प्रस्तुत अभिव्यक्ति भैरव अर्यालद्वारा रचित ‘पर्खोस’ निबन्धसँग सम्बन्धित छ । समाजका विभिन्न क्षेत्रमा देखिने विसङ्गति तथा मानवीय कमजोरीलाई हास्यव्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्नु यस निबन्धको विशेषता हो । यहाँ अनावश्यक प्रतीक्षाका कारण मानिसका जीवनसँग गाँसिएका सपना, इच्छा तथा आकाङ्क्षा पूरा हुन नसकेको अवस्थालाई उजागर गरिएको छ ।

हरेक मानिसले जीवनमा केही बन्ने, केही गर्ने र कुनै निश्चित लक्ष्य हासिल गर्ने सपना देख्छ । तर सपना पूरा गर्न निरन्तर कर्म र समयको सदुपयोग आवश्यक हुन्छ । कामलाई समयमा सम्पन्न नगर्ने, बहाना बनाउने र कुराले मात्र टार्ने प्रवृत्तिले मानिसका योजनाहरू अधुरा रहन्छन् । निबन्धकारले पनि आफूले थाहा पाएदेखि जीवनका अनेकौँ क्षेत्रमा पर्खनुपरेको अनुभव सुनाएका छन् । यही निरन्तर पर्खाइले उनको सक्रियता घटाएर जुम्सो बनाएको छ ।

मानिस आफूलाई परिवर्तन गर्न, समाजमा योगदान दिन र आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छ । तर आवश्यक कामका लागि जताततै प्रतीक्षा गर्नुपरेपछि उसको गति रोकिन्छ । समयमा काम नहुनु तथा अरूलाई पर्खाइराख्ने संस्कारले मानिसका अवसरहरू गुम्छन् र उसका लक्ष्यहरू पछाडि धकेलिन्छन् । परिणामस्वरूप सपना, इच्छा र आकाङ्क्षा व्यवहारमा परिणत हुनुको सट्टा प्रतीक्षामै सीमित रहन्छन् ।

शिक्षित व्यक्तिहरूले समेत सभ्य र शिष्ट भाषाको आवरणमा कामलाई पछि सार्ने अवस्था देखिनु यस समस्याको अर्को पक्ष हो । यसरी निबन्धांशले पर्खाउने सामाजिक प्रवृत्तिले व्यक्तिको भविष्य, सिर्जनशीलता र आकाङ्क्षामाथि पार्ने प्रभावलाई प्रभावकारी ढङ्गले प्रकट गरेको छ ।

यो भनाइ भैरव अर्यालको ‘पर्खोस’ निबन्धबाट लिइएको हो । यसले कामलाई व्यवहारमा उतार्नुको सट्टा आश्वासन, बहाना र मीठा कुराले मात्र टार्ने सामाजिक संस्कारको अन्त्य हुनुपर्ने अभिलाषा व्यक्त गर्छ ।

मानिसका अनेकौँ कमजोरीमध्ये एउटा प्रमुख कमजोरी कामभन्दा कुरा बढी गर्नु हो । आफूले पूरा गर्नुपर्ने काम नगरी अरूलाई विभिन्न आश्वासन दिएर कुराइराख्दा समय खेर जान्छ । यस्तो प्रवृत्तिले मानिसको सक्रियता र सिर्जनशीलता घटाउँछ । लामो समयसम्मको ढिलासुस्तीले मानिसमा जुम्सोपन बढाउँछ र ऊ हरेक काममा लम्स्याङलुसुङ गर्ने बानीमा पर्न सक्छ ।

अझ शिक्षित तथा सभ्य मानिने मानिसहरूले मीठा र शिष्ट शब्दको प्रयोग गर्दै जिम्मेवारी पन्छाउनु सामाजिक रूपमा झनै विडम्बनापूर्ण कुरा हो । सबै मानिस उन्नति गर्न चाहन्छन् भने उनीहरूले काम गर्ने संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ । अरूलाई कुराउने होइन, आफ्नो जिम्मेवारी तोकिएको समयमै पूरा गर्ने वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ ।

यसरी प्रस्तुत भनाइले पर्खाउने तथा कामलाई कुराले टार्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गरी सक्रिय, जिम्मेवार र समयनिष्ठ समाज निर्माण गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ ।

प्रस्तुत चित्रले व्यवस्थित तथा रमणीय ग्रामीण जीवनको दृश्य देखाउँछ । गाउँमा परम्परागत वास्तुशैलीका सुन्दर घरहरू एकअर्कासँग मिल्ने गरी निर्माण भएका छन् । वरिपरि हरियाली फैलिएको र वातावरण स्वच्छ तथा सफा देखिएकाले गाउँ प्राकृतिक रूपमा आकर्षक रहेको बुझिन्छ ।

चित्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामुदायिक सहभागिता हो । गाउँका विभिन्न व्यक्तिहरू चउरमा जम्मा भएर समुदायसँग सम्बन्धित विषयमा छलफल गरिरहेका छन् । त्यहाँ फरक धर्म, जात, वर्ग र उमेर समूहका मानिसहरू सहभागी भएको देखिन्छ । एउटी महिला छलफललाई सहजीकरण गरिरहेकी छन् भने अन्य व्यक्तिहरू उनको भनाइलाई ध्यानपूर्वक सुनिरहेका छन् ।

यस दृश्यबाट गाउँमा आपसी सहकार्य, सहभागिता र सामुदायिक भावना बलियो रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । धर्म, जात, वर्ग तथा उमेरका दृष्टिले विविधता भए पनि सबै मिलेर साझा विषयमा छलफल गरिरहेको अवस्थाले विविधताबीचको एकता र सहअस्तित्वलाई अभिव्यक्त गरेको छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धि

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धि भएको छ । नेपाल आयल निगमले पेट्रोलमा प्रतिलिटर ५ रुपैयाँ र डिजेल तथा मट्टितेलमा प्रतिलिटर १४ रुपैयाँले मूल्य बढाएको हो । भारतबाट पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढेर आएपछि नेपाली बजारमा पनि मूल्य वृद्धि गरिएको हो । नयाँ मूल्य सूचीअनुसार काठमाडौँ, पोखरा र दिपायलमा पेट्रोलको प्रतिलिटर १७८ रुपैयाँ तथा डिजेल र मट्टितेलको प्रतिलिटर १६७ रुपैयाँ पर्नेछ । ग्यास र हवाई इन्धनको मूल्य भने यथावत् छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य लगातार बढ्दा सर्वसाधारणको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष आर्थिक दबाब पर्छ । यातायातको खर्च बढ्नुका साथै विभिन्न वस्तु तथा सेवाको मूल्यसमेत प्रभावित हुन्छ । नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थ आयात हुने भएकाले विदेशमा मूल्य बढ्दा यहाँ पनि मूल्य बढ्नु स्वाभाविक हुन सक्छ । तर नेपाल आयल निगमको एकाधिकार, राजनीतिक र स्वार्थपूर्ण नियुक्ति, कमिसनको चक्कर तथा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने जस्ता कारणबाट हुने मूल्यवृद्धि अस्वाभाविक मानिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको अस्वाभाविक मूल्यवृद्धिले महँगी बढाएर जनतालाई थप भार पार्ने भएकाले यसलाई नियन्त्रण गर्न आवश्यक छ । आयल निगमको एकाधिकार अन्त्य गर्ने तथा विद्युतीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउने नीति अवलम्बन गरेमा यस समस्याको दीर्घकालीन समाधान खोज्न सकिन्छ ।

आर्थिक समृद्धिमा पर्यटन उद्योग

आफ्नो नियमित वासस्थानबाट बाहिर गई नयाँ स्थानको भ्रमण गर्ने कार्य तथा त्यसका लागि आवश्यक सेवा–सुविधासँग सम्बन्धित क्षेत्रलाई पर्यटन भनिन्छ । बिदा मनाउन, व्यापार गर्न वा नयाँ ज्ञान, सीप तथा अनुभव प्राप्त गर्न आफ्नो नियमित बसोबासभन्दा बाहिर जाने व्यक्ति पर्यटक हो । पर्यटकका लागि भोजन, आवास, यातायात, साहसिक खेल तथा मनोरञ्जनका सुविधा उपलब्ध गराउनु पर्यटन उद्योगका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् । पर्यटनलाई विश्वको दोस्रो ठूलो उद्योगको रूपमा लिइन्छ । नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशका लागि विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख माध्यममध्ये पर्यटन पनि एक हो । यसले नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा करिब ३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ ।

नेपाल भौगोलिक क्षेत्रफलका हिसाबले सानो भए पनि प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाका दृष्टिले अत्यन्त धनी छ । संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा नेपालमै छ । भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल पनि नेपाल हो । हिमाल, पहाड र तराईका विविध भू–दृश्य, नदीनाला, ताल, छहरा, जङ्गल तथा अन्य प्राकृतिक सम्पदाले नेपाललाई आकर्षक पर्यटन गन्तव्य बनाएका छन् । विभिन्न भाषा, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई थप समृद्ध बनाएको छ ।

पर्वतारोहण, पदयात्रा, प्याराग्लाइडिङ र्‍याफ्टिङजस्ता साहसिक गतिविधिका लागि नेपाल विशेष सम्भावना भएको देश हो । जैविक र सांस्कृतिक विविधताका कारण पनि संसारका विभिन्न स्थानबाट पर्यटक नेपाल आउने गर्छन् । विशेषगरी सहरको व्यस्त जीवनबाट केही समय अलग भई प्राकृतिक सौन्दर्यको आनन्द लिन चाहनेहरू नेपालतर्फ आकर्षित हुन्छन् । वर्षमा करिब दस लाखको हाराहारीमा विदेशी पर्यटक आउने गरेका छन् ।

पर्यटन क्षेत्रको विस्तारले देशभित्र रोजगारीका अवसर बढाउँछ । यसबाट लाखौँ युवाले स्वदेशमै काम पाउन सक्छन् । विदेशी पर्यटकबाट विदेशी मुद्रा प्राप्त हुने भएकाले व्यापार सन्तुलनमा पनि सकारात्मक योगदान पुग्छ । साथै पर्यटकसँगको सम्पर्कमार्फत नेपाली कला, संस्कृति तथा परम्पराले अन्तर्राष्ट्रिय परिचय प्राप्त गर्ने अवसर पाउँछ ।

पर्यटनको सम्भावनालाई वास्तविक आर्थिक उपलब्धिमा बदल्न प्रसिद्ध पर्यटकीय क्षेत्रलाई पर्यटकीय हबका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । प्राकृतिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै नयाँ गन्तव्य पहिचान गर्न आवश्यक छ । ती स्थानमा आवश्यक पूर्वाधार विकास, भरपर्दो हवाई तथा स्थल यातायात, दक्ष र तालिमप्राप्त जनशक्ति तथा सुविधाजनक होटल र रेस्टुरेन्टको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

विश्वव्यापीकरणको वर्तमान अवस्थामा नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशले विकसित मुलुकका औद्योगिक उत्पादनसँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा पर्यटन उद्योगलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउनु आर्थिक समृद्धिको प्रभावकारी बाटो हुन सक्छ । पर्यटन क्षेत्रको उचित संरक्षण, विकास र प्रवर्धन गर्न सके यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याई देशका लागि वरदानको रूप लिन सक्छ ।

मेरो जीवनको लक्ष्य

आजका धेरै बालबालिकाले भविष्यमा डाक्टर वा इन्जिनियर बन्ने अथवा विदेश जाने सपना देख्छन् । मेरो लक्ष्य भने त्यस्तो सामान्य चाहनाभन्दा फरक छ । जुन पारिवारिक वातावरणमा म हुर्किएँ, त्यहाँबाट राष्ट्रप्रेमको भावना विकास गर्ने अवसर पाएँ । उमेर बढ्दै जाँदा देशको वास्तविक अवस्थासँग परिचित भएँ । हरेक क्षेत्रमा देखिएको व्यवस्थापकीय कमजोरी, भ्रष्टाचार तथा अन्य विकृति देखेपछि देशलाई सही दिशामा अघि बढाउन प्रभावकारी नेतृत्व आवश्यक छ भन्ने महसुस भयो । त्यसैले देशको प्रधानमन्त्री बनेर राष्ट्र र जनताको हितमा काम गर्नु मेरो जीवनको लक्ष्य हो ।

जनतालाई आकर्षक सपना बाँडेर उनीहरूलाई केवल सत्तामा पुग्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने र सत्तामा पुगेपछि आफ्नै स्वार्थ पूरा गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । यसले सरकारप्रतिको जनविश्वास कमजोर बनाएको छ । रोजगारीको अभावमा दैनिक दुई हजार युवा विदेश पलायन गरिरहेका छन् । प्राकृतिक स्रोतसाधनको प्रचुरता हुँदाहुँदै पनि देश अपेक्षित रूपमा विकसित हुन नसकेको अवस्था छ । यस्तो परिस्थितिमा नेतृत्वको अवसर पाएमा देशको समग्र मुहार परिवर्तन गर्ने मेरो चाहना छ ।

म भ्रष्टाचारी, देशद्रोही तथा बलात्कारीलाई फासीको सजाय हुने व्यवस्था गर्नेछु र दण्डहीनताको अन्त्य गर्ने प्रयास गर्नेछु । लिङ्ग, जाति आदिका आधारमा हुने विभेद अन्त्य गरिनेछ । देशको आवश्यकता र माटोसँग मेल खाने विकास योजना निर्माण गरिनेछ । जलस्रोतको अधिकतम उपयोग गरी ठूला विद्युत् गृह निर्माण गर्नेछु र विद्युत् निर्यातबाट बर्सेनि अर्बौं डलर आम्दानी गर्ने वातावरण बनाउनेछु ।

देशमा ठूला कलकारखाना स्थापना गरी स्वदेशी उत्पादन बढाउनेछु । नेपालमा आवश्यक सामग्री उत्पादन गर्ने र नेपाली उत्पादनलाई विश्वका विभिन्न ठाउँमा निर्यात गर्ने व्यवस्था मिलाउनेछु । रोजगारीका लागि नेपाली युवाहरू विदेश जानुपर्ने अवस्था हटाउने प्रयास हुनेछ । ठूला विश्वविद्यालय स्थापना गरी शिक्षाको स्तर सुधार गरिनेछ । बिरामी भएर उपचार नपाई अकालमा ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था पनि अन्त्य गर्ने लक्ष्य राख्नेछु ।

यातायात क्षेत्रलाई आधुनिक र सहज बनाउन पूर्व–पश्चिम रेल सञ्चालन, विभिन्न ठाउँमा सुरुङमार्ग निर्माण तथा फराकिला र व्यवस्थित सडक निर्माण गरिनेछ । अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मैदान निर्माण गरिनेछन् । नेपाललाई विश्वकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एक बनाउने प्रयास गरिनेछ । जडीबुटीबाट औषधी उत्पादन बढाइनेछ । हुम्ला र जुम्लालाई स्याउ उत्पादनका केन्द्रका रूपमा विकास गरिनेछ । फुटबल र क्रिकेटका लागि ठूला रङ्गशाला निर्माण गरिनेछन् । यसरी देशका प्रत्येक क्षेत्रलाई व्यवस्थित र विकसित बनाउने मेरो योजना हुनेछ ।

मेरो लक्ष्य व्यक्तिगत सुख, सुविधा र समृद्धिमा मात्र सीमित छैन । जन्मभूमि नेपाललाई सुन्दर, शान्त र समृद्ध राष्ट्र बनाउनु मेरो मूल उद्देश्य हो । सबै नेपालीले अमनचैन र सम्मानपूर्ण जीवन बिताएको तथा हरेक नागरिकको अनुहारमा खुसी देखिएको म चाहन्छु । यही उद्देश्यका लागि दृढतापूर्वक अघि बढ्दै आफ्नो लक्ष्यलाई एक दिन वास्तविकतामा परिणत गर्ने मेरो सङ्कल्प छ ।

नेपालको विकासमा जलस्रोतको भूमिका

जलस्रोत मानव जीवनसँगै सम्पूर्ण प्राणी तथा वनस्पतिका लागि अपरिहार्य प्राकृतिक स्रोत हो । नेपाललाई जल सम्पदाका दृष्टिले संसारमै दोस्रो धनी देशका रूपमा मानिन्छ । देशमा रहेका ६ हजारभन्दा बढी नदीनाला, ताल, छहरा, तलाउ, पानीका मुहान तथा वर्षायामको वर्षा जलका रूपमा जलका प्रशस्त स्रोत छन् । यहाँ भूमिगत र सतही दुवै प्रकारका जलस्रोत उपलब्ध छन् । तिनको उचित उपयोगबाट कृषि, उद्योग, यातायात, सञ्चार तथा पर्यटनजस्ता आर्थिक विकासका क्षेत्रलाई अघि बढाउन सकिन्छ ।

जलविद्युत्का क्षेत्रमा नेपालको सम्भावना विशेष रूपमा ठूलो छ । नेपालको जलसम्पदाको सैद्धान्तिक क्षमताका आधारमा ८३ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने बताइएको छ । आर्थिक तथा व्यवहारिक दृष्टिकोणबाट भने ४२ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिन्छ । यस सम्भावनालाई उपयोग गरेर देशभित्र आवश्यक विद्युत् आपूर्ति गर्न सकिन्छ र अतिरिक्त विद्युत् विदेशमा बिक्री गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ ।

जलस्रोतबाट सिँचाइको विस्तार गरी कृषि उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि गर्न सकिन्छ । मत्स्यपालनलाई व्यवसायका रूपमा विस्तार गर्न सकिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा बग्ने झरनाको पानी प्रशोधन गरी पिउने पानीका रूपमा उत्पादन तथा निर्यात गर्न सकिन्छ । ताल, छहरा र पोखरीको संरक्षण तथा प्रवर्धनबाट प्राकृतिक आकर्षण बढाउन सकिन्छ । बन्जीजम्पिङ, र्‍याफ्टिङ, जलविहारजस्ता गतिविधि सञ्चालन गरी आन्तरिक र बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ ।

जलस्रोत खानेपानी, सरसफाइ र विभिन्न पूर्वाधार विकासका लागि पनि उपयोगी हुन्छ । जल यातायात तथा पानीजहाज सञ्चालन गर्न सकिन्छ । जलचर संरक्षण र जैविक विविधताको रक्षा गर्न यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कतिपय अवस्थामा जलस्रोतलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सीमाका रूपमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

नेपालको ठूलो जनसङ्ख्या कृषिमा निर्भर रहेकाले जलस्रोतको सदुपयोगबाट कृषकहरूलाई प्रत्यक्ष लाभ पुग्छ । कृषि उत्पादन बढाउन सिँचाइ अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । सिँचाइ सुविधाबाट वञ्चित कृषकलाई पर्याप्त सुविधा उपलब्ध गराउन सके कृषि उत्पादन र उनीहरूको जीवनस्तर दुवैमा सुधार आउन सक्छ । कृषि क्षेत्र सबल हुनु राष्ट्रिय विकासको महत्त्वपूर्ण आधार पनि हो ।

नेपालको जलस्रोतमा अपार सम्भावना भए पनि पुँजीको अभाव, दक्ष जनशक्तिको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, भौगोलिक कठिनाइ तथा खोज–अनुसन्धानको कमीका कारण यसको अपेक्षित उपयोग हुन सकेको छैन । नेपालको जलसम्पदा अनमोल मोतीसरह हो । यसको योजनाबद्ध, वैज्ञानिक र प्रभावकारी सदुपयोग गर्न सके नेपालले आर्थिक विकासमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ र नेपाली जनताको जीवनलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ ।