वीर पुर्खा (कविता)

शब्दभण्डार

२. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट छानेर लेख्नुहोस् :

उत्तर:

३. तल दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

४. दिइएका शब्दसँग मिल्ने अनुप्रासयुक्त शब्द खोज्नुहोस् :

उत्तर:

📚 बोध र अभिव्यक्ति

१. कविता पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।

क) कवितामा कतिवटा श्लोक छन् ?

=> उत्तर: ‘वीर पुर्खा’ कविता चार श्लोकमा विभाजित रहेको छ ।

ख) कुन कुन पङ्क्तिमा सबैभन्दा बढी पद रहेका छन् ?

=> उत्तर: कवितामा सबैभन्दा बढी पद पहिलो पङ्क्तिमा प्रयोग भएका छन् ।

ग) समान पदसङ्ख्या भएको श्लोक कुन हो ?

=> उत्तर: दोस्रो श्लोक**का पङ्क्तिहरूमा पदहरूको सङ्ख्या बराबर रहेको छ ।

घ) कुन पङ्क्तिमा सबैभन्दा कम पद रहेका छन् ?

=> उत्तर: सबैभन्दा कम पद तेस्रो पङ्क्तिमा रहेको पाइन्छ ।

ङ) कवितामा प्रयोग भएका नदी र स्थानको सूची बनाउनुहोस् ।

उत्तर:

२. 'वीर पुर्खा' कविताको पहिलो श्लोक पढी त्यसलाई गद्यमा रूपान्तरण गर्नुहोस् ।

=> उत्तर: नेपाली वीर पुर्खाहरू आफ्नो विजय अभियानमा कहिल्यै रोकिएनन् । उनीहरूको बाटोमा नदी, पहाड वा आँधी आए पनि ती अवरोधहरू पार गरेर उनीहरू निरन्तर अगाडि बढे । आकाशमा स्वतन्त्र उड्ने गरुडको जस्तै उनीहरूको गति अत्यन्त तीव्र थियो । उनीहरूको यही वीरता र पौरखले हिमाल, पहाड तथा तराईलाई एकतामा बाँध्दै नेपालको निर्माणको आधार तयार गर्‍यो ।

३. कविता पढी विषयको क्रम मिलाएर लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

४. दिइएको कवितांश पढ्नुहोस् र सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस् ।

क) माथिको कवितांशमा हाम्रा पुर्खाहरूको बारेमा के भनिएको छ ?

=> उत्तर: कवितांशले नेपाली पुर्खाहरूको निडर स्वभाव, त्याग र राष्ट्र निर्माणप्रतिको समर्पणलाई केन्द्रमा राखेको छ । देशका लागि आवश्यक पर्दा उनीहरूले आफ्नो जीवनसमेत जोखिममा राखे । शत्रुसँगको संघर्षमा उनीहरू कहिल्यै विचलित भएनन् र निरन्तर आफ्नो विजय यात्रामा अघि बढिरहे । प्राकृतिक बाधा बनेर आएका नदी, पर्वत र आँधीले पनि उनीहरूको साहसी कदम रोक्न सकेनन् ।

नेपाली इतिहासका विभिन्न भूभागमा उनीहरूको पराक्रमका प्रमाणहरू भेटिन्छन् । उनीहरूको अभियान डिगर्चासम्म पुगेको थियो र वेत्रावतीका किनारमा समेत उनीहरूको पौरखको चिनो रहेको छ । अत्याधुनिक साधनको अभावमा समेत खुकुरी, गुलेली र ढुङ्गाजस्ता साधारण हतियारको भरमा उनीहरूले शक्तिशाली शत्रुको सामना गरे । उनीहरूको वीरता, युद्धकौशल र बलिदानकै कारण नेपालको विशाल तथा अखण्ड स्वरूप निर्माण भएको भाव कवितांशले प्रस्तुत गरेको छ ।

ख) हामीले हाम्रा पुर्खाको गौरव कसरी जोगाउन सक्छौँ ?

=> उत्तर: हाम्रा पुर्खाहरूको गौरवलाई जीवित राख्न उनीहरूको देशप्रेम, साहस, त्याग र राष्ट्रिय एकताको भावनालाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । राष्ट्रको सार्वभौमिकता र अखण्डताको संरक्षणलाई प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दायित्वका रूपमा लिनुपर्छ ।

देशलाई कमजोर बनाउने भ्रष्टाचार, देशद्रोह तथा अन्य गलत प्रवृत्तिको विरोध गर्नुपर्छ । राष्ट्रिय हितका विषयमा सबै नेपाली एकताबद्ध हुनुपर्छ । पृथ्वीनारायण शाहका राष्ट्रहितसम्बन्धी विचारलाई सम्झँदै देशप्रति जिम्मेवार र इमानदार बन्न आवश्यक छ ।

पुर्खाहरूको संघर्षबाट सुरक्षित भएको राष्ट्रिय भूभाग र सीमाको रक्षा गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । लिम्पियाधुरा, कालापानी र नालापानीजस्ता राष्ट्रिय महत्त्वका क्षेत्रप्रति सजग रहँदै आवश्यक राजनीतिक र कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ । देशको स्वतन्त्रता, सीमा र स्वाभिमान जोगाउन सकेमा मात्र वीर पुर्खाहरूले दिएको गौरवपूर्ण विरासतलाई कायम राख्न सकिन्छ ।

ग) 'सागर तरी संसारभरि वीर गोर्खा रगत बग्यो ।' यस कथनको तात्पर्य के हो ?

=> उत्तर: यस भनाइले नेपाली गोर्खालीहरूको वीरता र बलिदान संसारका विभिन्न भागसम्म फैलिएको अर्थ दिन्छ । उनीहरूको साहस नेपालभित्र मात्र सीमित थिएन; विभिन्न युद्ध र कठिन परिस्थितिमा उनीहरूले आफ्नो पराक्रम प्रदर्शन गर्दै नेपाली वीरताको परिचय विश्वसामु स्थापित गरे ।

डिगर्चा, रावी, काँगडा, कलङ्गा, टिस्टा, गङ्गा तथा वेत्रावतीसँग जोडिएका घटनाहरूले उनीहरूको विजय र साहसको इतिहास देखाउँछन् । युद्धमा उनीहरूले प्राणको समेत वास्ता नगरी संघर्ष गरे र आवश्यक पर्दा आफ्नो रगत बगाए । प्रथम तथा दोस्रो विश्वयुद्धमा गोर्खाली सैनिकहरूले देखाएको योगदानले नेपाली वीरतालाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रसिद्ध बनायो । यही कारण गोर्खालीहरूको साहस र बलिदान विश्वभर चर्चित भएको भाव उक्त कथनमा रहेको छ ।

५. तलको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

क) नेपालीहरूको कस्तो पौरखले नेपालको रचना भएको हो ?

=> उत्तर: नेपालको निर्माण नेपालीहरूको अदम्य वीरता, साहस, देशप्रेम र निरन्तर परिश्रमबाट भएको हो । उनीहरूको शक्तिशाली प्रयासले हिमाल, पहाड र तराईलाई एउटै राष्ट्रिय एकाइमा जोड्न सम्भव भयो ।

ख) कवितांशका आधारमा हाम्रा वीर पुर्खाको गौरव गाथाको वर्णन गर्नुहोस् ?

=> उत्तर: नेपाली वीर पुर्खाहरूको साहसी यात्रालाई कुनै प्राकृतिक शक्तिले पनि रोक्न सकेन । नदी, पर्वत र आँधीको सामना गर्दै उनीहरू आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढे । उनीहरूको गति स्वतन्त्र आकाशमा उड्ने गरुडजस्तै तीव्र थियो ।

आफ्नो पराक्रम, साहस र अथक प्रयासका आधारमा उनीहरूले विभिन्न भूभागलाई एकताबद्ध गर्दै नेपालको निर्माण गरे । देशको निर्माण र संरक्षणमा उनीहरूले गरेको योगदान तथा दिएको बलिदान नै उनीहरूको गौरवको मुख्य आधार बनेको छ ।

६. 'वीर पुर्खा' कविताको चौथो श्लोकलाई मुख्य आधार बनाई दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

क) नेपालीहरूको वीरता कसरी गुन्जिएको छ ?

=> उत्तर: शत्रुहरूले बाटो रोक्ने तथा नाका बन्द गर्ने प्रयास गरे पनि नेपाली वीरहरूको साहसमा कुनै कमी आएन । देश र जनताको रक्षाका निम्ति उनीहरूले आफ्नो जीवन तथा रगतसमेत समर्पित गरे । उनीहरूको त्याग र बहादुरीका कारण नेपाली वीरताको यश चारैतिर फैलिएको भाव कवितामा व्यक्त भएको छ ।

ख) चन्द्रसूर्य ध्वजामा कस्तो गौरव अङ्कित छ ?

=> उत्तर: नेपाली वीर गोर्खालीहरूले राष्ट्रको निर्माण र सुरक्षाका लागि बगाएको रगत, त्याग तथा बलिदानको गौरव चन्द्रसूर्य ध्वजामा अङ्कित रहेको छ ।

७. दिइएको कवितांशको व्याख्या गर्नुहोस् ।

=> उत्तर: प्रस्तुत कवितांश कक्षा ११ अनिवार्य नेपाली किताबको 'वीर पुर्खा' कविताबाट लिइएको हो । यसका रचनाकार कवि वासुदेव त्रिपाठी (वि.स. १९९९) हुन् । यस अंशमार्फत नेपाली वीर पुर्खाहरूको अदम्य साहस, त्याग, बलिदान तथा राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको भूमिकालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

वीर पुर्खाहरूको अभियान रोक्न नदी, पहाड र आँधीजस्ता प्राकृतिक अवरोधहरू पनि पर्याप्त भएनन् । उनीहरूको गतिलाई आकाशमा स्वतन्त्र उड्ने गरुडसँग तुलना गरिएको छ । उनीहरूको पराक्रमका अगाडि शत्रुहरू भयभीत हुन्थे । उनीहरू देशका लागि आवश्यक पर्दा मृत्युको सामना गर्न तयार भए, तर पराजित भएर पछि हट्न चाहँदैनथे ।

नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाह, बलभद्र कुँवरलगायत धेरै नेपालीहरूको योगदान उल्लेखनीय छ । उनीहरूको त्याग, बलिदान र निरन्तर प्रयासले हिमाल, पहाड र तराईलाई जोडेर नेपाल निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हो । त्यसैले आजको नेपालको अस्तित्वमा वीर पुर्खाहरूको योगदानलाई विशेष स्थान दिइएको छ ।

यसरी पुर्खाहरूको वीरता, पौरख र राष्ट्रप्रतिको समर्पणलाई गौरवका साथ प्रस्तुत गरिएको यो कविता देशप्रेम तथा राष्ट्रभक्तिको भावनाले भरिएको प्रभावशाली रचना हो ।

८. दिइएका बुँदाका आधारमा 'वीर पुर्खा' कविताको समीक्षात्मक टिप्पणी गर्नुहोस् ।

उत्तर:

‘वीर पुर्खा’ कवि वासुदेव त्रिपाठी (वि.सं. १९९९) द्वारा रचित राष्ट्रप्रेम तथा देशभक्तिमा आधारित कविता हो । कविताको मुख्य उद्देश्य नेपाली वीर पुर्खाहरूको साहस, त्याग, बलिदान र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको योगदानलाई स्मरण गर्नु हो ।

कवितामा पुर्खाहरूको गति गरुडको उडानसँग तुलना गरिएको छ । नदी, पर्वत र आँधीले समेत उनीहरूको अभियानलाई रोक्न नसकेको चित्रणले उनीहरूको अदम्य साहसलाई स्पष्ट पार्छ । उनीहरूले हिमाल, पहाड र तराईलाई जोडेर नेपालको निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिए । यही कारण नेपालले विश्वमानचित्रमा स्वतन्त्र राष्ट्रको पहिचान प्राप्त गर्न सफल भयो ।

नेपाली वीरताको प्रभाव टिस्टा र रावी नदीदेखि काँगडा, कलङ्गा तथा गङ्गासम्म फैलिएको देखाइएको छ । उनीहरूको पौरखी अभियान उत्तरतर्फ तिब्बतसम्म पुगेको थियो । छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध र व्यापारलाई व्यवस्थित बनाउन मितेरी सम्बन्ध तथा विभिन्न सन्धि गरिएको प्रसङ्ग पनि कवितामा समेटिएको छ । नेपाली गोर्खालीहरूको बहादुरी विश्वयुद्धमा समेत देखियो र उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाए ।

‘वीर पुर्खा’ शीर्षक रचनाको विषयवस्तुसँग पूर्ण रूपमा उपयुक्त छ, किनकि कविताको सम्पूर्ण भाव नेपाली पुर्खाहरूको वीरता र राष्ट्रप्रतिको योगदानमा केन्द्रित छ । चार श्लोकमा संरचित यस कविताको भाषा सरल, सहज र प्रभावकारी छ । तृतीय पुरुषको प्रयोगमार्फत देशप्रेम र राष्ट्रिय गौरवलाई सशक्त रूपमा व्यक्त गरिएको छ । त्यसैले ‘वीर पुर्खा’ एउटा प्रभावशाली राष्ट्रप्रेमी कविता बनेको छ ।

९. दिइएका अनुच्छेद पढी मुख्य मुख्य बुँदाहरू टिप्नुहोस् ।

उत्तर:

• •
  इतिहासलाई आकर्षक र रोचक बनाउन सत्य घटनासँग काल्पनिक प्रसङ्ग जोड्ने परम्परा रह्यो ।
• •
  प्रारम्भिक समयमा इतिहासलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्ने साहित्यिक माध्यमका रूपमा समेत बुझिन्थ्यो ।
• •
  इसापूर्व पाँचौँ शताब्दीतिर इतिहासलाई प्रमाण र तथ्यमा आधारित बनाउने प्रयास सुरु भयो ।
• •
  हेरोडोटसले इतिहासलाई कथा तथा दन्त्यकथाभन्दा पृथक् रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरे ।
• •
  अरिस्टोटलले इतिहासलाई दार्शनिक चिन्तनसँग सम्बन्धित विषयका रूपमा व्याख्या गरे ।
• •
  मध्यकालमा इतिहासको अध्ययन तथा परिभाषा धर्मसँग जोडिएर अघि बढ्यो ।
• •
  सोह्रौँ तथा सत्रौँ शताब्दीको युरोपेली पुनर्जागरणले इतिहास लेखनमा तथ्यपरकताको विकास गर्‍यो ।
• •
  आधुनिक समयमा प्राचीन इतिहासको खोज तथा अनुसन्धान तीव्र भएपछि इतिहास स्वतन्त्र विधाका रूपमा स्थापित भयो ।

१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको जवाफ दिनुहोस् ।

क) भाषा भनेको के हो ?

=> उत्तर: भाषा मानिसहरूले आफ्ना विचार, भावना तथा सन्देश अरू व्यक्तिसम्म पुर्‍याउन प्रयोग गर्ने सामाजिक र व्यवस्थित माध्यम हो ।

ख) भाषाका विशेषताहरू बताउनुहोस् ।

=> उत्तर: भाषाका मुख्य विशेषताहरूमा सिर्जनात्मकता, यादृच्छिकता, सान्दर्भिकता, द्वैधता, मौखिकता र श्रावणिकता आदि समावेश हुन्छन् ।

ग) 'वाक्प्रतिक' र 'यादृच्छिक' शब्दको अर्थ लेखी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।

वाक्प्रतिक

=> उत्तर: बोलीले कुनै वस्तुलाई चिनाउने काम
भाषा वाक्प्रतिकको व्यवस्था हो ।

यादृच्छिक

=> उत्तर: स्वतः विकसित र स्थापित हुने
भाषा यादृच्छिक हुन्छ ।

घ) यस अनुच्छेदको पहिलो वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

=> उत्तर: भाषा यादृच्छिक वाक्प्रतिहरूको व्यवस्था हो त्यसैले यसको सहायताले समाजका व्यक्तिहरू आफ्नो विचार विनिमय गर्दछन् ।

---

📚 व्याकरण

१. कथ्य नेपालीमा नभएका वर्णहरू कुन कुन हुन् लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

क) कथ्य नेपालीमा नभएका स्वर वर्णहरू : ई, ऋ, ऎ, औ, अं, अ: हुन् ।

ख) कथ्य नेपालीमा नभएका व्यञ्जन वर्णहरू : ञ, ण, ष, श, क्ष, त्र, ज्ञ हुन् ।

२. दिइएका लेख्य वर्णहरूको उच्चारण कस्तो हुन्छ, लेख्नुहोस् :

उत्तर:

३. दिइएको कवितांशबाट गाढा वर्ण टिपी तिनको उच्चारण स्थान छुट्टाउनुहोस् ।

उत्तर:

४. ‘काँगडा र कलङ्गाको ढुङ्गा माटो बोल्छ होला’ पङ्क्तिमा रहेका सग्ला व्यञ्जन वर्णलाई उच्चारण स्थानका आधारमा पहिचान गरी सूचीबद्ध गर्नुहोस् ।

उत्तर:

५. दिइएको अनुच्छेदबाट पाँचवटा सघोष र पाँचवटा अघोष वर्ण खोजी लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

६. दिइएको पङ्क्तिबाट पाँचवटा अल्पप्राण र पाँचवटा महाप्राण पहिचान गर्नुहोस् ।

उत्तर:

७. दिइएका वर्णहरूको उच्चारण स्थान र प्राणत्वको पहिचान गर्नुहोस् । (क, झ, ट, त, फ, ह)

उत्तर:

८. उच्चारण प्रयत्न र घोषत्वका आधारमा दिइएका वर्णहरूको पहिचान गरी लेख्नुहोस् । (ख, छ, स, न, य, ब)

उत्तर:

९. उच्चारण स्थान र घोषत्वका आधारमा दिइएका व्यञ्जन वर्गको वर्गीकरण गर्नुहोस् । (घ, द, छ, ह, फ, य)

उत्तर:

१०. उच्चारण प्रयत्न र प्राणत्वका आधारमा दिइएका व्यञ्जन वर्णको वर्गीकरण गर्नुहोस् । (म, स, ठ, ज, थ, र)

उत्तर: