उत्तर :

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निजी जीवन सुखद मात्र थिएन; उनले परिवार, स्वास्थ्य र आर्थिक अवस्थासँग सम्बन्धित गम्भीर कठिनाइहरू पनि सामना गर्नुपरेको थियो। युवावस्थामै उनले बुबा, आमा र छोरी गुमाउनुपरेको पीडा सहनुपर्‍यो। त्यसमाथि उनलाई ‘पागल’ भनेरसमेत सम्बोधन गरियो। जीवनको पछिल्लो समयमा क्यान्सर रोगले उनलाई निकै दुःख दियो। रोगको असह्य पीडासँगै उपचारका लागि आवश्यक आर्थिक अभावले उनको अवस्था झन् कठिन बनायो। लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिएका भए पनि जीवनमा आर्थिक समृद्धिको साथ नपाउनु उनको जीवनको विडम्बनाजस्तै देखिन्छ। यसबाट देवकोटाले व्यक्तिगत जीवनमा निरन्तर दुःख, अभाव र चुनौतीको सामना गर्दै अघि बढेको स्पष्ट हुन्छ।

उत्तर :

देवकोटाको साहित्यिक चेतनाको केन्द्रमा नेपाल, नेपाली समाज, प्रकृति, संस्कृति तथा भाषा-साहित्यप्रतिको गहिरो अनुराग थियो। विदेशमा उपचार गराइरहेका बेला पनि उनले आफ्नो अन्तिम जीवन आफ्नै देशमा बिताएर देशकै सेवा गर्ने इच्छा राखे। आफूले पाएका जिम्मेवारी र गरेका सिर्जनात्मक कार्यलाई उनले राष्ट्रहितसँग जोडेर अघि बढाए। नेपाली भाषा र साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउन उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।

त्यतिबेलाको निरङ्कुश राजनीतिक वातावरणले उनको चेतनालाई दबाउन सकेन। प्रजातन्त्रका लागि आन्दोलन चर्किरहेको समयमा उनी स्वयं पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सहभागी भए। बनारसबाट प्रकाशित हुने ‘युगवाणी’ मार्फत् उनले निरङ्कुश शासनको विरोधमा आफ्ना विचार व्यक्त गरे। यसरी साहित्यिक सिर्जनासँगै राजनीतिक तथा सामाजिक जागरणमा समेत सक्रिय हुनुबाट उनको देशप्रेम र क्रान्तिकारी चेतना स्पष्ट हुन्छ।

उत्तर :

तत्कालै कविता रचना गर्न सक्ने असाधारण क्षमता भएका कविलाई आशुकवि भनिन्छ। देवकोटामा यही विशेष प्रतिभा अत्यन्त प्रखर रूपमा देखिन्थ्यो। उनी सामान्य कुराकानीकै क्रममा पनि कवितात्मक अभिव्यक्ति दिन सक्थे र हिँड्दा वा बस्दा सहज रूपमा कविता सिर्जना गर्थे।

उनको सिर्जनात्मक गति बुझाउने उदाहरणका रूपमा उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, १० दिनभित्रका ६० घण्टामा ‘सुलोचना’ महाकाव्य तथा एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेखेको तथ्य उल्लेखनीय छ। कुनै दृश्य वा घटनालाई देख्नेबित्तिकै त्यसलाई प्रभावशाली काव्यात्मक अभिव्यक्तिमा उतार्न सक्ने भएकाले देवकोटा नेपाली साहित्यका विशिष्ट आशुकवि मानिन्छन्।

उत्तर :

देवकोटाको जीवनले प्रतिकूल परिस्थितिले मानिसको प्रतिभा र उद्देश्यलाई रोक्न सक्दैन भन्ने प्रेरणा दिन्छ। पारिवारिक वियोग, आर्थिक अभाव, रोग तथा कठिन राजनीतिक वातावरणका बीच पनि उनले आफ्नो सिर्जनात्मक यात्रालाई निरन्तरता दिए। आफूले प्राप्त गरेको प्रतिभालाई समाज र राष्ट्रको हितमा प्रयोग गर्नुपर्ने शिक्षा उनको जीवनबाट पाइन्छ।

यस जीवनीले आफ्नो देश, भाषा, संस्कृति र साहित्यप्रति जिम्मेवार हुन प्रेरित गर्छ। व्यक्तिगत कठिनाइभन्दा माथि उठेर आफ्नो क्षमताको सदुपयोग गर्दै समाजका लागि उपयोगी काम गर्नुपर्छ भन्ने भावना पनि यसबाट विकसित हुन्छ। त्यसैले हामीले आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढ रहँदै असल चरित्र, सेवाभाव र सिर्जनशीलताका साथ अघि बढ्नुपर्छ।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनी पाठसँग सम्बन्धित छ। यसमा देवकोटाको विराट् प्रतिभालाई महासागरसँग र राणाशासनको निरङ्कुशतालाई साँघुरो सुरुङसँग तुलना गरिएको छ। राणाकालमा स्वतन्त्र रूपमा विचार व्यक्त गर्ने र साहित्य सिर्जना गर्ने वातावरण सहज थिएन। यस्तो प्रतिकूल परिस्थितिका बाबजुद देवकोटाको प्रतिभा भने कुनै सीमाभित्र बाँधिएन।

प्रजातन्त्रको आन्दोलन चलिरहेको समयमा देवकोटा पनि त्यस अभियानमा जोडिए। वि.सं. २००४ मा उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सहभागी भए। बनारसबाट प्रकाशित ‘युगवाणी’ पत्रिकामार्फत् उनले निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको आवाज उठाए। जनतामा राणाविरोधी चेतना फैलाउने उद्देश्यले काठमाडौँमा पुस्तकालय स्थापना गर्ने प्रयासमा समेत उनको संलग्नता रह्यो, जसका कारण लाईब्रेरी पर्व घटेको थियो।

राजनीतिक दमन, डर र त्रासको वातावरणले पनि उनको सिर्जनात्मक क्षमता कमजोर बनाउन सकेन। उनले निरन्तर साहित्य सिर्जना गर्दै नेपाली साहित्यलाई सङ्ख्या र गुण दुवै दृष्टिले समृद्ध बनाए। स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्तिका देवकोटाले प्रतिबन्धित वातावरणमा समेत आफ्नो सिर्जनशील स्वतन्त्रता कायम राखे। त्यसैले उनको प्रतिभा राणाहरूको साँघुरो शासनभित्र सीमित हुन सकेन; बरु नेपाली साहित्यको विकास हुँदै विश्व साहित्यको स्तरसम्म पुग्ने बाटो खुल्यो। महासागरको विशाल प्रवाहलाई साँघुरो सुरुङले रोक्न नसकेझैँ देवकोटाको विराट् प्रतिभालाई निरङ्कुश शासनले रोक्न नसकेको आशय यस भनाइमा व्यक्त भएको छ।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनी पाठबाट लिइएको हो। वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन सोभियत संघमा आयोजित ‘अफ्नो एसियाली लेखक सम्मेलन’ मा सहभागी हुँदा देवकोटाले नेपाली साहित्यको भविष्यप्रति आफ्नो दृढ विश्वास व्यक्त गरेका थिए।

‘हिउँ’ र ‘पर्वत शृङ्खला’ले नेपालको प्राकृतिक तथा भौगोलिक परिवेशलाई सङ्केत गर्छन् भने ‘भुलभुलैया’ले सीमितता र घेराबन्दीको भाव प्रस्तुत गर्छ। देवकोटाको विचारमा नेपाली साहित्य हिमाल र पहाडको सीमित घेरामै रोकिएर बस्ने होइन। यसले विश्व साहित्यसँग सहकार्य गर्दै व्यापक क्षेत्रमा आफ्नो स्थान बनाउने क्षमता राख्छ।

उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष परिचित गराउने सम्भावनाप्रति विश्वास व्यक्त गरे। नेपाली साहित्य पनि एसिया तथा अफ्रिकालाई समेट्ने विशाल साहित्यिक प्रवाहमा मिसिन सक्ने उनको धारणा थियो। त्यस साहित्यिक महासागरबाट प्राप्त समृद्धि फेरि आफ्नै देशमा फर्किएर नेपाली साहित्यलाई अझ सम्पन्न बनाउने उनको कल्पना थियो।

यस भनाइमा देवकोटाको नेपाली साहित्यप्रतिको गहिरो प्रेम, आत्मविश्वास र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण प्रकट हुन्छ। आफ्नो साहित्य विश्वस्तरमा पुग्न सक्छ भन्ने उनको दृढ विश्वास नेपाली साहित्यप्रतिको गौरवपूर्ण चेतनाको परिचायक हो।

उत्तर :

लक्ष्मीप्रसाद देवकोय (वि.सं. १९६६–२०१६) नेपाली साहित्यका अत्यन्त प्रभावशाली र बहुआयामिक स्रष्टाका रूपमा स्थापित छन्। नेपाली प्रकृति, संस्कृति, भाषा र समाजप्रतिको गहिरो आत्मीयतालाई उनले आफ्नो साहित्यिक सिर्जनामा अभिव्यक्त गरे। त्रिचन्द्र कलेजबाट बी. ए. सम्मको शिक्षा हासिल गरेका उनले निरन्तर र तीव्र गतिमा विभिन्न साहित्यिक विधामा सिर्जना गरे।

उनको साहित्यिक यात्रा विद्यार्थी जीवनदेखि नै सुरु भएको देखिन्छ। दरबार हाइस्कुलमा अध्ययन गर्दादेखि कविता लेख्न थालेका देवकोटाले अङ्ग्रेजीमा समेत कविता सिर्जना गरेर शिक्षक र सहपाठीलाई प्रभावित पारे। उनको लेखनमा स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्ति, कल्पनाशीलता र असाधारण सिर्जनात्मक गति स्पष्ट देखिन्छ।

देवकोटाका ‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’, ‘महाराणा प्रताप’, ‘प्रमिथस’ आदि प्रसिद्ध महाकाव्य हुन्। ‘मुनामदन’, ‘कुञ्जिनी’ र ‘लुनी’ जस्ता खण्डकाव्यले नेपाली काव्य साहित्यलाई अझ व्यापक बनाए। ‘यात्री’ र ‘पागल’ लगायत उनका अनेकौँ कविताले नेपाली कविताको स्वरूपलाई समृद्ध पारे। ‘लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह’ र ‘दाडिमको रुखनेर’मा उनका गहकिला निबन्ध सङ्कलित छन्। ‘सावित्री सत्यवान’ नाटक तथा ‘चम्पा’ उपन्यास पनि उनका साहित्यिक योगदानका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

उनको सिर्जनात्मक गति असाधारण थियो। उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, १० दिनभित्रका ६० घण्टामा ‘सुलोचना’ महाकाव्य तथा एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य रचना गरेको तथ्यले उनको आशुकवित्व प्रमाणित गर्छ। ‘मुनामदन’ मार्फत् उनले ओझेलमा परेको झ्याउरे छन्दलाई लोकप्रियताको उच्च शिखरमा पुर्‍याए। यसरी उनको योगदान केवल रचनाको सङ्ख्यामा सीमित नभई विषय, शैली, भाषा र साहित्यिक प्रभावका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण रह्यो।

साहित्यबाहेक सार्वजनिक जीवनमा पनि उनले जिम्मेवारी निर्वाह गरे। उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक भए र वि.सं. २०१३ मा डा. के. आई. सिंहको मन्त्रिमण्डलमा शिक्षामन्त्रीका रूपमा नियुक्त भए। आफूले सम्हालेका विभिन्न जिम्मेवारीमा राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिनु उनको व्यक्तित्वको अर्को उल्लेखनीय पक्ष थियो।

नेपाली साहित्यको विकासमा उनको योगदान यति व्यापक रह्यो कि उनी नेपाली भाषा-साहित्यका सर्वोत्कृष्ट कविका रूपमा प्रतिष्ठित भए। उनले नेपाली जाति र भाषाको गौरवलाई विश्वसमक्ष उचाइ दिए। क्यान्सरका कारण मृत्युशैयामा समेत रहँदा उनले सिर्जना गर्न छाडेनन्। प्रतिभा, रचनाको व्यापकता, साहित्यिक गुणस्तर र सिर्जनात्मक प्रभावका दृष्टिले उनको स्थान आज पनि विशिष्ट छ। त्यसैले उनको भौतिक अस्तित्व समाप्त भए पनि उनका अमूल्य कृतिहरूमार्फत् उनी नेपाली साहित्यमा निरन्तर जीवित र अमर छन्।

उत्तर :

बुँदा टिपोट:

• •
  भाषाको काम समाजको तथा व्यक्तिको आवश्यकता पूर्ति गर्नु रहेको,
• •
  नेपाली भाषामा अभिव्यक्ति क्षमता र नयाँ नयाँ शब्दलाई आत्मसात् गर्ने क्षमता रहेको,
• •
  नेपाली भाषाका वक्तामा अरू भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता हुनुपर्ने,
• •
  भाषा नेपालको मौलिक पहिचानसँग गाँसिएको हुनाले भाषिक आत्मनिर्भरतातिर हाम्रो सोच र प्रयास हुनुपर्ने ।

नेपाली भाषाको संरक्षण

भाषा व्यक्ति र समाजका आवश्यकतालाई पूरा गर्ने माध्यम हो। नेपाली भाषामा आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने पर्याप्त सामर्थ्य छ र यसले नयाँ शब्दहरूलाई समेत ग्रहण गर्न सक्छ। नेपाली भाषीहरूले सकेसम्म अन्य भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता लिनुपर्छ। नेपालको मौलिक पहिचानसँग भाषा प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएकाले भाषिक आत्मनिर्भरताका लागि निरन्तर प्रयास आवश्यक छ।

अनुच्छेदमा दिइएको शब्द सङ्ख्या: ११५
सारांशमा हुनुपर्ने शब्द सङ्ख्या: २९
सारांशमा भएको शब्द सङ्ख्या: ४४

उत्तर :

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनकथा अध्ययन गरेपछि मलाई भविष्यमा प्रतिभाशाली मात्र नभई समाजप्रति उत्तरदायी र असल व्यक्ति बन्ने प्रेरणा मिलेको छ। देवकोटाजस्तो असाधारण क्षमता मसँग नहुन सक्छ, तर आफ्नो योग्यता र सामर्थ्यअनुसार समाजमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउने चाहना भने बलियो भएको छ।

साहित्य वा कलाको क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर नपाए पनि सामाजिक सेवाका माध्यमबाट अरूका लागि उपयोगी बन्न सकिन्छ भन्ने भावना ममा विकसित भएको छ। मानिसले आफ्नै व्यक्तिगत सफलतालाई मात्र प्राथमिकता नदिई समाजको हितलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। त्यसैले पहिले आफ्नो अध्ययनलाई राम्रोसँग पूरा गरी सक्षम र जिम्मेवार व्यक्ति बन्ने, त्यसपछि आफ्नो ज्ञान र क्षमतालाई समाजको हितमा प्रयोग गर्ने मेरो लक्ष्य हुनेछ।

उत्तर :

‘देवकोटा छाँगो छङ्छङाए झैँ कविता लेख्ने कवि हुन्’

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली भाषा-साहित्यप्रतिको गहिरो प्रेम र अद्भुत सिर्जनात्मक क्षमताका कारण नेपाली साहित्यका युगपुरुष मानिन्छन्। उनको कविता लेख्ने गति अत्यन्त तीव्र थियो। सामान्य अवस्थामा मात्र होइन, कुराकानी गरिरहेका बेला, हिँड्दाहिँड्दै वा कुनै दृश्य देख्दा पनि उनी सहज रूपमा कवितात्मक अभिव्यक्ति दिन सक्थे। त्यसैले उनका सिर्जनाको वेगलाई छाँगोको तीव्र प्रवाहसँग तुलना गर्नु स्वाभाविक देखिन्छ।

उनको सिर्जनात्मक क्षमताको प्रमाण उनका रचनाको समयावधिबाट पनि पाइन्छ। उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, १० दिनभित्रका ६० घण्टामा ‘सुलोचना’ महाकाव्य तथा एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ काव्य रचना गरेका थिए। यति छोटो समयमा यस्ता गहन साहित्यिक कृति तयार पार्नु उनको असाधारण आशुकवित्वको प्रमाण हो।

उनले केवल छिटो लेख्ने मात्र होइन, उच्चस्तरीय र प्रभावशाली साहित्य सिर्जना गरेका थिए। कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्यलगायत विभिन्न विधामा उनको व्यापक योगदान रहेको छ। निरन्तर चार दशकसम्म सिर्जनामा सक्रिय रही उनले नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाए। त्यसैले उनका सिर्जनाको तीव्रता र प्रभावलाई हेर्दा ‘देवकोटा छाँगो छङ्छङाए झैँ कविता लेख्ने कवि हुन्’ भन्ने भनाइसँग पूर्ण रूपमा सहमत हुन सकिन्छ।