📖 कर्तव्य
📚 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विपुल | अति धेरै, प्रशस्त |
| फिराद | सम्बन्धित अदालत वा अधिकारीसमक्ष न्याय पाउन गरिने उजुर, नालिस |
| लवेदा | मन्तपोस, दौरा |
| विख्यात | नाम चलेको, प्रसिद्ध |
| बुलबुल | अघिल्तिर लामो रौं राखेर कपाल बनाउने ढाँचा |
| बिर्ता | बहादुरी देखाएबापत वा वृत्तिका लागि प्राप्त भएको सरकारलाई तिरो तिर्न नपर्ने जग्गा |
| लरलखना | लेनदेनको व्यवहार, लगानी |
| निसाफ | कुनै मुद्दामामिलामा अदालतबाट दिइने न्याय, अदालती निर्णय |
| रोबवाफ | तडकभडक, धाक |
| जिउनी | सन्तानलाई अंशबन्डा गर्दा आमाबाबुले आफ्ना लागि छुट्ट्याएको सम्पत्तिको भाग |
| तपनी | मन्द ज्वरो |
| मौजा | जग्गा, जमिन, गाउँ |
| मेधावी | बुद्धि भएको मेधावान् |
| असमञ्जस | दोधारको अवस्था |
| फलैँचा | धेरै मानिसलाई अडेस लगाएर बस्न मिल्ने गरी बनाइएको काठ वा फलकको आसन |
| वेदी | धार्मिक कार्यका लागि अग्लो र सम्म पारी विभिन्न आकारमा बनाइएको भाग वा चौकी |
| तिलक | होम गर्दा डढेको चरुको कालो टीका |
| गन्धर्व | गाउने बजाउने कलामा प्रवीण, गानबजान नै पेसा भएको व्यक्ति |
| कुल | पितापुर्खादेखि एउटै थर, गोत्र, सम्बन्ध आदिको घराना, वंश |
| असती | इमानजमान नभएको, साँचो व्यवहार नगर्ने, दुष्ट स्वभावको |
| जोरीपारी | आफ्ना उन्नति प्रगतिमा डाह गर्ने र हानीनोक्सानीमा खुसी मान्ने छरछिमेकका व्यक्ति |
| वरणी | विवाहमा जन्ती आइपुग्नेबित्तिकै दुलाहा घरमा नलगी दुलहीका बाबुले गर्ने पूजा |
| रघुवंश | रघु राजाबाट प्रवर्तन भएको वंशपरम्परा |
| वैद्य | आयुर्वेद उपचारको विधिअनुसार रोगको उपचार गर्ने व्यक्ति, कविराज |
| पथपरहेज | रोगीले खान हुने, नहुने वा गर्न हुने, नहुने कुरा आदिको अनुशासन, मुख बार्ने काम |
🗃️ शब्दभण्डार
१. 'कर्तव्य' कथाबाट दिइएका अर्थअनुसार पदावली पहिचान गर्नुहोस् ।
| अर्थ | उपयुक्त पद |
|---|---|
| देह वा शरीरको अवसान वा अन्त्य | ans: देहावसान |
| अड्डा वा कार्यालय रहेको भवन | ans: दरबार |
| आवाज ननिकाली सासले मात्र अरूका कानमा भनिने गोप्य कुरो | ans: कानेखुसी |
| विवाहमा बेहुलाका साथ बेहुलीको घर जाने व्यक्तिको समूह | ans: बरियात |
| गाउँको मुखिया वा जिम्मेवार | ans: मुखिया |
| राम्रो काम गर्नेले पाउने इज्जत वा ख्याति | ans: प्रसिद्धि |
२. शब्द–अर्थ मिलान
| शब्द | सही अर्थ |
|---|---|
| ऋचा | कविताका रूपमा लेखिएका वेदका मन्त्र |
| मङ्गलधुन | शुभ लक्षणले युक्त लयात्मक ध्वनि |
| कुटुम्ब | इष्टमित्र, नातागोता, आफन्त |
| नित्यकर्म | दिनदिनै गरिने काम, दैनिक कर्म |
| निरोपण | पुनः अर्को पटक भेटघाट गर्ने काम |
| कोलाहल | अत्यासलाग्दो अवस्था, अत्तालिँदो होहल्ला |
| पितृ | मरेका आफ्ना पुर्खा |
| अनिष्ट | हानिकारक, अशुभ |
३. उखान तथा दुक्का
उखान: आँखामा राखे पनि नबिझाउने
दुक्का: मुखिया बाको जिउ छउन्जेल हामीले अन्यायमा मर्नुपर्दैन
दुक्का: जनताको थाती
🗣️ बोध र अभिव्यक्ति
१. शुद्ध उच्चारणका लागि शब्दहरू
=> Answer: विश्वास, सन्तान, पुरोहित, यज्ञमण्डप, वरणी, बरियात, दलान, तोरण, अपूर्व, सहोदर, शोभा, तमासा, अतीत, स्मृति, तेजस्वी, अपराह्न, मङ्गलधुन, तामदान, गन्धर्व, कुल, पिण्डपानी, कन्यापक्ष, महापुरुष, ऋचा, अशुद्ध, महालक्ष्मी, विरक्ति, गृहस्थी, इष्टमित्र, सञ्चो, अचम्म
२. सस्वरवाचन
=> Answer: यो अभ्यास कक्षाकोठामा शिक्षकको निर्देशनअनुसार गर्नुपर्ने सस्वरवाचनसम्बन्धी अभ्यास हो।
🧠 ३. कथामाथि आधारित प्रश्नोत्तर
(क) कथाको प्रारम्भ र समापन कुन-कुन घटनाले गरेको छ ?
=> Answer: 'कर्तव्य' कथाको प्रवेशद्वार मुखिया गङ्गाधरको देहावसान हो। उनको मृत्युले गाउँको सामाजिक जीवनमा ठूलो खालीपन ल्याउँछ र त्यसै परिवेशबाट कथाका अन्य घटनाहरू विकसित हुन्छन्। दाजुभाइबीचको जिउनी खेतसम्बन्धी विवाद, ग्रामसभाबाट अदालतसम्म पुगेको मुद्दा तथा त्यसपछिको पारिवारिक दूरी कथामा क्रमशः देखिन्छ। अन्ततः श्रीधर गम्भीर रूपमा बिरामी भएपछि मुरलीधरले उसको उपचार गराउन देशतिर लैजाने निर्णय गर्छन्। यही निर्णयसँगै कथाको अन्त्य हुन्छ।
(ख) कथामा आएका मुख्य तथा सहायक पात्रहरूको परिचय दिनुहोस् ।
=> Answer: कथाका प्रमुख पात्रहरूमा गङ्गाधर, मुरलीधर, श्रीधर, कमला, शशीधर, रमा, दुलही र दुलहीका बाबु पर्छन्। यी पात्रहरूको व्यवहार र आपसी सम्बन्धबाट कथाको मुख्य घटनाक्रम अगाडि बढेको छ। गाउँका बुढापाका, ठिटाहरू, पुरोहित र बरियातीहरू सहायक पात्रका रूपमा रहेका छन्। उनीहरूको उपस्थितिले कथा रहेको ग्रामीण सामाजिक परिवेशलाई जीवन्त बनाएको छ।
(ग) 'कर्तव्य' कथामा प्रतिबिम्बित ग्रामीण जीवनका पक्षहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
=> Answer: कथाले ग्रामीण समाजको सामाजिक, पारिवारिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई विभिन्न प्रसङ्गमार्फत देखाएको छ। गाउँको मुखियालाई दिइने सम्मान, बुढापाकाको सामाजिक प्रभाव, गाउँलेहरूबीचको सामूहिक व्यवहार र पारिवारिक प्रतिष्ठाप्रतिको संवेदनशीलता कथामा पाइन्छ। विवाहका परम्परागत विधि, वरणी, बरियात, वेदी तथा मङ्गलधुनजस्ता संस्कारहरू पनि ग्रामीण जीवनका विशेषता बनेर आएका छन्। फलैँचा, दलान, खेतबारीको व्यवस्था र कुलको मर्यादाजस्ता पक्षले पनि तत्कालीन ग्रामीण परिवेश स्पष्ट पार्छन्।
(घ) कथामा कुन दृष्टिविन्दु अपनाइएको छ ?
=> Answer: कथामा तृतीय पुरुष अर्थात् सर्वज्ञ दृष्टिविन्दु प्रयोग गरिएको छ। कथाकार स्वयं पात्र बनेर घटनामा सहभागी हुँदैनन्। बरु उनी बाहिर बसेर विभिन्न पात्रका गतिविधि, अवस्था र भावनासमेत प्रस्तुत गर्छन्। यस कारण कथाका बाह्य घटनासँगै पात्रहरूको आन्तरिक मनोभाव पनि पाठकले बुझ्न सक्छ।
📖 ५. कथांशमा आधारित मौन पठन
(क) मुरलीधरको चरित्रलाई कर्तव्यनिष्ठ भन्न मिल्ने आधारहरू के हुन् ?
=> Answer: मुरलीधरको व्यक्तित्वमा जिम्मेवारी र कर्तव्यप्रतिको निष्ठा प्रमुख रूपमा देखिन्छ। श्रीधरसँग जिउनी खेतको विषयमा विवाद भएपछि उनीहरूबीच सम्बन्धमा कटुता आएको थियो। यद्यपि मुरलीधरले व्यक्तिगत असन्तुष्टिलाई पारिवारिक जिम्मेवारीभन्दा माथि राखेनन्।
श्रीधरको छोरा शशीधरको विवाह हुँदा मुरलीधरलाई निमन्त्रणा गरिएको थिएन। यस्तो अवस्थामा पनि उनले आफ्नो भतिजाको शुभकार्यलाई बेवास्ता गरेनन्। परिवारको मानमर्यादा जोगाउने उद्देश्यले स्वयं बरियातमा सहभागी भए।
पछि श्रीधर रोगले थलिँदा पनि मुरलीधरले पुरानो रिस सम्झेर उसलाई छोडेनन्। उल्टै उसको स्वास्थ्यप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै उपचारका लागि देशतिर लैजाने निर्णय गरे। यसबाट उनको क्षमाशील, उदार, संवेदनशील, दूरदर्शी र कर्तव्यपरायण व्यक्तित्व प्रस्ट हुन्छ।
(ख) "बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो" भन्नुको भाव के हो ?
=> Answer: यस भनाइले पुर्खाहरूले बनाएको परिवारको प्रतिष्ठा र सामाजिक सम्मान कमजोर हुन लागेको अवस्थालाई जनाउँछ। परिवारको महत्त्वपूर्ण विवाहजस्तो शुभकार्यमा आवश्यक सदस्यको अनुपस्थिति भएमा समाजमा परिवारप्रतिको सम्मान घट्न सक्थ्यो। त्यसैले मुरलीधरले आफ्नो व्यक्तिगत मनमुटावभन्दा परिवारको इज्जतलाई ठूलो मानेर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरे।
💭 ६. अर्को कथांशका प्रश्नोत्तर
(क) श्रीधरले आफ्नो अतीत सम्झेर किन पश्चात्ताप गरे ?
=> Answer: श्रीधर बिरामी अवस्थामा पुगेपछि विगतमा आफूले गरेको व्यवहारबारे गम्भीर रूपमा सोच्न थाले। दाजु मुरलीधरप्रति गरेको अन्याय र त्यसबाट सम्बन्धमा आएको दूरी उनलाई गलत लाग्यो। आफ्नो अन्तिम अवस्थाको अनुभूति भएपछि उनले गल्ती स्वीकार गरे र दाजुसँग क्षमा मागे। साथै आफ्ना नाबालक छोराछोरीको भविष्य सुरक्षित होस् भन्ने चाहनाले उनीहरूको जिम्मेवारी लिन दाजुसँग अनुरोध गरे।
(ख) श्रीधरप्रति मुरलीधरको व्यवहारबाट उनको कुन मानवीय गुण देखिन्छ ?
=> Answer: मुरलीधरको व्यवहारबाट उनको करुणा, क्षमा, माया र जिम्मेवारीबोध देखिन्छ। विगतको विवादका कारण भाइसँग सम्बन्ध राम्रो नभए पनि श्रीधरको दयनीय अवस्था देख्दा उनको मन पग्लिन्छ। उनले भाइको स्वास्थ्य बुझ्ने प्रयास गर्छन् र उसको उपचार आवश्यक ठानेर देशतिर लैजाने निर्णय गर्छन्। यसरी उनले प्रतिशोधको सट्टा मानवतालाई रोजेका छन्।
(ग) रोग धेरै बढेपछि पनि उपचार गराउनु किन आवश्यक मानिन्छ ?
=> Answer: रोग सुरुमै पहिचान गरी उपचार गर्नु सबैभन्दा राम्रो उपाय हो। समय बित्दै जाँदा स्वास्थ्य समस्या जटिल हुन सक्छ। त्यसैले रोग लागेपछि सकेसम्म छिटो उपचार र स्वास्थ्य हेरचाहमा ध्यान दिनुपर्छ। तर ढिलो भइसकेपछि पनि उपचारको सम्भावना बाँकी छ भने प्रयास रोक्नु हुँदैन। यही कारणले श्रीधरलाई उपचारका लागि देशतिर लैजाने मुरलीधरको निर्णय उचित देखिन्छ।
(घ) "हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो" भन्ने अभिव्यक्तिले के देखाउँछ ?
=> Answer: यस अभिव्यक्तिले मुरलीधरको मनमा उत्पन्न भएको गहिरो पीडा र भावनात्मक उथलपुथललाई जनाउँछ। भाइ श्रीधरलाई अत्यन्त कमजोर र बिरामी अवस्थामा देख्दा मुरलीधरको मनमा दया, माया, करुणा र दुःख एकैपटक उत्पन्न हुन्छ। बाहिरी रूपमा सम्बन्धमा कटुता भए पनि भित्री रूपमा भाइप्रतिको आत्मीयता समाप्त नभएको कुरा यसबाट देखिन्छ।
🗨️ ७. कथाका संवाद र वक्ता
| संवाद | वक्ता |
|---|---|
| "मेरा दुवै छोरा बराबर हुन्, आधा आधा बाँडेर खानू ।" | ans: मुखिया गङ्गाधरले आफ्ना छोरा मुरलीधर र श्रीधरलाई भनेका हुन्। |
| "त्यस महाआत्माको अन्तिम आज्ञा श्रीधरले मान्नैपर्छ ।" | ans: गाउँका बुढापाकाले भनेका हुन्। |
| "कसैको मरण होस् त यसप्रकारको होस् ।" | ans: गाउँका मानिसले भनेका हुन्। |
| "त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे ।" | ans: कन्यापक्षका बुढापाकाले भनेका हुन्। |
| "लौ, घर लगेर भित्र्याऊ ।" | ans: मुरलीधरले बरियातीलाई भनेका हुन्। |
| "दाजुलाई खानपिन त राम्ररी गरायौ कि ?" | ans: श्रीधरले ठिटासँग सोधेका हुन्। |
| "खै, सम्धी पाल्नुभएको छैन, अब मण्डपमा आएर बसिदिनुभए हुन्थ्यो ।" | ans: दुलहीका बाबुले भनेका हुन्। |
| "यस अज्ञानीको सबै अपराध क्षमा गरेर यी नाबालक छोराछोरीको शरण लिइदिनुहोला ।" | ans: श्रीधरले मुरलीधरलाई भनेका हुन्। |
🔢 ८. कथाका प्रमुख घटनाहरूको क्रम
ans:
१. मुखिया गङ्गाधरको देहावसान हुनु।
२. मुरलीधर र श्रीधरबीच जिउनी खेतको विषयमा विवाद हुनु।
३. ग्रामसभाबाट विवाद समाधान हुन नसकी मुद्दा अदालतमा पुग्नु।
४. अदालतको मुद्दामा श्रीधरको विजय हुनु।
५. श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहको तयारी सुरु हुनु।
६. श्रीधर बिरामी परेर फलैँचामा सुत्नु।
७. मुरलीधरले निमन्त्रणा नपाए पनि बरियातमा जाने निर्णय गर्नु।
८. शशीधरको विवाह सम्पन्न हुनु।
९. श्रीधरले दाजु मुरलीधरसमक्ष आफ्नो अपराध स्वीकार गरी क्षमा माग्नु।
१०. मुरलीधरले श्रीधरलाई उपचारका लागि देशतिर लैजाने निर्णय गर्नु।
📜 ९. कथासार
गुरुप्रसाद मैनालीको सामाजिक यथार्थवादी कथा 'कर्तव्य' ले ग्रामीण नेपाली समाजमा पारिवारिक सम्बन्ध, सम्पत्तिको मोह, सामाजिक प्रतिष्ठा, मानवीयता र जिम्मेवारीबीच हुने द्वन्द्वलाई प्रस्तुत गरेको छ।
कथाको सुरुवात गाउँका सम्मानित मुखिया गङ्गाधरको देहावसानबाट हुन्छ। उनी गाउँमा न्याय दिने र असहाय मानिसलाई सहयोग गर्ने व्यक्तिका रूपमा परिचित थिए। गरिब, अनाथ, अशक्त तथा बिरामीहरूप्रति उनको सेवाभावका कारण उनको मृत्यु गाउँलेहरूका लागि अत्यन्त पीडादायी बन्छ।
गङ्गाधरका छोरा मुरलीधर र श्रीधरबीच जिउनी खेतलाई लिएर विवाद सुरु हुन्छ। बुबाले दुवै छोरालाई बराबरी व्यवहार गर्न दिएको चाहनाका बाबजुद उनीहरूबीचको मतभेद गहिरिँदै जान्छ। गाउँको तहमा समाधान हुन नसकेको विवाद अदालतसम्म पुग्छ र श्रीधरले मुद्दा जित्छन्। तर कानुनी विजयले पारिवारिक सम्बन्धमा आएको दूरी हटाउन सक्दैन।
पछि श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहको अवसर आउँछ। श्रीधर आफैँ बिरामी परेकाले विवाहको जिम्मेवारी पूरा गर्न कठिन हुन्छ। मुरलीधरलाई विवाहमा बोलाइएको हुँदैन। तर उनले आफूलाई गरिएको व्यवहारलाई लिएर रिसमा बस्नुको सट्टा परिवारको कर्तव्य सम्झन्छन् र भतिजाको विवाहमा बरियात लिएर जाने निर्णय गर्छन्।
विवाह सम्पन्न भएपछि श्रीधरको मनमा आफ्नो विगतका व्यवहारप्रति पश्चात्ताप उत्पन्न हुन्छ। उनले दाजुसँग आफ्ना अपराधका लागि क्षमा माग्छन् र नाबालक छोराछोरीको संरक्षण गर्न आग्रह गर्छन्। मुरलीधरले पनि भाइको पश्चात्तापलाई स्वीकार गर्छन्।
श्रीधरको कमजोर स्वास्थ्य देखेर मुरलीधरले उसलाई उपचारका लागि देशतिर लैजाने निर्णय गर्छन्। यस घटनाले व्यक्तिगत विवादभन्दा माथि उठेर पारिवारिक दायित्व पूरा गर्ने उनको महान् भावना देखाउँछ। कथाले मानिसको वास्तविक महानता आफ्नो कर्तव्य पहिचान गरी त्यसलाई कठिन परिस्थितिमा पनि पूरा गर्न सक्नुमा रहेको देखाएको छ।
📝 १०. दीर्घ उत्तरात्मक प्रश्नोत्तर
(क) मुरलीधरको चरित्रचित्रण गर्नुहोस् ।
ans: मुरलीधर 'कर्तव्य' कथाका आदर्श तथा प्रभावशाली पात्र हुन्। उनको व्यक्तित्वमा जिम्मेवारी, क्षमा, उदारता, विवेक र मानवीय संवेदना प्रमुख रूपमा देखिन्छ।
श्रीधरसँग जिउनी खेतको विषयमा विवाद हुँदा दाजुभाइको सम्बन्धमा कटुता आएको थियो। तर मुरलीधरले आफ्नो व्यक्तिगत दुःखलाई जीवनको स्थायी आधार बनाएनन्। श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहमा आफूलाई निमन्त्रणा नगरिए पनि उनले पारिवारिक कर्तव्यलाई सम्झिए। परिवारको मानमर्यादा जोगाउन उनी स्वयं बरियातमा सहभागी भए।
उनको सबैभन्दा उल्लेखनीय गुण क्षमाशीलता हो। श्रीधरले विगतमा आफूलाई दुःख दिएको भए पनि बिरामी हुँदा उनले भाइप्रति कठोर व्यवहार गरेनन्। बरु उसको अवस्थाप्रति संवेदनशील हुँदै उपचारको व्यवस्था गर्ने निर्णय गरे।
मुरलीधर विद्वान् पण्डित, उदार, दूरदर्शी र परिवारप्रति जिम्मेवार व्यक्ति हुन्। उनका व्यवहारले मानिसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा कर्तव्य, मानवता र पारिवारिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने आदर्श प्रस्तुत गर्छ।
(ख) श्रीधरको चरित्रमा आएको परिवर्तनलाई स्पष्ट पार्नुहोस् ।
ans: कथाको प्रारम्भिक अवस्थामा श्रीधर स्वार्थ र हठबाट प्रभावित देखिन्छन्। जिउनी खेतको विवादमा उनी दाजु मुरलीधरबाट अलग हुन्छन् र समस्या अदालतसम्म पुर्याउँछन्। मुद्दा जिते पनि उनले पारिवारिक आत्मीयता गुमाउँछन्।
समय बित्दै जाँदा परिस्थितिले उनको सोच परिवर्तन गर्छ। आफ्नै बिरामी अवस्था र दाजुको व्यवहारले उनलाई आफ्नो विगतको मूल्याङ्कन गर्न बाध्य बनाउँछ। उनले दाजुप्रति आफूले गरेको अन्याय महसुस गर्छन्।
त्यसपछि श्रीधर आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्छन् र मुरलीधरसमक्ष क्षमा माग्छन्। आफ्नो मृत्युपछि नाबालक छोराछोरीको अवस्था के होला भन्ने चिन्ताले उनी दाजुसँग उनीहरूको संरक्षण गर्न अनुरोध गर्छन्।
यसरी श्रीधरको चरित्र स्वार्थ र हठबाट पश्चात्ताप, आत्मबोध र विनम्रतातर्फ परिवर्तन भएको देखिन्छ। उनको चरित्रले मानिसले गल्ती महसुस गरी सुधारको बाटो रोज्न सक्ने सन्देश दिन्छ।
(ग) कथामा व्यक्तिगत स्वार्थ र कर्तव्यबीचको द्वन्द्व कसरी देखाइएको छ ?
ans: कथामा जिउनी खेतको विवाद व्यक्तिगत स्वार्थको प्रतिनिधि बनेको छ। सम्पत्तिसम्बन्धी मतभेदका कारण दाजुभाइबीचको आत्मीय सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। अदालतसम्म पुगेको विवादले देखाउँछ कि सम्पत्तिको मोहले मानिसलाई आफ्नै पारिवारिक सम्बन्धबाट टाढा पुर्याउन सक्छ।
यसको विपरीत मुरलीधरको व्यवहार कर्तव्यको उदाहरण हो। श्रीधरसँग विवाद हुँदाहुँदै पनि उनी भतिजाको विवाहमा सहभागी हुन्छन्। बोलावट नपाएको व्यक्तिगत अपमानभन्दा परिवारको शुभकार्य र मानमर्यादालाई उनले ठूलो माने।
श्रीधर बिरामी हुँदा पनि यही कर्तव्यबोधको अर्को रूप देखिन्छ। मुरलीधरले पुरानो रिसलाई निरन्तरता नदिई भाइको उपचारको जिम्मेवारी लिन्छन्।
यसरी कथाले स्वार्थले सम्बन्ध बिगार्ने र कर्तव्य तथा मानवताले सम्बन्ध पुनः जोड्ने अवस्था देखाएको छ।
(घ) 'कर्तव्य' कथाले दिने सन्देश स्पष्ट गर्नुहोस् ।
ans: 'कर्तव्य' कथाले मानिसले आफ्नो जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत रिस, अहङ्कार र स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। जीवनमा सम्बन्धहरूमा मतभेद आउन सक्छन्, तर त्यसका कारण आफ्नो नैतिक दायित्वबाट पछि हट्नु उचित हुँदैन।
मुरलीधरले भाइसँग विवाद हुँदाहुँदै पनि भतिजाको विवाहमा सहभागी भएर आफ्नो पारिवारिक जिम्मेवारी पूरा गरेका छन्। उनले श्रीधर बिरामी हुँदा पनि विगतको कटुता सम्झेर बेवास्ता गरेनन्। यसबाट क्षमा र मानवताको महत्त्व पनि देखिन्छ।
श्रीधरको पश्चात्तापले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने साहसको महत्त्व बताउँछ। मानिसले आफूबाट भएको गल्ती महसुस गरी सुधारको प्रयास गर्न सकेमा सम्बन्धमा पुनः आत्मीयता आउन सक्छ।
अन्ततः कथा कर्तव्यलाई केवल सामाजिक जिम्मेवारीका रूपमा होइन, मानवताको आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। परिवारको हित, मानमर्यादा, क्षमा, प्रेम र सहानुभूतिलाई स्वार्थभन्दा माथि राख्नु नै कथाको प्रमुख जीवनदृष्टि हो।
📜 ११. व्याख्या
(क) "उनको देहावसानले न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका 'धन्वन्तरि' अस्ताए ।"
ans: प्रस्तुत अभिव्यक्ति गुरुप्रसाद मैनालीद्वारा लिखित 'कर्तव्य' कथाबाट लिइएको हो। मैनाली सामाजिक यथार्थवादी कथाकारका रूपमा परिचित छन्। उनका रचनामा नेपाली ग्रामीण समाजको वास्तविक जीवन, सामाजिक सम्बन्ध, परम्परा तथा सामान्य मानिसका दैनिक अनुभवहरू सरल भाषामा प्रस्तुत भएका छन्। यहाँ मुखिया गङ्गाधरको मृत्युले गाउँमा परेको गहिरो प्रभावलाई भावपूर्ण ढङ्गले व्यक्त गरिएको छ।
गङ्गाधर गाउँका साधारण मुखिया मात्र थिएनन्। उनी गाउँलेहरूका लागि न्याय र सहायताको भरोसायोग्य आधार थिए। अन्यायमा परेका मानिसलाई न्याय दिलाउने, असहायलाई सहयोग गर्ने तथा दुःखी र बिरामी मानिसप्रति सहानुभूति राख्ने उनको स्वभाव थियो।
गरिबलाई अन्न दिने, अनाथ र अशक्तलाई सहारा दिने, सुत्केरी महिलाको हेरचाह गर्ने तथा बिरामीलाई औषधि उपलब्ध गराउनेजस्ता मानवीय काममा उनी अघि सर्थे। यही सेवाभावका कारण गाउँलेहरूले उनलाई 'धन्वन्तरि'को उपमा दिएका थिए।
'न्यायको बत्ती निभ्यो' भन्ने भनाइले गाउँमा न्यायको विश्वासिलो स्रोत समाप्त भएको जनाउँछ। 'अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो' भन्नाले सहाराविहीन मानिसले आफ्नो भरोसा गुमाएको अवस्था बुझिन्छ। 'गाउँका धन्वन्तरि अस्ताए' भन्नाले रोगी तथा दुःखीलाई सहयोग गर्ने सेवाभावी व्यक्ति अब नरहेको भाव व्यक्त हुन्छ।
त्यसैले गङ्गाधरको मृत्यु व्यक्तिगत शोकमा मात्र सीमित थिएन। गाउँले समाजले न्याय, सहारा र सेवाको महत्त्वपूर्ण आधार गुमाएको थियो। यही कारणले उनको निधनलाई गाउँको सामाजिक तथा मानवीय जीवनमा ठूलो क्षतिका रूपमा चित्रण गरिएको हो।
(ख) "कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ ।"
ans: प्रस्तुत भनाइ गुरुप्रसाद मैनालीको 'कर्तव्य' कथाबाट लिइएको हो। कथामा ग्रामीण सामाजिक जीवनका साथै मानिसले आफ्नो जिम्मेवारीलाई कसरी बुझ्नुपर्छ भन्ने विषयलाई महत्त्व दिइएको छ। कमलाले निमन्त्रणा नआएको ठाउँमा जानु उचित नहुने धारणा राखेपछि मुरलीधरले मानिसले आफ्नो विवेक प्रयोग गरी आवश्यक समयमा स्वयं अघि बढ्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका हुन्।
यस भनाइमा कुकुर र मानिसबीचको भिन्नतालाई उदाहरणका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। अज्ञानी पशुले बाह्य संकेतको प्रतीक्षा गर्छ भने मानिसमा ज्ञान, विवेक र निर्णय गर्ने क्षमता हुन्छ। त्यसैले मानिसले हरेक कामका लागि अरूको बोलावट कुर्नु आवश्यक हुँदैन। परिस्थिति र आफ्नो जिम्मेवारी बुझेर आवश्यक काम आफैँ गर्नुपर्छ।
मुरलीधरले यही सिद्धान्त व्यवहारमा उतारेका छन्। श्रीधरसँगको विवादका कारण सम्बन्ध राम्रो थिएन। शशीधरको विवाहमा उनलाई बोलाइएको पनि थिएन। तर उनले यस अवस्थालाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा लिएर भतिजाको शुभकार्यबाट आफूलाई अलग राखेनन्।
उनले परिवारको मानमर्यादा र आफ्नो जिम्मेवारी सम्झेर स्वयं बरियातमा जाने निर्णय गरे। यसबाट उनको विवेक र कर्तव्यबोध प्रकट हुन्छ।
यस भनाइको मुख्य आशय मानिसले सही समय र परिस्थितिको पहिचान गरी आफ्नो दायित्व आफैँ पूरा गर्नुपर्छ भन्ने हो। व्यक्तिगत अहङ्कार वा रिसले कर्तव्यलाई रोक्नु हुँदैन। विवेकपूर्वक आवश्यक समयमा अघि बढ्नु नै जिम्मेवार मानिसको विशेषता हो।
🔤 १२. भाषिक संरचना
(क) भाषा संरक्षण र विकास
(अ) मातृभाषाको संरक्षण कसरी गर्न सकिन्छ ?
=> Answer: मातृभाषालाई संरक्षण गर्न त्यसका वक्ताहरूले दैनिक व्यवहारमा त्यसको निरन्तर प्रयोग गर्नुपर्छ। भाषाको विकासका लागि राज्यले पनि आवश्यक पहल गर्नुपर्छ। शब्दकोश र व्याकरण तयार गर्नुपर्छ तथा त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई प्रारम्भिक शिक्षा मातृभाषामै दिने व्यवस्था गरेमा भाषा नयाँ पुस्तासम्म सहज रूपमा हस्तान्तरण हुन सक्छ।
(आ) कुनै भाषा लोप हुने मुख्य कारण के हो ?
=> Answer: कुनै भाषाका वक्ताहरूले आफ्नै भाषा बोल्न छाडेर अन्य भाषाको प्रयोग गर्न थालेमा त्यो भाषा कमजोर हुँदै जान्छ। विशेष गरी नयाँ पुस्ताले मातृभाषालाई प्रयोग नगरेमा भाषाको पुस्तान्तरणमा अवरोध आउँछ। लामो समयसम्म प्रयोग र वक्ताको संख्या घट्दै गएपछि भाषा लोप हुने अवस्थामा पुग्न सक्छ।
(इ) भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न के गर्नुपर्छ ?
=> Answer: भाषाको प्रयोगलाई व्यापक बनाउनुपर्छ। घर, समाज, शिक्षा तथा साहित्यमा त्यसको प्रयोग निरन्तर गरिनुपर्छ। शब्दकोश तथा व्याकरण निर्माण गर्नुपर्छ र साहित्य सिर्जनामार्फत भाषालाई नयाँ विषय तथा विचारसँग जोडिराख्नुपर्छ। प्रारम्भिक शिक्षा मातृभाषामा सञ्चालन गर्नु पनि भाषालाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्ने महत्त्वपूर्ण उपाय हो।
(ई) प्रारम्भिक शिक्षा मातृभाषामा दिँदा किन प्रभावकारी हुन्छ ?
=> Answer: बालबालिकाले मातृभाषा पहिले नै सुन्दै र प्रयोग गर्दै आएका हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूलाई त्यस भाषामा पढाइएका विषय बुझ्न तुलनात्मक रूपमा सजिलो हुन्छ। भाषिक अवरोध कम हुने भएकाले सिकाइ सहज, प्रभावकारी र दीर्घकालीन बन्न सक्छ। यही कारणले प्रारम्भिक शिक्षाका लागि मातृभाषा प्रभावकारी माध्यम मानिन्छ।
🔡 १३. व्याकरण
(अ) 'नासिन्छ' शब्दको नामधातु के हो ?
=> Answer: 'नासिन्छ' नामधातु = 'नास'
(आ) वाक्यलाई प्रेरणार्थकमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।
"भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना पनि गर्नुपर्छ ।"
=> Answer: सम्बन्धित भाषाका वक्ताहरूले भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गराउनुपर्छ।
(इ) 'ऋ' र 'र' प्रयोग भएका शब्द लेख्नुहोस् ।
| वर्ण | शब्द |
|---|---|
| 'ऋ' | समृद्ध |
| 'र' | प्रभावकारी |