🇳🇵 हाम्रो श्रम र सिप
📚 शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् :
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| कला | कुनै काम राम्रोसँग गर्ने सिप |
| श्रम | कुनै कामका निम्तिको मानवीय चेष्टा |
| सितो | पाकेको चामलको दानो |
| आलस्य | काम गर्ने जाँगर नभएको अवस्था |
| रहस्य | भित्री आशय |
| सम्पदा | प्राकृतिक देन |
| चोखो | शुद्ध, पवित्र |
| स्वर्ग | सुन्दर ठाउँ |
२. 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताबाट पाँच जोडी लय मिल्दा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।
| क्र.सं. | लय मिल्दा शब्द |
|---|---|
| १ | बाँच्ने छ : साँच्ने छ |
| २ | नखाए : नलाए |
| ३ | गाएको : पाएको |
| ४ | सखार : हजार |
| ५ | बगाऊँ : लगाऊँ |
३. दिइएको अनुच्छेदबाट समान संरचनायुक्त शब्द पहिचान गरी अर्थ पहिल्याउनुहोस् :
हाम्रो विद्यालयका १० कक्षाका सारा विद्यार्थी बस चढेर बारा घुम्न हिँड्यौं । वर्षायाम थियो । वेगसँग मेघ गर्यो । रातो माटो र चिप्लो बाटो थियो । बाटामा बस गुड्डु गुड्दै थियो । पानी दरर दर्कदै थियो । बरर असिना बर्सदै थियो । हाम्रो बस टक्क अडियो । बसबाट सट्ट झरियो । हामीले कुन ठाउँ हो भन्ने भेउ नपाए पनि एउटा होटलको छेउमा बस रोकिएको रहेछ । हामी गएपछि होटल खचाखच भयो । केहीलाई होटलका बुढामान्छेले मुढा दिए । हामी मुढामा बस्यौं।
शब्द: गुड्डु, दरर, बरर, टक्क, सट्ट, खचाखच
अर्थ: सबै अनुकरणात्मक शब्द हुन् ।
४. दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
५. तपाईंको समाजमा प्रचलित चाडपर्वसँग सम्बन्धित छओटा शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।
📖 बोध र अभिव्यक्ति
३. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क) 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको अन्तिम श्लोक वाचन गर्नुहोस् र उक्त श्लोकका हरेक पङ्क्तिमा कति कति ओटा शब्द छन्, भन्नुहोस् ।
=> उत्तर: छ/छ ओटा
(ख) उक्त श्लोकका हरफहरूको अन्त्यमा समान ध्वनि भएका दुई जोडी शब्द भन्नुहोस् ।
=> उत्तर: बाँच्ने छ : साँच्ने छ, बनाऊँ : लगाऊँ
(ग) आशिष् दिने प्रसङ्ग कविताको कुन श्लोकको कुन पङ्क्तिमा आएको छ ?
=> उत्तर: अन्तिम श्लोकको तेस्रो पङ्क्तिमा
(घ) 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने पङ्क्ति कवितामा कतिपटक पुनरावृत्ति भएको छ ?
=> उत्तर: तीनपटक
४. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
(क) पहाडले पसिना खोजेको आशय खुलाउनुहोस् ।
=> उत्तर: पहाडका सम्भावनालाई श्रमद्वारा उपयोग गरी त्यस भूमिलाई अझ हराभरा, आकर्षक र उपयोगी बनाउने उद्देश्यलाई 'पहाडले पसिना खोजेको' भनिएको हो ।
(ख) तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको हो ?
=> उत्तर: तराईको उर्वर भूमिमा प्रशस्त धान उत्पादन गर्न आवश्यक पानी उपलब्ध गराउन सिँचाइको आवश्यकता परेको हो ।
(ग) होस्टेमा हैंसे गर्दा देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ ?
=> उत्तर: सबै नागरिकले आपसी सहयोग र सामूहिक प्रयासका साथ काम गरेमा देशमा रहेका विभिन्न समस्याको समाधान गर्न सहज हुन्छ ।
(घ) 'श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ' भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
=> उत्तर: आफ्ना नागरिकको क्षमता र दक्षतालाई देशभित्रै प्रयोग गर्न सकिएमा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ राष्ट्रको विकासमा पुग्छ । त्यसैले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै परिचालन गर्नुपर्छ ।
५. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) नेपाली धर्ती विश्वमै महान् छ भन्ने भनाइलाई कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस् ।
-> उत्तर: 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताले नेपाललाई प्राकृतिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण भूमिको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । नेपालको भौगोलिक बनोटमा हिमाल, पहाड र तराई रहेका कारण यहाँ फरक–फरक प्राकृतिक स्रोत तथा उत्पादनका सम्भावना पाइन्छन् ।
हिमाली क्षेत्र आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्य तथा जडीबुटीका कारण विशेष महत्त्व राख्छ । पहाडी क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका फलफूल, तरकारी तथा पशुपालनका लागि सम्भावना छन् । त्यसैगरी तराईको समथर र उर्वर भूमि कृषि उत्पादनका लागि उपयोगी भएकाले यसलाई खाद्यान्नको भण्डारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।
नेपाली धर्तीको महत्त्व प्रकृतिमा मात्र सीमित छैन । यस भूमिमा हाम्रा पुर्खाहरूको श्रम, पौरख र इतिहास जोडिएको छ । प्राचीन ऋषिहरूको तपस्या तथा पूर्वीय सभ्यतासँग सम्बन्धित गौरव पनि यसै भूमिसँग गाँसिएको छ । त्यसैले नेपालको भूमि प्राकृतिक सुन्दरतासँगै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वले पनि सम्पन्न छ ।
देशमा उपलब्ध सम्भावनालाई उपयोग गर्न नेपाली जनताको श्रम र सिप आवश्यक हुन्छ । पहाडका बाँझा क्षेत्रलाई उत्पादनशील बनाउन तथा तराईका खेतबारीमा सिँचाइ विस्तार गर्न सके कृषि उत्पादन बढाउन सकिन्छ । सबै नेपाली एकजुट भएर आफ्नो क्षमता देशको विकासमा लगाउन सके नेपाल अझ समृद्ध बन्न सक्छ ।
अतः प्राकृतिक विविधता, पुर्खाको पौरख, ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक महत्त्वले भरिएको नेपालको भूमि कविको दृष्टिमा विश्वमै महान् छ । यसको वास्तविक महत्त्व कायम राख्न नेपालीहरूले आफ्नै श्रम र सिपबाट देशको उन्नतिमा योगदान गर्नुपर्छ ।
(ख) कवितामा धार्मिक विविधतालाई कविले कसरी चिनाएका छन् ?
=> उत्तर: कविले नेपालमा रहेका विभिन्न धार्मिक परम्परालाई तिनका महत्त्वपूर्ण ग्रन्थको माध्यमबाट चिनाएका छन् । कवितामा वेद, मुन्धुम र धम्मपदको प्रसङ्ग आएको छ । वेद हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित प्राचीन ग्रन्थ हो भने मुन्धुम किरात समुदायको धार्मिक कृति हो । त्यसैगरी धम्मपद बौद्ध दर्शनसँग सम्बन्धित ग्रन्थ हो ।
यी अलग–अलग धार्मिक परम्पराका प्रतिनिधि ग्रन्थलाई एउटै कवितामा समेटिनुले नेपालभित्र रहेको धार्मिक विविधता स्पष्ट हुन्छ । यसबाट विभिन्न धर्म र संस्कृतिप्रति सम्मान तथा सहअस्तित्वको भावना पनि देखिन्छ । यसरी कविले नेपाललाई अनेक धार्मिक आस्था एउटै भूमिमा सहअस्तित्वका साथ रहेको देशका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
(ग) कविताको दोस्रो श्लोकको विषयवस्तु वर्णन गर्नुहोस् ।
=> उत्तर: दोस्रो श्लोकमा कविले नेपाली समाजमा कोही पनि अभावमा जीवन बिताउन नपरोस् भन्ने मानवीय कामना व्यक्त गरेका छन् । विशेषतः खान र लगाउन नपाएका मानिसको अवस्थाप्रति संवेदनशील हुँदै सबैले उनीहरूको आवश्यकतामा सहयोग गर्नुपर्ने धारणा यस श्लोकमा देखिन्छ ।
कविका लागि समाजको सुख केवल केही व्यक्तिको समृद्धिमा पूरा हुँदैन । जबसम्म समाजका सबै सदस्यले आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न पाउँदैनन्, तबसम्म वास्तविक सामाजिक सुख स्थापित हुन सक्दैन । त्यसैले सम्पन्न व्यक्तिले विपन्नलाई सहयोग गर्नुपर्ने र सबैले मिलेर दुःख–कष्ट समाधान गर्नुपर्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ ।
यसरी दोस्रो श्लोकले सामाजिक समानता, मानवीय संवेदना, सहयोग र सामूहिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
(घ) 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको मूल भाव के हो ?
=> उत्तर: मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविता झ्याउरे छन्दमा लेखिएको राष्ट्रप्रेमपूर्ण रचना हो । यसमा नेपाली जनताले आफ्नो योग्यता, परिश्रम र सीपलाई आफ्नै देशको हितमा प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने प्रमुख विचार व्यक्त गरिएको छ ।
कविले नेपालको प्राकृतिक सम्पदा, भौगोलिक विशेषता, धार्मिक विविधता तथा सांस्कृतिक गौरवलाई प्रस्तुत गर्दै आफ्नो देशप्रति गर्व गर्न प्रेरित गरेका छन् । देशमा पर्याप्त सम्भावना हुँदाहुँदै निष्क्रिय बस्नु उचित हुँदैन । त्यसैले आलस्य, निद्रा र हीनभावना त्यागेर सक्रिय रूपमा राष्ट्र निर्माणमा लाग्नुपर्ने सन्देश दिइएको छ ।
नेपालको पहाड, तराई तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग गरेर उत्पादन र विकास बढाउन सकिन्छ । साथै समाजमा कोही पनि भोकै वा नाङ्गै रहन नपरोस् भन्ने मानवीय भावना पनि कवितामा जोडिएको छ ।
समग्रमा, नेपालीहरूले विदेशमुखी सोचभन्दा आफ्नै मातृभूमिको विकासलाई प्राथमिकता दिई आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै परिचालन गर्नुपर्छ भन्ने नै कविताको मूल भाव हो ।
७. दिइएका कविताका पङ्क्तिलाई व्याकरणिक क्रम मिलाएर लेख्नुहोस् ।
(क) पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल
=> उत्तर: विश्वकै लागि रहस्य विशाल पूर्वले दियो ।
(ख) विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान
=> उत्तर: यो देश समान महान् धरती विश्वमै छैन ।
(ग) नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऊँ कसरी
=> उत्तर: नेपाल आमा यो दिव्य आभा कसरी जगाऊँ ।
(घ) आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऊँ कसरी
=> उत्तर: आलस्य निद्रा हीनता सारा कसरी भगाऊँ ।
✍️ ८. भाव विस्तार गर्नुहोस् :
(क) नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ
नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ ।
-> उत्तर: प्रस्तुत कवितांशमा नेपालको अस्तित्व र नेपालीको गौरवबीच रहेको गहिरो सम्बन्धलाई व्यक्त गरिएको छ । देशको अस्तित्व सुरक्षित भएमा मात्र त्यस देशका नागरिकको राष्ट्रिय पहिचान, गौरव र मौलिक सम्पदा सुरक्षित रहन सक्छन् भन्ने विचार यी पङ्क्तिको आधार हो ।
नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य हाम्रो परिचयका प्रमुख आधार हुन् । भाषा र साहित्यले हाम्रो विचार तथा इतिहासलाई पुस्तादेखि पुस्तासम्म पुर्याउँछन् । संस्कृति र कलाले हाम्रो मौलिक जीवनशैली तथा परम्परालाई जीवित राख्छन् । त्यसैले यी सम्पदाको संरक्षणका लागि देशको अस्तित्व र समृद्धि दुवै आवश्यक हुन्छ ।
देशको विकास केवल सरकार वा कुनै एक वर्गको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो ज्ञान, सीप, श्रम र क्षमतालाई राष्ट्रको आवश्यकताअनुसार उपयोग गर्नुपर्छ । पहाडमा उत्पादनको सम्भावना बढाउने, बाँझो जमिनलाई प्रयोगमा ल्याउने र तराईमा सिँचाइको व्यवस्था विस्तार गर्ने जस्ता कामले देशलाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउन सक्छन् ।
नेपाल समृद्ध र सुरक्षित रहँदा मात्र यहाँको भाषा, संस्कृति, कला तथा साहित्यलाई भावी पुस्तामा सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ । यदि देशको अस्तित्व नै कमजोर भयो भने राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएका यस्ता सम्पदामाथि पनि असर पर्न सक्छ ।
त्यसैले नेपाललाई सुरक्षित, समृद्ध र सुदृढ बनाउनु प्रत्येक नेपालीको दायित्व हो । आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशको विकासमा लगाएर देशलाई बलियो बनाउन सके नेपालीको गौरव पनि दीर्घकालसम्म कायम रहन्छ । यही अभिन्न सम्बन्धलाई प्रस्तुत कवितांशले प्रभावकारी रूपमा उजागर गरेको छ ।
(ख) आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।
-> उत्तर: प्रस्तुत कवितांशमा कविले नेपाल आमासँग आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशका लागि खर्च गर्न पाउने आशीर्वाद मागेका छन् । आफ्नो पसिनालाई स्वदेशको उन्नतिसँग जोड्ने तीव्र इच्छा यस अभिव्यक्तिमा प्रकट भएको छ ।
मानिससँग रहेको श्रम र सीप उसको व्यक्तिगत सम्पत्ति मात्र होइन, राष्ट्रको विकासका लागि पनि महत्त्वपूर्ण शक्ति हो । त्यही शक्ति विदेशमा प्रयोग हुँदा विदेशी भूमिको उत्पादन र विकासमा सहयोग पुग्छ । तर आफ्नै देशमा परिचालन गर्दा त्यसबाट आफ्नै समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रलाई लाभ प्राप्त हुन्छ ।
कविले नेपालको प्राकृतिक सम्भावनालाई उपयोग गर्ने कल्पना गरेका छन् । पहाडका क्षेत्रलाई श्रमद्वारा उपयोगी र सुन्दर बनाउन सकिन्छ भने तराईका उर्वर फाँटमा सिँचाइको सुविधा पुर्याएर कृषि उत्पादन बढाउन सकिन्छ । यसका लागि नेपालीहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ ।
साथै कविले आलस्य, निद्रा र हीनता त्यागेर कर्मशील बन्ने भावना अघि सारेका छन् । आफ्नो देशको उन्नतिका लागि पसिना बगाउनु नै राष्ट्रप्रतिको वास्तविक जिम्मेवारी हो भन्ने विचार यस कवितांशमा पाइन्छ ।
अन्ततः कविको आशीर्वादको चाहना व्यक्तिगत स्वार्थमा केन्द्रित छैन । यो सम्पूर्ण नेपालीले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशको हितमा प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने राष्ट्रिय आह्वान हो । मातृभूमिको विकासमा आफ्नो क्षमता समर्पित गर्नुपर्ने सन्देश नै यी पङ्क्तिको मूल आशय हो ।
🇳🇵 ९. श्रम र सिपलाई स्वदेशमै कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ, कविताका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।
-> उत्तर: मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' झ्याउरे छन्दमा आधारित राष्ट्रप्रेमको कविता हो । यसले नेपाली जनताको क्षमता विदेशमा मात्र प्रयोग नभई स्वदेशको आवश्यकता पूरा गर्ने दिशामा परिचालन हुनुपर्ने विचारलाई केन्द्रमा राखेको छ ।
श्रम र सिपलाई स्वदेशमा उपयोग गर्ने पहिलो आधार देशमा उपलब्ध स्रोतसाधनको सदुपयोग हो । नेपालको भौगोलिक विविधताले कृषि, पर्यटन तथा अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा काम गर्ने धेरै सम्भावना दिएको छ । पहाडका बाँझा जमिनलाई खेतीका लागि उपयोग गर्न सके उत्पादन बढाउन सकिन्छ । स्थानीय हावापानीअनुसार विभिन्न कृषि कार्य सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
तराईको उर्वर भूमि कृषि उत्पादनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भएकाले त्यहाँ पर्याप्त सिँचाइको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । सिँचाइ सुविधा विस्तार भएपछि कृषि उत्पादन बढ्ने र देशको खाद्यान्न आवश्यकतामा सहयोग पुग्ने सम्भावना हुन्छ । यसका लागि प्राविधिक ज्ञानसँगै श्रमिकको परिश्रम पनि आवश्यक पर्छ ।
पहाडी क्षेत्रमा रहेको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई पर्यटनसँग जोडेर पनि श्रम र सिप प्रयोग गर्न सकिन्छ । पर्यटनसँग सम्बन्धित सेवा, पूर्वाधार तथा स्थानीय उत्पादनको विकासमा नेपाली जनशक्तिले योगदान दिन सक्छ । त्यसैगरी उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान तथा प्रविधि जस्ता क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको उपयोग गर्न सकिन्छ ।
बौद्धिक क्षमता भएका व्यक्तिले अनुसन्धान, योजना निर्माण र नीति विकासमा भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । प्राविधिक दक्षता भएका जनशक्तिले नयाँ प्रविधि तथा उत्पादन प्रणाली विकास गर्न सक्छन् । शारीरिक श्रम गर्न सक्ने व्यक्तिले निर्माण, कृषि तथा उत्पादनका विभिन्न क्षेत्रमा प्रत्यक्ष योगदान दिन सक्छन् ।
यसका लागि सबैभन्दा पहिले कामप्रतिको सम्मान र सकारात्मक सोच विकास गर्नुपर्छ । आलस्य, निष्क्रियता र हीनभावना हटाएर आफूले जानेको कामलाई देशको आवश्यकतासँग जोड्नुपर्छ । व्यक्तिगत सीपलाई सामूहिक प्रयत्नसँग मिलाउन सके त्यसको प्रभाव अझ व्यापक हुन्छ ।
यसरी नेपालीको श्रम र सिपलाई कृषि, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि तथा अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा परिचालन गर्न सकिन्छ । स्वदेशमै अवसर र उत्पादन सिर्जना गर्दै आफ्नै क्षमताबाट देशलाई सबल बनाउनु नै कविताले दिएको राष्ट्रनिर्माणको बाटो हो ।
११. कविताका सुरुका चार पङ्क्तिबाट कुनै दुई ओटा बोध प्रश्न निर्माण गरी तिनको उत्तर लेख्नुहोस् ।
(क) नेपालीहरूको गौरव कसरी बाँच्ने छ ?
=> उत्तर: नेपाल बाँचे नेपालीहरूको गौरव बाँच्ने छ ।
(ख) हाम्रो श्रम र सिप किन स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ?
=> उत्तर: हाम्रो श्रम र सिप देश बलियो बनाउन स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ।
🎧 सुनाइ र बोलाइ
१. सुनाइ पाठ ८ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क) सजीव तत्त्व भन्नाले के बुझिन्छ ?
=> उत्तर: सजीव तत्त्व भन्नाले सूक्ष्म जीवाणुदेखि ठुला ठुला जनावरका साथै बोटविरुवा जस्ता पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणी तथा वनस्पतिलाई बुझिन्छ ।
(ख) पृथ्वीको वातावरणलाई कति किसिममा विभाजन गरिएको छ ?
=> उत्तर: पृथ्वीको वातावरणलाई जल, स्थल र वायु गरी प्रमुख तीन किसिमले विभाजन गरिएको छ ।
(ग) महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण के हो ?
=> उत्तर: महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण लवण तत्त्व बढी हुनु हो ।
(घ) वायु पारिस्थितिक प्रणालीको सिर्जना कसरी हुन्छ ?
=> उत्तर: वायु वातावरणमा चराचुरुङ्गी तथा कीटपतङ्गको वातावरण पर्छ र यिनै वातावरणमा वायु पारिस्थितिक प्रणालीको पनि सिर्जना हुन्छ ।
२. पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनका लागि के के कुरामा ध्यान पुर्याउनुपर्छ, सुनाइ पाठ ८ का आधारमा भन्नुहोस् ।
=> उत्तर: सजीव र उसको वरपरको वातावरण वा निर्जीव तत्त्वबिच हुने अदृश्य वा अप्रत्यक्ष किसिमको घनिष्ट अन्तरसम्बन्धलाई पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ । जलीय पारिस्थितिक प्रणाली, वायु पारिस्थितिक प्रणाली र स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली गरी पारिस्थितिक प्रणाली तीन किसिमका छन् । पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलनका लागि हामीले जल, वायु तथा स्थल तीनै क्षेत्रको स्वच्छतामा ख्याल गर्नु पर्दछ । स्वच्छ वातावरण भयो भने पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित हुन्छ ।