प्रश्न: कृष्ण रायले आफ्नो ४५ वर्षको लामो जीवनमा के कस्ता कुराहरू आर्जन गरेका थिए र उनको आत्मसन्तुष्टिको मुख्य कारण के थियो ?

-> उत्तर: ४५ वर्षको जीवनयात्रामा कृष्ण रायले धन, यश र सम्मानजस्ता सामाजिक तथा भौतिक उपलब्धिहरू प्राप्त गरेका थिए । उनले अरूलाई दुःख वा मर्का नपारी सानोतिनो पुँजीसमेत जम्मा गर्न सफल भएका थिए । यद्यपि उनका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि आफ्नो लामो सामाजिक जीवनमा कसैलाई शत्रु वा बैरी नबनाएको विश्वास थियो । आफू कसैको विरोधी नभएको र कसैले आफूलाई विरोधी नठानेको धारणा नै उनको आत्मसन्तुष्टिको प्रमुख आधार बनेको थियो ।

प्रश्न: कृष्ण रायले आफ्नो विगत सम्झँदा कुन-कुन घटनाहरूलाई शङ्कासँग जोडेर हेरे ?

-> उत्तर: रहस्यमय आक्रमणको कारण खोज्ने क्रममा कृष्ण रायले आफ्ना पुराना व्यवहारहरूलाई पुनः सम्झिए । उनले काम बिगारेको बेला रामे नोकरमाथि रिसाएको घटना सम्झे । हिसाबमा गोलमाल भएको प्रसङ्गमा बलभद्रको बेइज्जती गरेको कुरा पनि उनको स्मृतिमा आयो । त्यसैगरी कुराकानीको क्रममा नोकरी खोज्न आएको युवकलाई आफूले अप्रिय शब्द बोलेको घटना पनि उनले सम्झिए । आफूलाई अकलुषित र दुर्गुणरहित ठान्दै आए पनि अरूलाई समय–असमयमा आदेश वा सल्लाह दिने आफ्नो बानीलाई उनले दोषका रूपमा हेर्न थाले ।

प्रश्न: 'शत्रु' कथाका कृष्ण रायको चरित्र चित्रण गर्नुहोस् ।

-> उत्तर: विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा रचित 'शत्रु' मनोवैज्ञानिक धारामा आधारित चरित्रप्रधान कथा हो । कथाको केन्द्रमा रहेका कृष्ण रायलाई लेखकले उनको बाहिरी सामाजिक व्यक्तित्व र भित्री मानसिक अवस्थाको उतारचढावमार्फत प्रस्तुत गरेका छन् ।

कृष्ण राय गाउँका भद्र, शान्त र सहयोगी स्वभावका मानिस थिए । गाउँमा कुनै झगडा उत्पन्न हुँदा उनी विवाद मिलाउने मध्यस्थका रूपमा अगाडि सर्थे । गाउँलेहरू पनि उनीप्रति विश्वास राख्थे । यसै कारण सामाजिक रूपमा उनको राम्रो प्रतिष्ठा थियो । उनले धन, यश र सम्मान प्राप्त गरेका थिए । आफ्ना सन्तान नभए पनि टाढाको भतिजालाई धर्मपुत्र बनाएर सन्तानको अभाव पूरा गरेका थिए ।

आफ्नो ४५ वर्षको जीवनमा कसैलाई शत्रु नबनाएको कुरामा कृष्ण रायलाई विशेष गर्व थियो । आफूलाई उनी अजात शत्रुका रूपमा हेर्थे । आफूले कसैको अहित नगरेको र विवादमा न्यायपूर्ण भूमिका खेलेको हुनाले कसैले आफूलाई घृणा गर्नुपर्ने कारण नभएको उनको विश्वास थियो ।

तर एक रात तन्द्रामा रहेका बेला उनीमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनको आत्मविश्वासमा ठूलो परिवर्तन आयो । आक्रमण गर्ने व्यक्ति पहिचान हुन नसकेपछि उनले विगतका आफ्ना व्यवहारहरूलाई शङ्काको दृष्टिले हेर्न थाले । रामे नोकर, बलभद्र, नोकरी खोज्दै आएको युवक तथा आफूले मध्यस्थता गरेका विवादहरू उनका लागि सम्भावित कारण बन्न थाले ।

यस क्रममा उनले मध्यस्थको भूमिकासम्बन्धी एउटा महत्वपूर्ण यथार्थ बुझे । एउटा विवादमा निष्पक्ष भएर फैसला गर्दा पनि कुनै न कुनै पक्ष असन्तुष्ट हुन सक्छ । त्यसकारण आफूले राम्रो काम गरेको ठाने पनि अरूको दृष्टिमा आफू विरोधी बन्न सक्ने सम्भावना रहन्छ ।

अन्ततः कृष्ण राय आफ्नै पोष्यपुत्रमाथिसमेत पूर्ण भरोसा गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगे । इन्स्पेक्टरले शङ्का लागेको व्यक्तिको नाम सोध्दा उनले धेरै व्यक्तिको नाम लिन थाले । यसरी कथाको सुरुआतमा आफूलाई शत्रुविहीन ठान्ने कृष्ण राय अन्त्यतिर सम्भावित शत्रुहरूबाट घेरिएको अनुभूति गर्ने मानसिक अवस्थामा पुग्छन् ।

-> उत्तर: कृष्ण राय ४५ वर्षका भद्र, शान्त र समाजमा प्रतिष्ठित व्यक्ति थिए । गाउँमा कसैबीच विवाद हुँदा उनी त्यसलाई मिलाउने जिम्मेवारी लिन्थे । अरूको दुःखमा सहयोग गर्नु उनको स्वभाव थियो । कर्जा दिनुलाई उनले आफ्नै सिद्धान्तको विपरीत माने पनि आवश्यकता पर्दा गाउँलेलाई सहयोग गर्न पछि हट्दैनथे । आफूले कहिल्यै कसैलाई शत्रु नबनाएको ठान्ने भएकाले उनी आफूलाई अजात शत्रु सम्झन्थे । तर रातको समयमा भएको लट्ठी प्रहारपछि उनको यही विश्वास कमजोर भयो । आक्रमणकारी पहिचान गर्न नसकेपछि उनले आफ्ना पुराना व्यवहारलाई एकपछि अर्को गर्दै सम्झन थाले र अन्ततः धेरै मानिसप्रति शङ्का गर्न पुगे ।

-> उत्तर: कृष्ण राय आफ्नो सामाजिक व्यवहारलाई सधैँ संयमित र हितकारी ठान्थे । उनी गाउँलेलाई आवश्यक पर्दा सहयोग गर्थे र झगडा हुँदा आफैँ विवादमा संलग्न हुनुको सट्टा मिलाप गराउने काम गर्थे । पैसा जम्मा गर्ने क्रममा पनि अरूले जस्तो रैतीलाई दुःख नदिएको उनको धारणा थियो । उनले कसैसँग प्रत्यक्ष झगडा नगरेकाले आफूले कसैलाई वैरी बनाएको हुनुपर्ने कारण देख्दैनथे । आफूले गरेका मध्यस्थताका निर्णयबाट पनि कसैले खुलेर असन्तोष व्यक्त नगरेकाले उनी आफू शत्रुविहीन रहेको निष्कर्षमा पुगेका थिए ।

-> उत्तर: 'शत्रु' कथाले मानिसको आत्मधारणा र वास्तविक सामाजिक सम्बन्धबीच फरक हुन सक्ने कुरा देखाउँछ । शत्रुता सधैँ कुनै ठूलो अपराध वा स्पष्ट विवादबाट मात्र जन्मिँदैन; सानो असन्तुष्टि, ईर्ष्या, गलत बुझाइ वा कुनै निर्णय पनि त्यसको कारण बन्न सक्छ । मध्यस्थकर्ताले न्याय गर्न खोज्दा पनि दुवै पक्षलाई एकैपटक सन्तुष्ट बनाउन सक्दैन । महाभारतमा अजात शत्रुका रूपमा चिनिने युधिष्ठिरलाई समेत दुर्योधनहरूले शत्रु ठानेका थिए । त्यसैगरी कृष्ण राय आफूलाई अजात शत्रु सम्झिए पनि एउटा सामान्य आक्रमणपछि उनको धारणा परिवर्तन भयो । यसबाट आफूलाई निर्दोष ठान्नु मात्र पर्याप्त नभई अरूले आफ्नो व्यवहारलाई कसरी बुझेका छन् भन्ने पक्ष पनि महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश प्राप्त हुन्छ ।

-> उत्तर: प्रत्येक व्यक्तिको व्यवहारलाई उसले आफ्नै दृष्टिकोणबाट सही ठान्न सक्छ, तर त्यही व्यवहारले अर्को व्यक्तिको मनमा असन्तुष्टि पैदा गर्न सक्छ । शत्रु बन्नका लागि सधैँ ठूलो कारण आवश्यक हुँदैन । सामान्य कुरामा भएको गलत बुझाइ, ईर्ष्या, रिस वा मनमा रहेको पुरानो असन्तोषले पनि वैरभाव जन्माउन सक्छ । झगडा गर्ने व्यक्तिको शत्रु हुने सम्भावना स्पष्ट हुन्छ, तर मध्यस्थकर्ताले निष्पक्ष निर्णय गर्दा पनि असन्तुष्ट पक्ष उसको विरोधी बन्न सक्छ । कृष्ण रायको अनुभवले मानिसलाई आफूले नचिनेका वा नदेखेका शत्रुहरू समेत हुन सक्ने देखाउँछ । त्यसैले हरेक व्यक्तिको जीवनमा आफूलाई थाहा नभएका शत्रु हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्न सकिन्छ ।

-> उत्तर: प्रस्तुत कथांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा लिखित 'शत्रु' कथाबाट साभार गरिएको हो। विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला आधुनिक नेपाली कथाका प्रारम्भकर्ता तथा मनोवैज्ञानिक कथा लेखनका अग्रणी साधक हुन्। आफूमाथि रातको समयमा लट्ठी प्रहार भएपछि कृष्ण रायले विगतमा आफूले गरेका मध्यस्थताका घटना स्मरण गर्दै यो निष्कर्ष निकालेको सन्दर्भमा यो कथांश आएको हो। झगडामा मध्यस्थ हुनु निर्दोष काम भए पनि मध्यस्थकर्ता दुवै पक्षको समर्थक हुन नसक्ने र एउटा न एउटाको शत्रु बन्न पुग्ने भाव माथिको पङ्क्तिमा पाइन्छ ।

कृष्ण राय गाउँमा हुने विवाद समाधान गर्न प्रायः मध्यस्थका रूपमा काम गर्थे । उनी विवादमा व्यक्तिगत स्वार्थका कारण नभई न्यायपूर्ण निर्णय गर्ने उद्देश्यले संलग्न हुन्थे । त्यसैले उनलाई आफ्ना कारणले कोही रिसाएको हुनुपर्ने सम्भावना देखिँदैनथ्यो ।

गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारबीच खेतसम्बन्धी झगडा हुँदा उनले गोरे जमदारको पक्षमा फैसला गरेका थिए । अर्को घटनामा मास्टर र कैयाँबीच विवाद हुँदा उनको निर्णय कैयाँको पक्षमा गएको थियो । कृष्ण रायले यी निर्णयहरू निष्पक्ष रूपमा गरेको भए पनि पराजित पक्ष सन्तुष्ट नहुन सक्ने सम्भावना रहन्थ्यो ।

मध्यस्थकर्ताले दुवै पक्षको कुरा सुनेर न्यायपूर्ण निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ । तर अन्तिम फैसला एउटा पक्षको पक्षमा जान्छ भने अर्को पक्षको अपेक्षा पूरा हुँदैन । त्यही असन्तुष्टिले मध्यस्थकर्ताप्रति वैरभाव जन्माउन सक्छ ।

त्यसैले मध्यस्थले दुवै पक्षको कुरा सुन्न र दुवैप्रति समान व्यवहार गर्न सक्ने भए पनि दुवैको समर्थक बन्न सक्दैन । कृष्ण रायले आफ्ना पुराना मध्यस्थताहरू सम्झँदा यही मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक सत्य बुझेका हुन् ।

-> उत्तर: प्रस्तुत कथांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा लिखित 'शत्रु' कथाबाट साभार गरिएको हो। विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला आधुनिक नेपाली कथाका प्रारम्भकर्ता तथा मनोवैज्ञानिक कथा लेखनका अग्रणी साधक हुन्। आफूमाथि आक्रमण भएपछि कृष्ण रायले आफ्ना विगतका गतिविधि र मानव स्वभावको विश्लेषण गर्दै यो निष्कर्ष निकालेको सन्दर्भमा यो कथांश आएको हो। बाहिरबाट निर्दोष र पवित्र देखिने काममा पनि शत्रु जन्माउने सूक्ष्म कारण लुकेको हुन्छ भन्ने विचार माथिको हरफमा अभिव्यक्त छ ।

आक्रमण भएपछि कृष्ण रायको मनमा आफूलाई आक्रमण गर्ने व्यक्ति खोज्ने तीव्र जिज्ञासा पैदा भयो । उनी कसैलाई आफ्नो शत्रु नठान्ने भएकाले सुरुमा यस्तो घटना भएको कुरा स्वीकार गर्नै कठिन भयो । तर वास्तविक प्रमाण भेटिएपछि उनले आफ्नो विगतलाई नयाँ दृष्टिले नियाल्न थाले ।

उनले विगतका व्यवहारहरू सम्झँदा सामान्यजस्ता देखिने धेरै घटना फेला पारे । रामे नोकरमाथि रिसाएको घटना, बलभद्रलाई बेइज्जत गरेको प्रसङ्ग, नोकरी खोज्दै आएको युवकलाई अप्रिय शब्द बोलेको घटना र विभिन्न विवादमा मध्यस्थ भएर गरेको निर्णय उनका स्मृतिमा आए ।

यसबाट उनले बाहिरबाट निर्दोष देखिने व्यवहारले पनि कसैको मन दुखाउन सक्ने सम्भावना बुझे । विशेषगरी निष्पक्ष निर्णय वा सल्लाहसमेत अर्को व्यक्तिले आफ्नो अपमान वा विरोधका रूपमा बुझ्न सक्छ । यसरी शत्रुता कहिलेकाहीँ ठूलो कारणबाट नभई सामान्य व्यवहारभित्र लुकेको सानो असन्तुष्टिबाट उत्पन्न हुन सक्छ ।

कथाकारले यस्तो लुकेको सम्भावनालाई 'विषालु साँप'सँग तुलना गरेका छन् । साँप बाहिर नदेखिए पनि लुकेर बसेको अवस्थामा खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ । त्यसैगरी मानिसको सामान्य र निर्दोष देखिने व्यवहारभित्र पनि बैरभाव जन्माउने कारण लुकेको हुन सक्छ भन्ने गहिरो मनोवैज्ञानिक विचार यहाँ प्रस्तुत भएको छ ।