उत्तर :

वर्तमान समयमा एलोप्याथिक पद्धति सबैभन्दा बढी प्रचलनमा रहेको आधुनिक उपचार प्रणाली हो। यसलाई डाक्टरी उपचारका रूपमा समेत चिनिन्छ। रोगको पहिचानपछि आवश्यक औषधी तथा उपचारका माध्यमबाट रोग नियन्त्रण गर्ने यसको प्रमुख उद्देश्य हुन्छ।

यस पद्धतिको ठूलो विशेषता बिरामीलाई तुलनात्मक रूपमा छिटो राहत दिन सक्नु हो। विशेषज्ञ चिकित्सक तथा आवश्यक औषधी सहजै प्राप्त हुनु, आकस्मिक स्वास्थ्य समस्यामा तुरुन्त उपचार गर्न सक्नु र गम्भीर रोगमा शल्यक्रियाको सहायता लिन सक्नु यसका उल्लेखनीय पक्ष हुन्। चिकित्सा क्षेत्रमा प्रयोग हुने प्रविधि तथा उपकरणहरू समयअनुसार अद्यावधिक हुँदै जान्छन्। विभिन्न रोगको रोकथामका लागि खोपको व्यवस्था हुनु पनि आधुनिक चिकित्सा पद्धतिको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।

उत्तर :

आयुर्वेदिक उपचारमा शरीरलाई भित्रैदेखि स्वस्थ राख्ने तथा रोगसँग प्रतिरोध गर्ने शक्ति विकास गर्ने उद्देश्यले जडीबुटीको प्रयोग गरिन्छ। यसले बिरामीको एउटा मात्र समस्या हेरेर उपचार गर्नुको सट्टा उसको समग्र स्वास्थ्य अवस्थालाई महत्त्व दिन्छ। रोग नियन्त्रणसँगै त्यसको मूल कारण हटाउने प्रयास गर्नु यसको विशेषता हो।

आयुर्वेदमा उपचारका लागि धेरै उपकरणको आवश्यकता नपर्ने, औषधीको नकारात्मक प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम हुने र खर्च पनि कम लाग्ने भएकाले यसको पहुँच व्यापक छ। नेपालमा प्रशस्त औषधीय जडीबुटी उपलब्ध हुनु तथा रोग लाग्नुअघि नै प्रतिरोधात्मक उपाय अपनाउन सकिनुका कारण पनि यसप्रतिको आकर्षण निरन्तर बढिरहेको छ।

उत्तर :

रोग लागिसकेपछि बिरामीलाई उपचार गरी स्वास्थ्य अवस्थामा फर्काउने उद्देश्यले उपलब्ध गराइने सेवाहरू उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत पर्छन्। यस क्षेत्रमा आधुनिक चिकित्सा विज्ञान, आयुर्वेद चिकित्सा, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता विभिन्न उपचार पद्धतिहरू प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर :

🔵 आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति

• •
  शरीरको शुद्धीकरण तथा रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउन प्राथमिकता दिन्छ।
• •
  उपचारमा जडीबुटी तथा प्राकृतिक औषधीको प्रयोग बढी हुन्छ।
• •
  धेरै उपकरण नचाहिने भएकाले उपचार खर्च तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ।
• •
  रोगी मात्र नभई स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य संरक्षणमा पनि उपयोग गर्न सकिन्छ।
• •
  रोगको मूल अवस्था र व्यक्तिको शारीरिक प्रकृतिलाई ध्यानमा राखेर उपचार गरिन्छ।

🔵 आधुनिक चिकित्सा पद्धति

• •
  रोग देखा परेपछि त्यसलाई नियन्त्रण र उपचार गर्न वैज्ञानिक औषधी तथा प्रविधि प्रयोग गर्छ।
• •
  आधुनिक औषधी, खोप, उपकरण तथा शल्यक्रियाजस्ता माध्यम उपयोग गरिन्छ।
• •
  विशेषज्ञ चिकित्सक र विकसित चिकित्सा उपकरणको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
• •
  आकस्मिक तथा गम्भीर रोगको उपचारमा प्रभावकारी मानिन्छ।
• •
  उपचार छिटो हुन सक्ने भए पनि औषधीको नकारात्मक प्रभाव र बढी खर्च हुने सम्भावना रहन सक्छ।

उत्तर :

आयुर्वेद मानिसको जीवन, स्वास्थ्य र रोगसँग सम्बन्धित प्राचीन चिकित्सा ज्ञान हो। यसले रोग लागिसकेपछि उपचार गर्ने पक्षलाई मात्र नहेरी स्वस्थ रहन अपनाउनुपर्ने जीवनशैली, आहार र व्यवहारलाई समेत महत्त्व दिन्छ। शरीर शुद्धीकरण, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि र रोगको निर्मूलीकरणतर्फ ध्यान दिनु यसको प्रमुख विशेषता हो। जडीबुटीको प्रयोग, कम उपकरणको आवश्यकता तथा तुलनात्मक रूपमा कम खर्चमा उपचार गर्न सकिनु यसको उपयोगिताका पक्ष हुन्।

आयुर्वेदको इतिहास अत्यन्त पुरानो मानिन्छ। यसलाई प्राचीन वैदिक परम्परासँग सम्बन्धित चिकित्साशास्त्रका रूपमा लिइन्छ। अथर्ववेदमा पनि आयुर्वेदसम्बन्धी उल्लेख पाइन्छ। आयुर्वेद ईशापूर्व ३ हजारदेखि ५० हजार वर्ष अगाडिबाट भारतवर्षमा विकास भएको मानिन्छ। यसको ज्ञान परम्परामा ब्रह्मालाई मुख्य स्रोत तथा धनवन्तरीलाई सुरुवातकर्ता मानिएको छ। ब्रह्माबाट दक्ष प्रजापतिमा, दक्ष प्रजापतिबाट अश्विनीकुमारहरूमा, अश्विनीकुमारहरूबाट भगवान् इन्द्रमा र भगवान् इन्द्रबाट धनवन्तरीमा आयुर्वेद ज्ञान पुगेको मानिन्छ।

प्राचीन साहित्यमा पनि यसको प्रयोगका प्रमाणहरू भेटिन्छन्। रामायण तथा महाभारतमा आयुर्वेदिक उपचारसँग जोडिएका घटनाहरू उल्लेख छन्। ऋषिमुनिहरूले पनि विभिन्न रोगको उपचारमा यसको उपयोग गरेको पाइन्छ। अर्कोतर्फ आधुनिक चिकित्सा पद्धतिको विकास अठारौँ शताब्दीपछि भएको मानिन्छ। त्यसैले ऐतिहासिक समयक्रम हेर्दा आयुर्वेद आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा धेरै पुरानो र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धति हो।

उत्तर :

नेपाल प्राकृतिक वनस्पति तथा जडीबुटीका दृष्टिले अत्यन्त समृद्ध देश हो। हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रको फरक भौगोलिक वातावरणका कारण यहाँ विभिन्न प्रकारका औषधीय वनस्पति पाइन्छन्। आयुर्वेदिक उपचारमा जडीबुटीको विशेष प्रयोग हुने भएकाले नेपालको प्राकृतिक सम्पदा यस उपचार प्रणालीका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ।

हाम्रा पुर्खाहरूले परापूर्वकालदेखि नै स्थानीय जडीबुटीलाई उपचारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका थिए। यिनै औषधीय वनस्पतिमा पाइने तत्त्वको उपयोग गरेर विभिन्न देशमा आधुनिक औषधीसमेत निर्माण गरिन्छ। त्यसैले जडीबुटी औषधी उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण कच्चा पदार्थ पनि हुन्।

नेपालमा बहुमूल्य तथा दुर्लभ जडीबुटीहरूको उपलब्धता रहेको छ। रामायणमा लक्ष्मण घाइते भएपछि सञ्जीवनी बुटीको खोजीमा नेपालको हिमालय क्षेत्रमा गएको प्रसङ्ग पाइन्छ। यसले पनि नेपाल प्राचीन समयदेखि औषधीय वनस्पतिको महत्त्वपूर्ण क्षेत्र रहेको संकेत गर्छ।

यहाँ तुलसी, सर्पगन्धा, जटामसी, पदमचाल, पाषाणभेद, सुगन्धवाल, गुर्जो, पाँचऔँले, बोझो, भ्याकुर, सतुवा, चुत्रो, निम, पानीसाज, भोजपत्र, दालचिनी, धतुरो, तेजपात, अमला, पिपल, बर्रो, हर्रो, अमलाजस्ता जडीबुटी पाइन्छन्। यार्सागुम्बा पनि नेपालमा पाइने बहुमूल्य तथा दुर्लभ जडीबुटी हो।

डोल्पा, जुम्ला, मुगु, हुम्ला, मुस्ताङ, दार्चुला, बझाङ, रसुवा र रुकुमलगायत उच्च पहाडी क्षेत्र जडीबुटीका दृष्टिले विशेष महत्त्व राख्छन्। यिनको वैज्ञानिक अध्ययन, उन्नत बीउविजनको विकास र सम्बन्धित तालिमको उचित व्यवस्था गर्न सके नेपालमा उपलब्ध आयुर्वेदिक जडीबुटीबाट राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई उल्लेखनीय फाइदा पुर्‍याउन सकिन्छ।

उत्तर :

‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ वस्तुपरक निबन्ध हो। यसका लेखक पाठ्यपुस्तक सम्पादक समूह हुन्। निबन्धमा विभिन्न प्रकारका चिकित्सा प्रणालीको चर्चा गर्दै विशेष रूपमा आयुर्वेदको उपयोगिता प्रस्तुत गरिएको छ।

आधुनिक चिकित्सा पद्धति आजको समयमा अत्यन्त प्रचलित उपचार प्रणाली हो। यसलाई एलोप्याथिक वा डाक्टरी उपचारका रूपमा पनि बुझिन्छ। रोग पहिचान गरेपछि उपयुक्त औषधी र आवश्यक चिकित्सकीय प्रक्रियाबाट बिरामीको उपचार गर्नु यसको आधारभूत विशेषता हो।

यसको सकारात्मक पक्षमा छिटो उपचार परिणाम प्राप्त हुनु, विशेषज्ञ डाक्टर तथा औषधी उपलब्ध हुनु र आकस्मिक अवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्नु पर्दछन्। गम्भीर रोगमा शल्यक्रिया गर्न सकिनु, आधुनिक प्रविधि तथा उपकरणहरू निरन्तर अद्यावधिक हुनु र विभिन्न रोगका लागि खोपको व्यवस्था हुनु पनि यसको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। आधुनिक चिकित्सा क्षेत्रमा भएको प्रगतिले धेरै रोगको उपचार सम्भव बनाएको छ र मानिसको औसत आयु बढाउनसमेत योगदान गरेको छ।

अर्कोतर्फ यसको केही नकारात्मक पक्ष पनि छन्। आधुनिक औषधी र उपचार सेवा महँगो हुन सक्ने भएकाले आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसका लागि पहुँच सहज नहुन सक्छ। केही औषधीले पार्श्वप्रभाव उत्पन्न गर्न सक्छन्। औषधीको अनावश्यक वा अत्यधिक प्रयोगले औषधी प्रतिरोधी समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ।

आधुनिक चिकित्सा कहिलेकाहीँ रोगको मूल कारणभन्दा लक्षण नियन्त्रणमा केन्द्रित भएको आरोप पनि लाग्छ। महँगो उपचार, औषधीका सम्भावित नकारात्मक प्रभाव, दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको आवश्यकता र औषधीको दुरुपयोग यसका प्रमुख चुनौती हुन्। तर गम्भीर तथा आकस्मिक अवस्थाका बिरामीका लागि यसको महत्त्व अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

उत्तर :

आयुर्वेदिक चिकित्सा मानिसको जीवन र स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानमा आधारित उपचार प्रणाली हो। यसको मूल उद्देश्य मानिसलाई स्वस्थ राख्नु, रोग लाग्नबाट जोगाउनु र दीर्घ जीवनतर्फ उन्मुख गराउनु हो। पूर्वीय वैदिक परम्परासँग सम्बन्धित यो पद्धति अहिले विभिन्न देशमा पनि रुचिपूर्वक प्रयोग भइरहेको छ।

आयुर्वेदले रोग लागिसकेपछि मात्र उपचार गर्ने सोचभन्दा रोग उत्पन्न हुन नदिने उपायलाई बढी महत्त्व दिन्छ। उचित आहार, नियमित विहार र व्यवस्थित आचार–व्यवहारका माध्यमबाट शरीरलाई स्वस्थ राख्ने अवधारणा यसको आधार हो। आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिमा आठवटा शाखा रहेका छन्।

उपचार गर्दा व्यक्तिको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति, दोष, मल तथा धातुको अवस्थालाई विचार गरिन्छ। यसबाट एउटै रोग भएका सबै व्यक्तिलाई एउटै तरिकाले उपचार गर्नुभन्दा व्यक्तिको समग्र अवस्था हेर्ने पद्धति स्पष्ट हुन्छ। उचित आहार तथा विहारमा जोड दिँदै रोगबाट बच्न प्रतिरोधात्मक उपाय अपनाइन्छ।

रोगको प्रकृतिअनुसार पथ्यापथ्य निर्धारण गरी स्वस्थ व्यक्तिलाई रोगबाट सुरक्षित राख्ने तथा रोगीको समस्या घटाउने प्रयास गरिन्छ। जडीबुटीबाट औषधी तयार गरिने भएकाले यसको नकारात्मक प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम हुने मान्यता छ।

यसरी आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिले रोग नियन्त्रण, रोग निर्मूलीकरण, स्वास्थ्य संरक्षण तथा पार्श्वप्रभाव न्यूनीकरणलाई सँगसँगै महत्त्व दिने भएकाले यसलाई प्रभावकारी उपचार प्रणाली मानिन्छ।

उत्तर :

स्वस्थ खानपान

मानिसको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा खानपानको ठूलो प्रभाव हुन्छ। शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सन्तुलित र नियमित भोजन गर्नुपर्छ। अस्वस्थ तथा अनियमित खानपानले मोटोपना, मधुमेह, उच्च रक्तचाप र हृदयाघातजस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ। पूर्वीय जीवनदर्शनमा पनि स्वस्थ रहन उचित आहारको विशेष महत्त्व स्वीकार गरिएको छ। ऋताहार, हिताहार र मिताहारलाई उपयुक्त भोजनका रूपमा लिइन्छ। अहिले बजारमा पाइने तारेका, धेरै मसला भएका तथा प्रशोधित खानाप्रति मानिसको आकर्षण बढेको देखिन्छ। केवल स्वाद, रङ, रूप र गन्धलाई आधार बनाएर भोजन गर्दा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ। क्षारप्रधान भोजन पनि स्वास्थ्यका लागि उपयोगी मानिन्छ। मौसमी फलफूल तथा तरकारी, गेडागुडी, मकै, गहुँ, जौ, कोदो, फापर र उवा जस्ता खाद्य पदार्थ पौष्टिक हुन्छन्। त्यसैले शरीरको आवश्यकता अनुसार विभिन्न पोषक तत्त्वयुक्त भोजनलाई सन्तुलित रूपमा ग्रहण गर्नु स्वस्थ जीवनका लागि आवश्यक छ।

उत्तर :

क अनुच्छेदबाट विशेषण शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

ख औषधीको दुरुपयोग कसरी कम गर्न सकिएला ?

ग आधुनिक चिकित्सा पद्धति किन लोकप्रिय भएको छ ?

उत्तर :

कृषकले उत्पादन गरेका वस्तुहरू पहिले सङ्कलकले सङ्कलन गर्छन्। त्यसपछि ती उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याइन्छ। बजारमा पुगेका कृषि वस्तु उपभोक्ताले खरिद गरेर प्रयोग गर्छन्। यस प्रक्रियाबाट कृषि उत्पादन उत्पादक हुँदै सङ्कलक र बजारमार्फत अन्ततः उपभोक्तासम्म पुग्छ।

उत्तर :

अनुच्छेदमा कृषिसम्बन्धी आवश्यक सूचना प्रवाहको जिम्मेवारी सरकारले व्यवस्थापन गर्ने कुरा उल्लेख छ। त्यस्तै सङ्कलकले कृषकबाट वस्तु सङ्कलन गरी बजारमा पुर्‍याउँदा त्यस प्रक्रियाबाट प्राप्त हुने सेवाका लागि थोरै नाफा राख्ने व्यवस्था गरिएको छ।

उत्तर :

कृषकबाट उत्पादित कृषि सामग्रीलाई सङ्कलकले जम्मा गरी आवश्यक रूपमा भण्डारण गर्छ। त्यसपछि ती वस्तु बजारमा पठाइन्छन्। बजारमा पुगेपछि उपभोक्ताले खरिद गर्छन्। यसरी कृषि बजारीकरणको प्रक्रिया उत्पादनदेखि सङ्कलन, बजार प्रवेश र अन्तिम उपभोगसम्म क्रमशः अगाडि बढ्छ।

उत्तर :

कृषिको उत्पादन तथा बजारीकरण सहज बनाउन सरकारले कृषकलाई मल, सिँचाइ, बाटो, बजार तथा सञ्चारको उचित व्यवस्था उपलब्ध गराउन सहयोग गर्नुपर्छ।