उत्तर :

प्रतापसिंह शाहको निधनपछिको अवस्थामा राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह दुवै नायबका रूपमा राज्य सञ्चालनमा संलग्न भए। उनीहरूमा राज्यप्रतिको जिम्मेवारी र नेतृत्व गर्ने क्षमता भए तापनि दरबारभित्रको राजनीतिक वातावरणले उनीहरूको सम्बन्धलाई सहज रहन दिएन।

भारदारहरूले फैलाएका कुरा र विभिन्न दरबारिया षड्यन्त्रका कारण दुवैमा एकअर्काप्रति शङ्का उत्पन्न भयो। आफ्नै विवेकले परिस्थिति बुझ्नुको सट्टा उनीहरू अरूका कुराबाट प्रभावित हुन पुगे। फलस्वरूप कहिले सहकार्य र मेलमिलापको अवस्था देखियो भने कहिले आपसी विवाद चर्किएर एकअर्कालाई नियन्त्रण गर्ने अवस्थासमेत आयो।

दुवै पात्रको नियत मूलतः खराब थिएन, तर शङ्कालु स्वभाव र सत्तासम्बन्धी प्रतिस्पर्धाले उनीहरूको कमजोरीलाई उजागर गर्‍यो। यसरी राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह दुवै सक्षम हुँदाहुँदै पनि भारदारहरूको प्रभाव र आपसी अविश्वासका कारण दरबारिया षड्यन्त्रमा फसेका पात्रका रूपमा देखिन्छन्।

उत्तर :

कथामा चित्रित समय नेपालको राजनीति निकै जटिल र अस्थिर रहेको देखिन्छ। एकातिर विदेशी शक्तिहरू नेपाल एकीकरणको अभियानलाई कमजोर बनाउन विभिन्न उपाय खोजिरहेका थिए भने अर्कोतिर दरबारभित्रकै व्यक्तिहरू पद, शक्ति र प्रभावका लागि षड्यन्त्रमा संलग्न थिए।

भारदारहरू नेतृत्वबीचको सामान्य मतभेदलाई समेत ठूलो बनाएर प्रस्तुत गर्थे। उनीहरूका कुरौटे प्रवृत्तिले राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबीचको दूरी अझ बढ्दै गयो। आफ्नो स्वार्थअनुसार पक्ष लिनु र नेतृत्वलाई प्रभावित पार्नु त्यतिबेलाको दरबारिया राजनीतिको प्रमुख समस्या बनेको थियो।

यस्तो आन्तरिक कलहका कारण राज्य कमजोर हुँदै गयो। सत्ता प्राप्तिका लागि हुने जालझेल र आपसी अविश्वासले नेपालको एकीकरण अभियानमा समेत असर पुर्‍यायो। यसरी कथा तत्कालीन राजनीतिक परिवेशलाई दरबारिया षड्यन्त्र, स्वार्थ, शक्ति संघर्ष र अस्थिरताले भरिएको अवस्थाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

उत्तर :

बहादुर शाह बेतिया पुगेको समाचारले राजेन्द्रलक्ष्मीको मनमा अनेकौँ आशङ्का पैदा गर्‍यो। उनी कुनै नयाँ षड्यन्त्र वा योजना बनाएर त्यहाँ पुगेका हुन सक्छन् भन्ने शङ्का उनलाई भयो। साथै, बहादुर शाहजस्तो प्रभावशाली व्यक्तिको सहयोग आफूले गुमाएको अनुभूति पनि उनलाई भयो।

बहादुर शाहको क्षमतालाई सही समयमा उपयोग गर्न नसकेकोमा उनले आफ्नो निर्णयलाई गल्तीका रूपमा महसुस गरिन्। भारदारहरूको वास्तविक चाल बुझ्न नसक्दा आफू कमजोर बनेको पनि उनलाई लाग्यो। यस्तो अवस्थामा अन्य राज्यहरूले समेत आफ्नो कमजोरीको फाइदा उठाएर आक्रमण गर्न सक्ने डर उत्पन्न भयो।

यसरी बहादुर शाहप्रतिको आशङ्का, आफ्नै निर्णयप्रतिको पश्चात्ताप र सम्भावित शत्रु तथा षड्यन्त्रको डरले राजेन्द्रलक्ष्मी आत्तिएकी हुन्।

उत्तर :

राज्यको नेतृत्व गर्दा बाह्य चुनौती मात्र होइन, भित्री षड्यन्त्र र असहमतिको अवस्थाप्रति पनि सचेत हुन आवश्यक हुन्छ। नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूबीच विश्वास, सहकार्य र समझदारी कायम भयो भने राज्यको शक्ति अझ मजबुत हुन्छ।

तर नेतृत्वबीच नै विवाद, शङ्का र कलह उत्पन्न भएमा त्यसको असर सम्पूर्ण राज्यमा पर्छ। कमजोर भएको यस्तो परिस्थितिलाई बाह्य शत्रुहरूले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न प्रयोग गर्न सक्छन्। राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबीचको असमझदारीले एकीकरण अभियानमा पारेको प्रभावले यही कुरा प्रमाणित गर्छ।

त्यसैले आन्तरिक एकता कायम गर्दै आपसी मतभेदलाई बुद्धिमानीपूर्वक समाधान गर्नुपर्छ। कथाले घरभित्रको एकता बलियो भए मात्र बाहिरी चुनौतीको प्रभावकारी सामना गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

उत्तर :

राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबीचको विवादले उनीहरूको व्यक्तिगत सम्बन्धमा मात्र समस्या ल्याएको थिएन, यसको प्रत्यक्ष असर राज्यको राजनीतिक अवस्थामाथि पनि परेको थियो। भारदारहरूको कुरा, आपसी शङ्का र सत्ता सम्बन्धी मतभेदले उनीहरूलाई एकअर्काबाट टाढा बनाएको थियो।

यदि उनीहरूको कुराकानी भइरहेका बेला म त्यहाँ पुगेको भए दुवैलाई पहिले आफ्ना मतभेदभन्दा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन आग्रह गर्थेँ। अरूले सुनाएका कुरामाथि तुरुन्तै विश्वास नगरी स्वयं परिस्थितिको मूल्याङ्कन गर्न र एकअर्काको वास्तविक उद्देश्य बुझ्न सल्लाह दिन्थेँ।

दुवैले नेपाल एकीकरणको अभियानलाई अघि बढाउने उद्देश्य राखेका थिए। त्यसैले व्यक्तिगत असमझदारीका कारण उनीहरूको संयुक्त शक्ति कमजोर पार्नु उचित हुँदैनथ्यो। भारदारहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि उनीहरूबीच दूरी बढाइरहेको सम्भावनातर्फ पनि सचेत गराउँथेँ।

उनीहरूबीचको विवादले राज्यलाई पुर्‍याएको क्षति सम्झाउँदै सहकार्यबाट प्राप्त हुन सक्ने उपलब्धि देखाउँथेँ। पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको एकीकरण अभियानलाई केन्द्रमा राखेर मिलेर अघि बढ्न आग्रह गर्थेँ।

त्यसकारण म उनीहरूबीच मध्यस्थता गर्दै आपसी अविश्वास हटाउने, भारदारहरूको प्रभावबाट स्वतन्त्र भएर निर्णय गर्ने र राष्ट्रिय हितका लागि एकताबद्ध भएर काम गर्ने सुझाव दिन्थेँ।

उत्तर :

प्रस्तुत कथन बदरीनाथ भट्टराईद्वारा लिखित ऐतिहासिक कथा ‘घरझगडा’बाट साभार गरिएको हो। यसको मूल आशय आन्तरिक रूपमा विभाजित भएको शक्ति कमजोर बन्ने र त्यही कमजोरीलाई बाह्य शत्रुले आफ्नो हितमा प्रयोग गर्ने भन्ने हो।

राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले सुरुमा मिलेर शासन सञ्चालन गरे पनि राज्य व्यवस्थासम्बन्धी विषयमा मतभेद बढेपछि उनीहरूबीचको सम्बन्धमा चिसोपन आयो। भारदारहरूले उनीहरूको सामान्य असमझदारीलाई बढाएर प्रस्तुत गरे र दुवैको मनमा एकअर्काप्रति शङ्का उत्पन्न गराए।

आपसी विश्वास कमजोर भएपछि नेतृत्वबीच दूरी बढ्दै गयो। भारदारहरूले यही अवसरमा आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न विभिन्न किसिमका चलखेल गरे। नेतृत्वमा देखिएको द्वन्द्वले दरबारलाई अस्थिर बनायो र राज्यको सामूहिक शक्ति कमजोर भयो।

आन्तरिक रूपमा एकता कायम भएको अवस्थामा बाह्य शत्रुलाई हस्तक्षेप गर्ने अवसर कम हुन्छ। तर घरभित्रकै व्यक्तिहरूबीच संघर्ष भइरहँदा बाहिरका शक्तिले त्यसको फाइदा उठाउन सक्छन्। कथाले यही राजनीतिक यथार्थलाई राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको घटनामार्फत प्रस्तुत गरेको छ।

अतः राज्य वा परिवारका सदस्यहरूबीच एकता कायम राख्नु आवश्यक छ। आन्तरिक फुटले बाह्य शत्रुलाई बलियो बन्ने बाटो खोलिदिन्छ भन्ने भाव नै यस कथनको मुख्य आशय हो।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ ‘घरझगडा’ कथासँग सम्बन्धित छ। बदरीनाथ भट्टराईले ऐतिहासिक परिवेशमा रचना गरेको यस कथाले दरबारभित्रको शङ्का, अविश्वास र षड्यन्त्रले निम्त्याएको परिस्थितिलाई प्रस्तुत गरेको छ। नजरबन्दबाट मुक्त भएपछि राजेन्द्रलक्ष्मीले आफ्नो अनुभवका आधारमा यस्तो विचार व्यक्त गरेकी हुन्।

राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबीच उत्पन्न विवादको पछाडि आपसी शङ्का महत्त्वपूर्ण कारण थियो। भारदारहरूले लगाएका कुरा र फैलाएका भ्रमलाई सही रूपमा जाँच नगरी विश्वास गर्दा दुवै एकअर्काप्रति सशङ्कित भए। परिणामतः सहयोगीका रूपमा अघि बढ्नुपर्ने व्यक्तिहरू नै विरोधीको रूपमा प्रस्तुत हुन पुगे।

शङ्काले उनीहरूबीचको सम्बन्ध बिगार्नुका साथै दरबारमा अस्थिरता ल्यायो। बहादुर शाहले नजरबन्द र निर्वासनको अवस्था भोग्नुपर्‍यो भने राजेन्द्रलक्ष्मी पनि राजनीतिक रूपमा कमजोर बन्दै गइन्। यसले नेपालको एकीकरण अभियानमा समेत प्रतिकूल प्रभाव पारेको देखिन्छ।

कुनै पनि सूचना सुन्नासाथ त्यसलाई सत्य मानेर निर्णय गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। वास्तविकता बुझ्न स्वविवेक, प्रमाण र परिस्थितिको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले अनावश्यक शङ्कामा आधारित निर्णयले व्यक्ति, सम्बन्ध र राष्ट्र सबैलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ भन्ने चेतावनी प्रस्तुत कथनले दिएको छ।

उत्तर :

‘घरझगडा’ दरबारभित्र उत्पन्न भएको आपसी विवाद, राजनीतिक षड्यन्त्र र सत्ता संघर्षलाई ऐतिहासिक परिवेशमा प्रस्तुत गरिएको कथा हो। प्रतापसिंह शाहको मृत्युपछि राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले राज्य सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका लिए पनि भारदारहरूको चलखेल तथा आपसी शङ्काका कारण उनीहरूको सम्बन्धमा दरार पैदा भयो। सामान्य मतभेद क्रमशः गम्भीर विवादमा परिणत हुँदै जाँदा उनीहरू एकअर्काबाट टाढिँदै गए। भारदारहरूले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न यसै विवादलाई प्रयोग गरे र दरबारमा अस्थिरता सिर्जना भयो। नेतृत्वबीचको फाटोले नेपालको एकीकरण अभियानलाई समेत असर गर्‍यो र बाह्य शत्रुलाई चलखेल गर्ने अवसर मिल्यो। यसरी कथाले आन्तरिक एकता कायम राख्नुपर्ने र आपसी फुटले राज्यलाई कमजोर बनाउने सन्देश दिँदै ‘भाइ फुटे गवार लुटे’ भन्ने उखानलाई चरितार्थ गरेको छ।

उत्तर :

‘घरझगडा’मा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नेपाल एकीकरणको अभियानमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेकी प्रमुख पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। उनले आफ्ना ससुराले अघि बढाएको एकीकरणको कार्यलाई निरन्तरता दिइन् र राष्ट्रको विस्तार तथा सुरक्षामा योगदान पुर्‍याइन्।

प्रतापसिंह शाहको मृत्यु भएपछि दुधे बालक रणबहादुर शाह र राष्ट्रको रक्षालाई ध्यानमा राख्दै उनले सती जाने निर्णय गरिनन्। उनले रणबहादुर शाहको नायबका रूपमा शासन सम्हालिन्। लमजुङ, तनहुँ, कास्की, पर्वत र प्युठानजस्ता राज्यहरूलाई नेपालअन्तर्गत ल्याउने कार्यमा उनको उल्लेखनीय योगदान रहेको पाइन्छ। यस दृष्टिले उनको भूमिका राष्ट्रियता र स्वाधीनताको पक्षमा महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।

तर उनका सबै निर्णयलाई पूर्ण रूपमा राष्ट्रिय हितबाट मात्र निर्देशित भएको मान्न सकिँदैन। भारदारहरूको षड्यन्त्रको प्रभावमा परेर उनले बहादुर शाहमाथि शङ्का गरिन् र उनलाई नजरबन्दमा राखिन्। पछि बहादुर शाहको क्षमता र सहयोगलाई उचित रूपमा प्रयोग गर्न नसकेकोमा उनी आफैँ पछुताएकी छन्।

बहादुर शाहले एकीकरण अभियानलाई तीव्र पार्न खोज्दा उनीहरूबीच मतभेद उत्पन्न भएको थियो। यदि राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहसँग सहकार्य गर्दै उनको क्षमतालाई राष्ट्रको हितमा प्रयोग गरेकी भए एकीकरणको अभियान अझ प्रभावकारी हुन सक्थ्यो।

त्यसैले उनका धेरैजसो प्रमुख कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताको हितमा केन्द्रित देखिन्छन्। तर शङ्का, व्यक्तिगत भावना र भारदारहरूको प्रभावका कारण केही निर्णयमा कमजोरी आएको पनि कथाले देखाउँछ। यस आधारमा उनका कार्यलाई पूर्ण रूपमा एकपक्षीय नभई समग्र परिस्थितिका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

उत्तर :

‘घरझगडा’मा बदरीनाथ भट्टराईले दरबारभित्रको सत्ता संघर्षलाई षड्यन्त्र, अविश्वास र व्यक्तिगत स्वार्थसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। शक्ति प्राप्त गर्ने होडले नेतृत्वबीचको सम्बन्ध बिगार्ने मात्र होइन, राज्यको स्थिरता र राष्ट्रिय अभियानलाई समेत कमजोर बनाउने कुरा कथाले देखाउँछ।

प्रतापसिंह शाहको मृत्युपछि राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह नायबका रूपमा शासनमा सक्रिय भए। तर दरबारिया षड्यन्त्रको प्रभावमा परेर दुवैले एकअर्कामाथि विश्वास गर्न सकेनन्। उनीहरूको शङ्कालु प्रवृत्तिलाई भारदारहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि उपयोग गरे।

कहिले उनीहरूबीच सहकार्य हुन्थ्यो भने कहिले गम्भीर विवाद उत्पन्न हुन्थ्यो। अन्ततः एकअर्कालाई नजरबन्दमा राख्ने अवस्थासम्म उनीहरूको सम्बन्ध पुग्यो। यस प्रक्रियामा भारदारहरू आफ्नो स्वार्थ पूरा हुने पक्षको समर्थन गर्दै शक्ति केन्द्र परिवर्तन गरिरहे।

सत्ताको होडमा राष्ट्रियता र स्वाधीनताका विषयहरू ओझेलमा परे। विरोधीलाई हटाउन देशनिकाला, नजरबन्द र हत्याजस्ता कठोर उपायसमेत प्रयोग गरिन्थे। बहादुर शाह पटकपटक नजरबन्द तथा निर्वासनमा परे भने राजेन्द्रलक्ष्मीले पनि दरबारभित्र कैदको अवस्था भोग्नुपर्‍यो।

उनीहरूबीचको शक्ति संघर्षले एकीकरण अभियानमा आवश्यक पर्ने संयुक्त शक्ति विभाजित गर्‍यो। दुवैले मिलेर काम गर्न सकेका भए राष्ट्रिय कार्य अझ तीव्र रूपमा अघि बढ्न सक्थ्यो।

कथामा देखाइएको यो सत्ता संघर्ष वर्तमान सन्दर्भमा पनि बुझ्न सकिन्छ। व्यक्तिगत पद, शक्ति र नेतृत्व प्राप्त गर्ने चाहनाले राष्ट्रिय हितलाई पछाडि पार्दा राजनीतिक वातावरण दूषित हुन सक्छ। त्यसैले कथाले सत्ताको अन्धो प्रतिस्पर्धालाई स्वार्थ र षड्यन्त्रले भरिएको ‘फोहरी खेल’का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।