्तिलाई आवश्यक आत्मविश्वास, स्वतन्त्रता र सामर्थ्य प्रदान गर्छ, जसको आधारमा उसले आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सक्छ।

नागरिकलाई अधिकार नदिई काम गर्न बाध्य पार्नु भनेको उसको स्वतन्त्रतालाई नियन्त्रण गर्नु हो। हातमा बन्धन लगाएर काम गर्न आदेश दिनु वा खुट्टामा नेल लगाएर हिँड्न लगाउनु जस्तै अवस्थामा व्यक्तिबाट प्रभावकारी कर्तव्यपालनको अपेक्षा गर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ। त्यसैले कर्तव्यको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि नागरिकलाई आधारभूत अधिकार उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ।

अधिकारविहीन व्यक्तिले आफ्नो क्षमता पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैन। अधिकारले उसलाई आफ्नो विचार राख्ने, स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने र सम्मानपूर्वक जीवन बिताउने वातावरण दिन्छ। यस्तो वातावरणमा मात्र व्यक्तिले जिम्मेवारीलाई सक्रिय र सिर्जनात्मक रूपमा पूरा गर्न सक्छ।

अन्ततः युद्धमा हतियारविहीन सैनिक र खुट्टामा नेल बाँधिएको व्यक्तिले आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्न नसकेझैँ अधिकारबाट वञ्चित नागरिकले पनि कर्तव्य प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्दैन। त्यसैले कर्तव्य पूरा गराउनुअघि नागरिकलाई आवश्यक अधिकार, स्वतन्त्रता र सक्षम वातावरण प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने विचार यस भनाइले व्यक्त गरेको छ।

उत्तर :

'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?' वादविवादमा सहभागी सबै वक्ताहरूले विषयलाई आआफ्नो दृष्टिकोणबाट प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। तीमध्ये मलाई पक्षका दोस्रो वक्ता पदम गुप्ताको विचार विशेष रूपमा प्रभावशाली लाग्यो। उहाँले भावनात्मक भाषणभन्दा पनि व्यवहारिक उदाहरण र तार्किक आधारमार्फत आफ्नो पक्षलाई बलियो बनाउनुभएको छ।

उहाँले अधिकारको विरोध गर्नुभन्दा अधिकार प्राप्त गर्ने क्रममा अरूको अधिकारलाई असर पार्न नहुने पक्षलाई जोड दिनुभएको छ। टायर बाल्ने, बन्द तथा हडतालजस्ता गतिविधिबाट अधिकार खोज्दा अरू नागरिकको अधिकारसमेत प्रभावित हुन सक्ने उहाँको तर्क विचारणीय छ। उहाँले कर्तव्यलाई नैतिक र वैधानिक दुई दृष्टिले प्रस्तुत गर्दै यसको व्यापकता स्पष्ट पार्नुभएको छ।

मदर टेरेसा र महावीर पुनजस्ता निरन्तर सेवामा समर्पित व्यक्तिहरूको उदाहरणले उहाँको तर्कलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ। नदीले निरन्तर पानी प्रदान गर्नु र सूर्यले प्रकाश तथा ताप दिनुजस्ता प्राकृतिक उदाहरणहरूले पनि कर्तव्यको महत्त्वलाई सहज रूपमा बुझाएका छन्। विशेषतः "कर्तव्यको तेल बिना विकासको रेल चल्दैन" भन्ने निष्कर्षले कर्तव्य र विकासबीचको सम्बन्धलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यही कारण पदम गुप्ताको भनाइ मलाई सबैभन्दा बढी मन पर्यो।

उत्तर :

'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?' शीर्षकको वादविवादलाई आधार बनाएर छलफल गर्दा अधिकार र कर्तव्यलाई एकअर्काबाट अलग राख्न नसकिने निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ। दुवै एकअर्कासँग जोडिएका र परस्पर सहयोगी पक्ष हुन्। सभ्य तथा व्यवस्थित समाजका लागि अधिकारको संरक्षणसँगै कर्तव्यको जिम्मेवार निर्वाह पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्दा अरू व्यक्तिका अधिकार सुरक्षित हुन पुग्छन्। उदाहरणका रूपमा, आमाबुबाले सन्तानको पालनपोषण र संरक्षण गर्ने दायित्व पूरा गर्दा सन्तानले सुरक्षित जीवन पाउने अधिकार प्राप्त गर्छन्। त्यसैगरी आफूले आफ्नो हक प्रयोग गर्दा अरूको हकलाई सम्मान गर्नु पनि जिम्मेवार नागरिकको कर्तव्य हो।

अधिकार मात्र खोजेर कर्तव्यलाई बेवास्ता गरियो भने स्वार्थ र निरङ्कुशता बढ्न सक्छ। अर्कोतर्फ, अधिकार नदिई केवल कर्तव्यको अपेक्षा गरियो भने नागरिकमाथि अन्याय र दमन हुन सक्छ। नेपालको संविधानले नागरिकका मौलिक हकसँगै कर्तव्यको पनि व्यवस्था गर्नुले यी दुईबीचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्छ।

त्यसैले अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका परिपूरक हुन्। अधिकारको उचित उपभोग र अरूको अधिकारको सम्मान गर्न कर्तव्यपालन आवश्यक हुन्छ। दुवै पक्षलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउँदा मात्र जिम्मेवार नागरिक र व्यवस्थित समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।

उत्तर :

'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?' विषयमा भएको वादविवादले अधिकार र कर्तव्य दुवैको सामाजिक महत्त्वलाई विभिन्न तर्कमार्फत प्रस्तुत गरेको छ। दुवै पक्षका वक्ताहरूले ऐतिहासिक घटना, सामाजिक उदाहरण तथा तार्किक आधार प्रयोग गरेर आफ्ना विचार पुष्टि गरेका छन्। मानिसको व्यक्तिगत विकास र सामाजिक जीवनका लागि अधिकार आवश्यक भए पनि मेरो विचारमा व्यवहारिक दृष्टिले कर्तव्यको महत्त्व अझ बढी देखिन्छ। त्यसैले म कर्तव्य ठुलो भन्ने पक्षमा छु।

कर्तव्यले व्यक्तिमा अनुशासन, जिम्मेवारी र सेवाभावको विकास गराउँछ। मानिसले आफ्नो स्थान र भूमिकाअनुसार जिम्मेवारी पूरा गर्दा त्यसको लाभ अरूलाई पनि पुग्छ। चिदानन्द चौधरीले भनेझैँ कर्तव्य निर्वाह गर्न विशेष पदमा पुगिरहन आवश्यक छैन। समाजको सामान्य सदस्यले पनि आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गरेर समाजलाई व्यवस्थित बनाउन योगदान दिन सक्छ।

पदम गुप्ताले कर्तव्यको नैतिक तथा वैधानिक पक्षलाई स्पष्ट पार्दै यसको महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएका छन्। आमाबुबाले सन्तानको हेरचाह गर्ने दायित्व पूरा गर्दा सन्तानको अधिकार सुरक्षित हुन्छ। त्यस्तै प्रकृतिमा सूर्यले प्रकाश दिने र नदीले आफ्नो प्रवाह कायम राख्ने जस्ता उदाहरणहरूले पनि जिम्मेवारी पूरा गर्दा समग्र व्यवस्था सञ्चालनमा सहयोग पुग्ने देखाउँछन्।

अधिकारको मागले व्यक्तिगत हितसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ, तर कर्तव्यको इमानदार पालनाले परिवार, समाज र राष्ट्रको सामूहिक हितलाई अघि बढाउँछ। अधिकारको संरक्षण आवश्यक भए पनि त्यसलाई व्यवहारमा सुरक्षित राख्न नागरिकको जिम्मेवारी उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले अधिकारको बलियो आधार निर्माण गर्न पनि कर्तव्यको जग आवश्यक हुन्छ। नागरिकले आफ्नो दायित्व सही रूपमा निर्वाह गरेमा अरूका अधिकार सुरक्षित हुन्छन् र समाजमा सन्तुलन कायम हुन्छ। यही कारणले म मानव जीवनमा कर्तव्यलाई अझ महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा स्वीकार गर्छु।

उत्तर :

आदरणीय सभापतिज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, अतिथिज्यूहरू, निर्णायक मण्डल, गुरुवर्ग तथा मेरा प्रतियोगी साथीहरू र उपस्थित सम्पूर्ण विद्यार्थी मित्रहरू ! म आजको वादविवादमा विषयको पक्ष अर्थात् 'सन्तानलाई भौतिक सम्पत्ति होइन, स्तरीय शिक्षा दिनुपर्छ' भन्ने विषयमा आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्दै छु।

सभाध्यक्ष महोदय ! 'विद्या धनम् सर्वधनम् प्रधानम्' भन्ने भनाइले शिक्षाको सर्वोच्च महत्त्वलाई स्पष्ट गर्छ। ज्ञानबाट प्राप्त हुने शिक्षा यस्तो सम्पत्ति हो जसलाई न त सजिलै नष्ट गर्न सकिन्छ न त अरूले चोर्न सक्छन्। गुणस्तरीय शिक्षा पाएको व्यक्तिले कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नै ज्ञान, सीप र क्षमताको सहारामा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।

आमाबुबाले सन्तानका लागि केवल धन थुपार्ने सोच राख्नुभन्दा उनीहरूलाई राम्रो शिक्षा र संस्कार प्रदान गर्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। भौतिक सम्पत्ति समयसँगै घट्न, नष्ट हुन वा अरूको हातमा जान सक्छ; तर शिक्षाबाट प्राप्त ज्ञान र विवेक जीवनभर उपयोगी हुन्छ। शिक्षित व्यक्तिले आफ्नो जीवनलाई सही दिशामा अघि बढाउन मात्र होइन, समाजमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पनि सक्षम हुन्छ।

विपक्षका मित्रहरूले सम्पत्तिको आवश्यकता देखाउन सक्नुहुन्छ। तर शिक्षा र विवेकको अभावमा प्राप्त ठूलो सम्पत्तिसमेत लामो समय सुरक्षित रहन सक्दैन। यदि सन्तानसँग पर्याप्त ज्ञान र क्षमता छ भने उसले आफ्नै परिश्रमबाट नयाँ अवसर सिर्जना गर्न तथा सम्पत्ति कमाउन सक्छ। नेल्सन मन्डेलाले शिक्षालाई संसार परिवर्तन गर्न सकिने शक्तिशाली अस्त्रका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। अरिस्टोटलले पनि शिक्षित र अशिक्षित व्यक्तिबीच अत्यन्त ठूलो अन्तर रहेको बताएका छन्।

(जनाउ घन्टी बज्छ।)

शिक्षाबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ र ज्ञानले विवेकलाई परिष्कृत बनाउँछ। अत्यधिक धनले कहिलेकाहीँ मानिसमा विलासिता र अकर्मण्यता जन्माउन सक्छ, तर शिक्षाले उसलाई जीवनका चुनौती बुझेर निर्णय गर्न सक्ने क्षमता दिन्छ। सन्तानका लागि धन कमाउने क्रममा अभिभावक लामो समय घरबाट टाढा रहँदा छोराछोरी उचित शिक्षा र संस्कारबाट वञ्चित हुने अवस्था पनि देखिन्छ। नीतिशास्त्रले समेत सन्तानलाई शिक्षाबाट टाढा राख्ने अभिभावकको भूमिकालाई उचित मानेको छैन।

त्यसैले सन्तानलाई केवल सम्पत्तिको उत्तराधिकारी बनाउनुको सट्टा ज्ञान, सीप, संस्कार र विवेकको धनी बनाउनु बढी उपयोगी हुन्छ। यही विचारका साथ मेरो मन्तव्य समाप्त गर्दछु। धन्यवाद !

उत्तर :

आदरणीय सभापतिज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, अतिथिज्यूहरू, निर्णायक मण्डल, गुरुवर्ग, प्रतिस्पर्धी साथीहरू तथा उपस्थित सम्पूर्ण विद्यार्थी मित्रहरू ! म आजको वादविवाद प्रतियोगिताको निर्धारित विषयको विपक्ष अर्थात् 'हरेक आमाबुबाले आफ्ना सन्तानका लागि भौतिक सम्पत्ति नै जोडिदिनुपर्छ' भन्ने पक्षमा उभिएर पूर्ववक्ता मित्रको भनाइको खण्डन गर्दै आफ्ना तर्कहरू प्रस्तुत गर्न गइरहेको छु।

सभाध्यक्ष महोदय ! पक्षका मित्रले 'विद्या धनम्' भन्दै शिक्षाको महत्त्वलाई अगाडि सार्नुभयो। तर गुणस्तरीय शिक्षा हासिल गर्न पनि आर्थिक स्रोतको आवश्यकता पर्छ भन्ने यथार्थलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। आजको २१ औँ शताब्दीमा राम्रो विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा व्यावसायिक शिक्षाका लागि पर्याप्त खर्च आवश्यक हुन्छ। अभिभावकसँग आर्थिक स्रोत नै नभएमा सन्तानले आफूले चाहेको गुणस्तरीय शिक्षासम्म पहुँच कसरी बनाउने? त्यसैले शिक्षाको आधार तयार गर्न पनि भौतिक सम्पत्तिको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

शिक्षित भएपछि पनि व्यक्तिलाई जीवनमा अघि बढ्न आर्थिक स्रोत आवश्यक पर्छ। केवल शैक्षिक प्रमाणपत्रले रोजगारी वा आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्दैन। शिक्षा पूरा गरेपछि व्यवसाय, उद्योग वा नयाँ उद्यम सुरु गर्न प्रारम्भिक पुँजी आवश्यक हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अभिभावकले तयार पारेको सम्पत्तिले सन्तानलाई आफ्नो क्षमता व्यवहारमा उतार्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

आकस्मिक रोग, आर्थिक सङ्कट, बेरोजगारी वा महामारीजस्ता कठिन अवस्थामा आर्थिक सुरक्षा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शैक्षिक प्रमाणपत्र मात्रले यस्ता परिस्थितिबाट तत्काल राहत दिन सक्दैन। बैंकमा रहेको रकम, जग्गाजमिन वा अन्य सम्पत्तिले परिवारलाई कठिन समयमा आर्थिक सहारा दिन सक्छ।

(जनाउ घन्टी बज्छ।)

महोदय ! सम्पत्ति मानिसलाई बिगार्ने वस्तु मात्र हो भन्ने धारणा पूर्ण रूपमा सही छैन। उचित उपयोग गर्न सके सम्पत्तिले शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यवसाय र सामाजिक सुरक्षाका अवसरहरू उपलब्ध गराउन सक्छ। सन्तानलाई आर्थिक आधारविहीन अवस्थामा छोडेर केवल शिक्षा दिनु पर्याप्त नहुन सक्छ। शिक्षासँगै आर्थिक सुरक्षा उपलब्ध भयो भने उनीहरूले आफ्नो ज्ञान र क्षमतालाई अझ प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्।

त्यसैले सन्तानको भविष्यलाई सुरक्षित, स्थिर र अवसरपूर्ण बनाउन अभिभावकले भौतिक सम्पत्तिको आधार पनि तयार गरिदिनुपर्छ। यही विचारका साथ मेरो तर्क समाप्त गर्दछु। धन्यवाद !

उत्तर :

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू,
प्रमुख अतिथिज्यू, निर्णयको भूमिकामा रहनुभएका निर्णायक मण्डल,
गुरु, गुरुआमा तथा मेरा प्रतियोगी साथीहरू र उपस्थित सम्पूर्ण विद्यार्थी मित्रहरू !

म आजको वादविवाद प्रतियोगिताको विपक्ष अर्थात् अधिकार ठुलो भन्ने पक्षमा उभिएर पक्षका प्रथम वक्ता चिदानन्द चौधरीको भनाइको खण्डन गर्दै आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्दै छु।

सभाध्यक्ष महोदय !

पक्षका वक्ता चिदानन्द चौधरीले कर्तव्यलाई अधिकारभन्दा उच्च स्थानमा राख्दै धार्मिक ग्रन्थ र दार्शनिक विचारहरूलाई आफ्नो तर्कको आधार बनाउनुभएको छ। नीतिश्लोक, गीता र उपनिषद्का प्रसङ्गमार्फत उहाँले कर्तव्यको महानता देखाउन खोज्नुभएको छ। तर प्रश्न के हो भने ती ग्रन्थहरूले अधिकारलाई अस्वीकार गरेका छन् त? गीतामै 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' भनिएको छ, जसको अर्थ हो, कर्ममा तिम्रो अधिकार छ। यसबाट कर्तव्यसँगै अधिकारको अवधारणा पनि जोडिएको स्पष्ट हुन्छ। त्यसैले कर्तव्य निर्वाहका लागि अधिकारको आवश्यकता हुन्छ भन्ने तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन।

उहाँले राम, सुकरात र गौतम बुद्धका उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभएको छ। तर यी उदाहरणहरूलाई अधिकारको दृष्टिले पनि हेर्न सकिन्छ। रामले पिताको आज्ञा स्वीकार गरी वनवास जाने निर्णय गरे; आफ्नो निर्णयअनुसार कर्तव्य पूरा गर्ने अवसर र अधिकार पनि उनलाई थियो। सुकरातले आफ्नो विचार अभिव्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता प्रयोग गरेकै कारण विवादमा परे। उनको विषपानलाई केवल कर्तव्यपालनका रूपमा मात्र नभई आफ्नो विचार र नैतिक स्वतन्त्रताप्रतिको अडानका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

पक्षका वक्ताले नागरिकले आफ्नो वरिपरि सफा गरे सहर नै सफा हुने उदाहरण दिनुभएको छ। तर नागरिकले सफाइको जिम्मेवारी पूरा गर्न स्वच्छ पानी, फोहोर व्यवस्थापन तथा आवश्यक सार्वजनिक सेवा पाउने अधिकार पनि हुनुपर्छ। किसानले उत्पादन गर्ने दायित्व पूरा गर्न मल, बिउ र सिँचाइजस्ता आवश्यक साधनमा पहुँच पाउनुपर्छ। शिक्षकले प्रभावकारी रूपमा पढाउने जिम्मेवारी पूरा गर्न आवश्यक तालिम, सुविधा र तलबको अधिकार पाउनुपर्छ।

(जनाउ घन्टी बज्छ।)

अन्त्यमा, चिदानन्द चौधरीका विचार आदर्श र प्रेरणादायी भए पनि अधिकारबिनाको अवस्थामा कर्तव्यलाई प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न सकिँदैन। व्यक्तिलाई आवश्यक अधिकार, स्वतन्त्रता र अवसर उपलब्ध भएपछि मात्र उसले आफ्नो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्छ। त्यसैले कर्तव्यको आधार र प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि अधिकारलाई प्राथमिक स्थान दिनुपर्छ। यस कारण कर्तव्यभन्दा अधिकार नै ठुलो हो भन्दै आफ्नो खण्डन यहीं टुङ्ग्याउँछु। धन्यवाद !