उत्तर :

निबन्धले नेपालको आवश्यकतासँग मिल्ने र समयको परिवर्तनअनुसार अघि बढ्न सक्ने व्यवसायमूलक शिक्षाको आवश्यकता देखाएको छ। विज्ञान तथा प्रविधिको ज्ञानलाई शिक्षासँग जोडेर विद्यार्थीमा बौद्धिक क्षमता र उपयोगी दक्षता विकास गर्नुपर्छ। पूर्वीय ज्ञानको आधारलाई पाश्चात्य विज्ञान तथा प्रविधिसँग समन्वय गर्दै बदलिँदो परिस्थितिमा आफूलाई अनुकूल बनाउन सक्ने शिक्षा आवश्यक छ। शिक्षा र सिप, सिप र श्रम तथा श्रम र आधुनिक प्रविधिबीच सम्बन्ध स्थापित गरी सिकाइलाई व्यवहार तथा रोजगारीसँग जोड्नुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

उत्तर :

प्रस्तुत हरफ कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्धबाट साभार गरिएको हो। यस निबन्धका लेखक यसै पाठ्यपुस्तकका सम्पादक समूह हुन्। हाम्रो देशको शिक्षालाई विश्वबजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउन व्यवसायिक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ भन्ने सन्दर्भमा यो हरफ आएको हो। व्यक्तिलाई सिप र ज्ञानले सुसज्जित गरी आत्मनिर्भर बनाउनु नै शिक्षाको मूल लक्ष्य हुनुपर्छ भन्ने भाव माथिको पङ्क्तिमा पाइन्छ।

आत्मनिर्भर बन्नु भनेको आफ्नो जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्न अरूको सहारामा मात्र निर्भर नरहनु हो। यसको आधार मानिससँग भएको ज्ञान, सिप र कार्यक्षमतामा हुन्छ। आफ्नै दक्षता प्रयोग गरेर कामको अवसर सिर्जना गर्नु स्वरोजगारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। त्यसैले शिक्षाले विद्यार्थीलाई केवल किताबी ज्ञानमा सीमित नराखी उपयोगी सिप सिकाउनुपर्छ।

नेपालको अवस्थालाई हेर्दा स्थानीय स्रोत, आवश्यकता र सम्भावनासँग शिक्षा जोडिनु आवश्यक देखिन्छ। कृषिप्रधान देश भएकाले कृषि क्षेत्रको परम्परागत ज्ञानमा आधुनिक प्रविधि समेटेर व्यावसायिक दक्षता प्रदान गर्न सकिन्छ। यसरी प्राप्त गरेको सिपलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सके युवाहरूले आफ्नो क्षेत्रमै आयआर्जनका अवसर निर्माण गर्न सक्छन्।

व्यवहारमा प्रयोग गर्न नसकिने ज्ञानले मात्र मानिसलाई पूर्ण रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन सक्दैन। जीवनसँग सम्बन्धित सिप प्राप्त गरेपछि व्यक्तिले आफ्नो क्षमता पहिचान गरेर त्यसलाई काममा परिणत गर्न सक्छ। स्वरोजगारबाट व्यक्तिको आत्मविश्वास र आत्मसम्मान बढ्नुका साथै परनिर्भरता कम हुन्छ।

धेरै मानिसहरू आफ्नै ज्ञान, सिप र श्रमबाट उत्पादन तथा सेवामा संलग्न भएमा त्यसको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। यसले रोजगारी सिर्जना गर्न, आर्थिक गतिविधि बढाउन र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले शिक्षाको उद्देश्य व्यक्तिलाई परीक्षा उत्तीर्ण गराउनु मात्र होइन, उसलाई आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने बनाउनु पनि हो। व्यावसायिक तथा सिपमूलक शिक्षाले स्वरोजगारको बाटो खोल्छ र स्वरोजगारले आत्मनिर्भरता हासिल गर्न आधार प्रदान गर्छ। यही विचारलाई 'आत्मनिर्भरताको लक्ष्य स्वरोजगार बन्नु हो' भन्ने हरफले व्यक्त गरेको छ।

उत्तर :

प्रस्तुत हरफ कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्धबाट साभार गरिएको हो। यस निबन्धका लेखक यसै पाठ्यपुस्तकका सम्पादक समूह हुन्। शिक्षाले मानिसको व्यवहार र आचरणमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनुपर्छ भन्ने सन्दर्भमा यो हरफ आएको हो। शिक्षा केवल प्रमाणपत्रको लागि नभई व्यक्तित्व निर्माणको लागि हो भन्ने आशय माथिको पङ्क्तिमा निहित छ।

शिक्षाको प्रभाव व्यक्तिको ज्ञानमा मात्र नभई उसको चरित्र र व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ। साँचो शिक्षाले मानिसलाई सभ्य, संयमी र जिम्मेवार बनाउँछ। ज्ञान प्राप्त गरेको व्यक्तिले अरूलाई सम्मान गर्ने, उचित व्यवहार गर्ने र परिस्थितिअनुसार विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

आफूले स्वीकार गरेको कामलाई जिम्मेवारीपूर्वक पूरा गर्नु प्रतिबद्धताको परिचय हो। त्यसैगरी, विभिन्न संस्कृति र परम्परा भएका मानिसप्रति सम्मान तथा सहिष्णुता राख्नु सांस्कृतिक सद्भावका लागि आवश्यक हुन्छ। परिवार, समुदाय तथा समाजका अन्य सदस्यसँग सहयोगी र सम्मानपूर्ण व्यवहार गर्नु सामाजिक सद्व्यवहारको आधार हो।

कठिन परिस्थितिमा समेत आफ्नो व्यवहारमा संयम राख्न सक्नु शिक्षित व्यक्तिको अर्को महत्त्वपूर्ण गुण हो। भावनालाई नियन्त्रण गर्दै उचित निर्णय लिन सक्ने व्यक्तिले समाजमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। त्यसैले शिक्षाले व्यक्तिको बौद्धिक विकाससँगै नैतिक तथा सामाजिक पक्षलाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ।

शिक्षा केवल पुस्तकमा रहेको ज्ञान सम्झने प्रक्रिया होइन; यसले मानिसलाई जीवनमा सही ढङ्गले अघि बढ्ने क्षमता दिनुपर्छ। असल व्यवहार र सामाजिक जिम्मेवारीबोधबिना प्राप्त ज्ञान अपूर्ण हुन्छ। शिष्टाचार तथा सद्व्यवहारले व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन मद्दत गर्छ।

अन्ततः शिक्षित व्यक्तिमा ज्ञानसँगै शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव र सामाजिक सद्व्यवहारको विकास हुनु आवश्यक छ। यी गुणले व्यक्तिलाई जिम्मेवार, सभ्य तथा समाजोपयोगी नागरिक बन्न सहयोग गर्छन्। शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता र सांस्कृतिक सद्भावका क्षमता हुनु जरुरी छ भन्ने भाव यस निबन्धांशमा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ।

उत्तर :

प्रस्तुत चित्रमा एउटा कक्षाकोठामा शिक्षक र सिकारुहरूबीच शिक्षण–सिकाइ चलिरहेको दृश्य देखिन्छ। कक्षामा सहभागी भएका व्यक्तिहरूको उमेरलाई हेर्दा यो प्रौढ शिक्षासम्बन्धी कक्षा हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। शिक्षकले विषयवस्तु स्पष्ट पारिरहेका छन् भने सिकारुहरूले पनि प्रश्न तथा जिज्ञासा राखेर सिकाइमा सक्रिय सहभागिता जनाइरहेका छन्।

चित्रमा शिक्षक र सिकारुबीच प्रत्यक्ष संवाद तथा विषयवस्तुमा आधारित छलफल भइरहेको देखिन्छ। यसले कक्षा एकतर्फी प्रवचनमा मात्र आधारित नभई सहभागीमूलक रहेको संकेत गर्छ। शिक्षकले सिकारुका जिज्ञासालाई सम्बोधन गर्दै विषय बुझाउने प्रयास गरेका छन्।

यस्तो कक्षाको प्रमुख उद्देश्य साक्षरता विस्तार गर्नुका साथै दैनिक जीवनमा आवश्यक पर्ने ज्ञान र सिप प्रदान गर्नु हो। समग्रमा, चित्रले सक्रिय सहभागिता र अन्तरक्रियामा आधारित शिक्षण–सिकाइको वातावरण प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।

उत्तर :

'मेरो देशको शिक्षा' आत्मपरक शैलीमा लेखिएको निबन्ध हो। यसले नेपालको शिक्षालाई वैज्ञानिक तथा व्यावसायिक आधारमा अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता प्रस्तुत गर्छ। देशको मौलिक ज्ञान र परम्परालाई सुरक्षित राख्दै त्यसलाई आधुनिक विज्ञान तथा प्रविधिसँग जोड्न सके भावी शिक्षा अझ उपयोगी बन्न सक्छ।

भविष्यको शिक्षाको पहिलो प्राथमिकता विद्यार्थीलाई ज्ञानसँगै जीवनोपयोगी सिप प्रदान गर्नु हुनुपर्छ। शिक्षा केवल परीक्षामा राम्रो परिणाम ल्याउने माध्यम नभई जीवनका वास्तविक चुनौती सामना गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्ने साधन बन्न आवश्यक छ। विज्ञान, सूचना तथा प्रविधिमा भइरहेको परिवर्तनसँग शिक्षालाई निरन्तर अनुकूलित गर्नुपर्छ।

नेपालको भौगोलिक तथा पर्यावरणीय विविधतालाई शिक्षाको योजनासँग जोड्न सकिन्छ। विभिन्न स्थानमा उपलब्ध स्रोत र सम्भावनाअनुसार व्यवसायमूलक ज्ञान तथा सिप प्रदान गरिएमा स्थानीय स्तरमै रोजगारीको आधार तयार हुन सक्छ। कृषिप्रधान देश भएकाले कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबारे शिक्षा दिनु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

पूर्वीय ज्ञान र पाश्चात्य विज्ञानलाई एकअर्काको विरोधी नभई परिपूरक रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। शिक्षा, सिप, श्रम र उत्पादनबीच सम्बन्ध स्थापित गर्न सके विद्यार्थीले आफ्नो दक्षतालाई आर्थिक गतिविधिमा प्रयोग गर्न सक्छन्। विद्यालय तहदेखि नै व्यावसायिक शिक्षालाई उचित स्थान दिइएमा विद्यार्थीमा उद्यमशीलता विकास भई स्वरोजगारका सम्भावना बढ्न सक्छन्।

भावी शिक्षाले विद्यार्थीलाई रटाइमा मात्र केन्द्रित गर्नु हुँदैन। उनीहरूलाई विषयको कारण खोज्ने, प्रश्न गर्ने, प्रमाणका आधारमा विचार बनाउने र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने अवसर दिनुपर्छ। यससँगै शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव तथा सामाजिक सद्व्यवहारजस्ता गुण पनि शिक्षाको अभिन्न भाग बन्नुपर्छ।

त्यसैले नेपालको भावी शिक्षा वैज्ञानिक, व्यवहारिक, सिपमूलक, व्यवसायिक तथा रोजगारमुखी हुनुपर्छ। यसले विद्यार्थीलाई स्वदेशका स्रोत र सम्भावनाको उपयोग गरी आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्नुपर्छ। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञान–प्रविधिबीच उचित समन्वय कायम गर्न सके नेपालको शिक्षा अझ प्रभावकारी र जीवनोपयोगी बन्न सक्छ।

उत्तर :

भविष्यको स्वरूप आजका विचार, निर्णय र कर्मले निर्धारण गर्छ भन्ने मेरो विश्वास छ। त्यसैले म आफ्नो सोचलाई सकारात्मक र उद्देश्यपूर्ण बनाउन चाहन्छु। कठिनाइ आए पनि त्यसबाट निराश नबनी आफ्नो लक्ष्यतर्फ निरन्तर अघि बढ्ने बानी विकास गर्नु आवश्यक ठान्छु।

म आफ्नो ज्ञान र सिपलाई समयसँगै विस्तार गर्दै आत्मनिर्भर बन्न चाहन्छु। आफ्नो क्षमता पहिचान गरी त्यसलाई सही क्षेत्रमा प्रयोग गर्नु मेरो भविष्यको महत्त्वपूर्ण लक्ष्य हो। व्यक्तिगत सफलता प्राप्त गर्नुका साथै आफूबाट परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि केही सकारात्मक योगदान पुग्न सकोस् भन्ने मेरो चाहना छ।

जीवनमा प्राप्त हुने सफलता केवल भाग्यमा निर्भर हुँदैन। निरन्तर अभ्यास, मेहनत, अनुशासन र सही सोचले लक्ष्य प्राप्त गर्ने सम्भावना बलियो बनाउँछ। असफलता आएमा त्यसलाई अन्त्यका रूपमा नभई आफ्नो कमजोरी बुझ्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। यसरी अनुभवबाट सिक्दै अघि बढेमा भविष्यलाई राम्रो दिशामा लैजान सकिन्छ।

मेरो सोचले मलाई आफ्नो लक्ष्यप्रति जिम्मेवार रहन प्रेरित गर्छ। त्यसैले म सकारात्मक विचारलाई कर्मसँग जोड्दै आफ्नो क्षमता विकास गर्न चाहन्छु। भविष्यमा सफल, आत्मनिर्भर र जिम्मेवार व्यक्ति बन्नुका साथै मेरो उपलब्धिले परिवार, समाज र देशका लागि पनि उपयोगी परिणाम ल्याओस् भन्ने मेरो अपेक्षा छ।