उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ सामाजिक यथार्थलाई आधार बनाएर लेखिएको कविता हो। दिनेश अधिकारीले ग्रामीण समाजको जीवनशैली, कठिनाइ र उपेक्षित अवस्थालाई कविताको केन्द्रमा राखेका छन्।

गाउँमा रहेका विभिन्न समस्या र त्यहाँका मानिसको वास्तविक जीवनले सञ्चारमाध्यम तथा राजनीतिक क्षेत्रबाट पर्याप्त ध्यान पाउन नसकेको अवस्थाप्रति कविताले प्रश्न उठाउँछ। चुनावका बेला गाउँ पुग्ने तर अन्य समयमा सहरमुखी हुने राजनीतिक प्रवृत्ति र ग्रामीण समस्यालाई प्राथमिकता नदिने सम्पादकीय दृष्टिकोणप्रति पनि कविले सचेत गराएका छन्।

यसरी ग्रामीण जनजीवन, गाउँका समस्या, पत्रकारिताको उदासीनता तथा राजनीतिक बेवास्ता नै कविताको प्रमुख विषयवस्तु बनेका छन्।

उत्तर :

कविताले गाउँको अवस्था सुधार नगरी देशको समग्र विकास सम्भव नहुने विचार अघि सारेको छ। ग्रामीण समाजमा अझै अन्धविश्वास तथा परम्परागत जीवनपद्धतिको प्रभाव देखिन्छ। गाउँलेहरूको जीवन धेरै हदसम्म निर्वाहमुखी छ र आधुनिक अवसर तथा सुविधाको पहुँच पर्याप्त छैन।

सञ्चारमाध्यमले पनि गाउँका वास्तविक समस्या र जनजीवनलाई पर्याप्त स्थान दिनुपर्ने आवश्यकता कविताले औँल्याएको छ। ग्रामीण क्षेत्रका समस्या केवल गाउँका समस्या नभई राष्ट्रकै समस्या हुन् भन्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ।

त्यसैले गाउँमा शिक्षा र चेतना विस्तार गर्ने, विकासका अवसर पुर्‍याउने तथा ग्रामीण समस्याको समाधान खोज्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश कविताले दिएको छ।

उत्तर :

सञ्चारमाध्यमले समाजका विभिन्न वर्ग र क्षेत्रका आवाजलाई सार्वजनिक गर्ने दायित्व बोकेको हुन्छ। कवितामा भने पत्रपत्रिकाले बम वर्षाका समाचार, बालिग मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलनको इतिहास र अन्तरिक्षयानका गतिविधिलाई बढी महत्त्व दिएको देखाइएको छ।

यस्ता विषय गाउँका सामान्य मानिसका दैनिक आवश्यकतासँग प्रत्यक्ष जोडिएका छैनन्। उनीहरूका लागि चुनावी घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागजजस्तै र अन्तरिक्षयानका गतिविधि दन्त्यकथाजस्तै भएका छन्।

त्यसैले गाउँका समस्या, ग्रामीण जनताको आवश्यकता र उनीहरूको वास्तविक जीवनलाई पनि समाचारको महत्त्वपूर्ण विषय बनाउनुपर्छ। यही जिम्मेवारीबोध गराउँदै कविताले सम्पादकहरूलाई सचेत गराएको हो।

उत्तर :

दिनेश अधिकारीको ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ मा ग्रामीण क्षेत्रको यथार्थ अवस्थाप्रति संवेदनशील दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ। गाउँका मानिसहरू सीमित साधन, परम्परागत अभ्यास र निर्वाहमुखी जीवनमा निर्भर छन्। आधुनिक विकासको प्रभाव गाउँसम्म पर्याप्त रूपमा पुग्न नसकेको अवस्था कवितामा देखिन्छ।

गाउँका गतिविधि र समस्या सञ्चारमाध्यमबाट उचित रूपमा उठान नभएको तथा राजनीतिक दलहरूले पनि चुनावका समयमा मात्र गाउँलाई सम्झने प्रवृत्ति रहेको विषय कविताले देखाउँछ।

ग्रामीण जनजीवनमा चेतना ल्याउने समाचार प्रकाशन गर्नुपर्ने, गाउँको विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने र रोजगारीका अवसर सिर्जना गरेर विदेशिने जनशक्तिलाई स्वदेशमै रोक्नुपर्ने भाव यस कविताको मूल केन्द्र हो।

उत्तर :

प्रस्तुत कवितांश ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट लिइएको हो। यसका रचनाकार कवि तथा गीतकार दिनेश अधिकारी (वि.सं. २०१६) हुन्। कवितामा ग्रामीण जीवनको यथार्थता देखाउँदै गाउँप्रति जिम्मेवार बन्नुपर्ने आवश्यकतालाई प्रस्तुत गरिएको छ।

नेपालको ठूलो हिस्सा गाउँले क्षेत्रले बनेको छ। गाउँका मानिसहरू परिश्रमी र इमानदार छन्। उनीहरूको जीवन कृषि तथा पशुपालनमा आधारित छ र सीमित साधनस्रोतका कारण निर्वाहमुखी जीवन बिताउनुपर्ने अवस्था छ। यस्ता ग्रामीण विशेषता उनीहरूको पहिचान भए पनि समयअनुसार आवश्यक सुधार हुन सकेको छैन।

सगरमाथाको गौरवका विषयमा समाचार र चर्चा व्यापक हुन्छ। तर सगरमाथालाई आफ्नो काँधमा बोकेर उभिएको ग्रामीण समाजको अवस्था र समस्याले भने त्यति महत्त्व पाउँदैन। वास्तवमा देशको आधार निर्माण गर्ने जनशक्ति र नागरिक यही गाउँबाट प्राप्त हुन्छन्।

त्यसैले देशको प्रगति सुनिश्चित गर्न गाउँको विकास अपरिहार्य छ। ग्रामीण जीवनका समस्या र आवश्यकतालाई पत्रपत्रिकामा स्थान दिइएमा गाउँलेहरूमा चेतना बढाउन र उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्न सहयोग पुग्छ।

यस अर्थमा प्रस्तुत कवितांशले ग्रामीण क्षेत्रको महत्त्व उजागर गर्दै सम्पादकहरूलाई गाउँका विषयमा जिम्मेवार पत्रकारिता गर्न प्रेरित गरेको छ।

उत्तर :

प्रस्तुत हरफ ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट लिइएको हो। कवि दिनेश अधिकारीले गाउँको परम्परागत जीवनपद्धति र त्यससँग जोडिएको सोचलाई यस अंशमा प्रस्तुत गरेका छन्।

संसारमा निरन्तर परिवर्तन आइरहे पनि ग्रामीण समाजको जीवनशैली धेरै हदसम्म पुरानै ढाँचामा कायम छ। गाउँलेहरू आफ्नै परिवेशमा सीमित भएर जीवन चलाउन अभ्यस्त छन् र बाहिरी संसारका नयाँ सम्भावनाप्रति उनीहरूको पहुँच तथा रुचि सीमित देखिन्छ।

गाउँमा स्रोतसाधन कम भए पनि मानिसहरू मिलेर त्यसको प्रयोग गर्छन्। एउटै इनारबाट पानी लिने, मेलापातमा सहभागी हुने तथा घरपरिवारका काममा सहयोग गर्ने उनीहरूको सामूहिक जीवनशैली हो। व्यक्तिगत स्वार्थका कारण एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा वा झगडा गर्नेभन्दा उनीहरू सहकार्यमा विश्वास गर्छन्।

यसरी प्रस्तुत पङ्क्तिले गाउँलेहरूको सरल, श्रमशील र सहकार्यपूर्ण जीवनलाई देखाउँदै आपसी मेलमिलापका साथ बाँच्ने भाव व्यक्त गरेको छ।

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ ले नेपाली ग्रामीण समाजको दैनिक जीवनलाई वास्तविक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। गाउँका घरहरूमा पराल र ढुङ्गाको प्रयोग हुन्छ। मानिसहरू विभिन्न परम्परागत विश्वास तथा स्थानीय अभ्यासलाई आफ्नो जीवनको हिस्सा बनाएर बसिरहेका हुन्छन्।

उनीहरूको दिनचर्या छिमेकीको अगेनाबाट आगो ल्याएर सुरु हुन्छ। गाउँलेहरू खेतीपाती, पशुपालन तथा घरायसी काममा दिनभर व्यस्त रहन्छन्। केटाकेटीले वस्तुभाउलाई घाँस हाल्छन् भने तन्नेरीहरूले गोरु नारेर खेत जोत्छन्। मेलापात, अर्मपर्म र जात्राले उनीहरूको सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त राखेका छन्।

पानीका लागि एउटै इनारमा निर्भर भए पनि गाउँलेहरू मिलेर त्यसको उपयोग गर्छन्। भकारो सोहोर्ने, अनौ समात्ने, कोदालो अर्जाप्ने, जाँतो र ढिकी प्रयोग गर्ने जस्ता गतिविधिले ग्रामीण जीवनको मौलिकता देखाउँछन्।

अर्कोतर्फ, राजनीतिक घोषणापत्र र चुनावप्रति गाउँलेहरूको चासो कम छ। पत्रपत्रिकामा आउने मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलन तथा अन्तरिक्षयानका गतिविधि पनि उनीहरूको दैनिक जीवनका प्राथमिक विषय होइनन्।

त्यसैले गाउँका वास्तविक समस्या र आवश्यकता सञ्चारमाध्यममा आउनुपर्छ। गाउँमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सके विदेश पलायन घटाउन र ग्रामीण बस्तीलाई पुनः सक्रिय बनाउन सकिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ ले नेपालको दुर्गम गाउँमा विद्यमान सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थालाई चित्रण गरेको छ। ग्रामीण जीवनलाई उन्नत बनाउन शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, सञ्चार र पूर्वाधारलाई एकसाथ अघि बढाउन आवश्यक हुन्छ।

गाउँका मानिसलाई गुणस्तरीय तथा व्यवहारिक शिक्षा उपलब्ध गराएर नयाँ ज्ञान र चेतनासँग जोड्नुपर्छ। स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याका लागि धामीझाँक्रीमा मात्र निर्भर हुनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गरी गाउँमै सुविधायुक्त स्वास्थ्य संस्था स्थापना गर्नुपर्छ।

कृषिलाई परम्परागत निर्वाहमुखी पद्धतिबाट आधुनिक तथा व्यावसायिक प्रणालीतर्फ लैजानुपर्छ। पर्याप्त सिँचाइको व्यवस्था गर्नुपर्छ र स्थानीय स्रोतअनुसार उत्पादनमूलक कृषि प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

खानेपानी तथा सञ्चारको पहुँच विस्तारसँगै गाउँमै उद्योगधन्दा सञ्चालन गरेर रोजगारीका अवसर बढाउनुपर्छ। विकास निर्माणका कामलाई प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ। राजनीतिक दलहरूले चुनावी समयमा मात्र गाउँ सम्झने प्रवृत्ति त्यागी ग्रामीण विकासलाई स्थायी प्राथमिकता दिनुपर्छ।

त्यस्तै, सम्पादकहरूले ग्रामीण समस्या तथा उपलब्धिलाई समाचारको प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। यस्ता सुधारहरू निरन्तर रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके गाउँको आर्थिक, सामाजिक र जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिन्छ।

उत्तर :

वर्तमान अवस्थामा मेरो गाउँका धेरै युवा रोजगारी तथा अध्ययनका लागि विदेशतर्फ जाने गरेका छन्। आर्थिक रूपमा सक्षम परिवारका केही सदस्यहरू पनि तराईतिर बसाइँ सर्ने क्रम बढिरहेको छ। यही अवस्था निरन्तर रह्यो भने आगामी पाँच वर्षमा गाउँको जनसंख्या अझ घट्न सक्छ।

गाउँमा वृद्धवृद्धा, महिला र बालबालिकाको संख्या तुलनात्मक रूपमा बढी देखिन सक्छ। युवाहरू बाहिरिएपछि खेतबारी बाँझिने र गाउँका विकास निर्माणका काममा पनि कमी आउन सक्छ। मेलापात र अर्मपर्मजस्ता परम्परागत सामूहिक गतिविधि क्रमशः कमजोर हुन सक्छन्।

यद्यपि शिक्षा तथा सूचनाको पहुँच विस्तार भएका कारण गाउँलेहरूको चेतनास्तर भने बढ्ने सम्भावना छ। अन्धविश्वासजन्य मान्यताहरू विस्तारै कम हुन सक्छन् र गाउँका मानिसहरूले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय घटनाप्रति समेत चासो राख्न थाल्न सक्छन्।

परम्परागत पराल तथा ढुङ्गाले छाएका घरहरू क्रमशः जस्तापाताले छाइएका वा ढलान गरिएका घरमा परिणत हुन सक्छन्। राजनीतिक नेतृत्वको गाउँप्रतिको ध्यान भने चुनावपछि पनि कमजोर रहन सक्ने सम्भावना छ। भविष्यमा मानिसहरू गाउँ फर्कने अवस्था आउन सक्ने भए पनि तत्कालका वर्षहरूमा विदेशिने र बसाइँ सर्ने क्रम पूर्ण रूपमा रोकिने सम्भावना कम देखिन्छ।