गाउँको माया
शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| क) कोला | खेतको गरो |
| ख) आर्द्र | नरम ; रसिलो |
| ग) क्रीतदास | पैसा दिएर दास बनाएको |
| घ) ओरहा | पूर्ण नपाकेको मकै, गहुँलाई पोलेर तयार पारेको खानेकुरा |
| ङ) ठालु | गाउँबस्तीमा आफ्नो हैकम जमाउने मान्छे |
२. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् ।
| अर्थ | शब्द |
|---|---|
| क) स्वतन्त्र | उन्मुक्त |
| ख) कपडाको भकुन्डो | गिर |
| ग) अड्काउ | अल्झो |
| घ) भिन्न हुनाको अभाव | पृथक्ताबोध |
| ङ) अर्काको काम गरिदिएबापत पाइने परिश्रमिक | वनी |
| च) इज्जत | अभिमान |
३. दिइएका शब्दहरूको अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।
उत्तर :
क नौटङ्की — आफ्नो पसलका वस्तु बेच्न व्यापारीले विभिन्न प्रकारका नौटंकी देखाएर मानिसको ध्यान तानिरहेको थियो ।
ख रिहर्सल — सांस्कृतिक कार्यक्रम सफल बनाउन विद्यार्थीहरूले धेरै दिनसम्म रिहर्सल गरे ।
ग हुटहुटी — लामो समयदेखि गाउँ जान नपाउँदा उसको मनमा घर फर्कने हुटहुटी बढिरहेको थियो ।
घ आली — किसानले खेतको आलीमा बसेर केही समय आराम गरे ।
ङ अन्तराल — छोटो अन्तरालपछि रोकिएको कार्यक्रम पुनः सञ्चालन भयो ।
च कृपापात्र — कमजोर श्रमिकहरू मालिकको कृपापात्र भएर बस्नुपर्ने बाध्यतामा थिए ।
छ नासो — हाम्रा पुर्खाले छोडेर गएको नासो संरक्षण गर्नु नयाँ पुस्ताको दायित्व हो ।
ज रण — आफ्नो हकका लागि किसान र जमिनदारबीच रणको अवस्था सिर्जना भयो ।
झ मानसपट — श्रमिकहरूको वनी कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने कुरा परिछन, बुधना र रामदरसको मानसपटमा आइरहेको थियो ।
४. दिइएका टुक्काहरूको प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर :
परिछन, बुधना, वखतवहादुर र कृष्णको मित्रता बाल्यकालदेखिकै थियो । कृष्णले पढ्ने अवसर पाएर गाउँभन्दा बाहिर आफ्नो शिक्षा अघि बढाए पनि उनका साथीहरूको जीवन भने गरिबी र श्रममै सीमित रह्यो । परिछनले हलीको काम गर्दै आफ्नो परिवार पाल्नुपरेको थियो र त्यही श्रमको परम्परा उनका सन्तानमा समेत सर्न पुगेको थियो । आफ्नो पाखुरीको बलमा लगातार काम गर्ने परिछनले श्रमिकले पाउनुपर्ने उचित वनीको माग उठाए । साथीहरूको कठिन अवस्था देखेर कृष्ण अत्यन्त संवेदनशील बने । गाउँका जमिनदार तथा ठालुहरूले गरिबलाई ऋणको जालमा पारेर आफ्नो प्रभावभित्र राख्ने प्रवृत्ति अपनाउँथे । यस्तो विषम परिस्थितिका बीच पनि कृष्ण र उनका पुराना साथीहरूको आत्मीय सम्बन्ध टुटेको थिएन ।
५. कक्षामा छलफल गरेर माथिका बाहेक अरू प्रचलित दशवटा टुक्का खोजेर लेख्नुहोस् ।
| क्र.सं. | टुक्का |
|---|---|
| १ | नाक काट्नु |
| २ | खुट्टा तान्नु |
| ३ | कानमा तेल हाल्नु |
| ४ | रातो मुख लगाउनु |
| ५ | कन्सिरी तात्नु |
| ६ | श्रीगणेश गर्नु |
| ७ | हावा लाग्नु |
| ८ | सुइँको पाउनु |
| ९ | टाउको खानु |
| १० | आलु खानु |
📖 बोध र अभिव्यक्ति
१. ‘गाउँको माया’ कथा पढी दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) यस कथामा कतिओटा अनुच्छेद छन् ?
=> उत्तर: ‘गाउँको माया’ कथाको संरचना जम्मा १४ ओटा अनुच्छेदमा गरिएको छ ।
ख) सातौँ अनुच्छेदमा कतिओटा वाक्य छन् ?
=> उत्तर: सातौँ अनुच्छेदमा २ ओटा वाक्य छन् ।
ग) कृष्णको प्रवेश कुन अनुच्छेदमा भएको छ ?
=> उत्तर: कृष्ण कथामा तेस्रो अनुच्छेददेखि देखा पर्छन् ।
घ) ‘म’ पात्र किन गाउँ गएको हो ?
=> उत्तर: आफ्नै जन्मगाउँसँग गाँसिएको पुरानो स्नेह र गाउँप्रतिको आत्मीय आकर्षणका कारण ‘म’ पात्र गाउँ फर्किएको हो ।
ङ) कथामा आदि, मध्यम र अन्त्यका मुख्य मुख्य घटना टिपोट गर्नुहोस् ।
उत्तर :
🌱 आदि भाग
- •लगभग दुई वर्ष गाउँबाट बाहिर बसेपछि कृष्ण पुनः आफ्नो पुरानो गाउँतर्फ फर्कन्छन् ।
- •जन्मभूमिको वातावरण र विगतका सम्झनाले उनलाई गाउँसँग पुनः जोडिन्छ ।
- •कृष्णका बाल्यकालका थुप्रै साथीहरू गरिबीका कारण अर्काको घरमा हली भएर काम गरिरहेका हुन्छन् ।
- •पढाइमा राम्रो भएकाले कृष्णले गाउँबाहिर गएर शिक्षा हासिल गर्ने अवसर पाएका थिए ।
🌿 मध्य भाग
- •गाउँ जाने क्रममा कृष्णको भेट आफ्नै बाल्यकालका साथी परिछनसँग हुन्छ ।
- •परिछन आर्थिक अभावका कारण अरूको घरमा श्रम गरेर परिवारको गुजारा चलाइरहेका हुन्छन् ।
- •श्रमिकहरूले बढी पारिश्रमिकको माग राखे पनि मालिकहरूले उनीहरूबीच फाटो ल्याएर आन्दोलनलाई कमजोर बनाउने प्रयास गर्छन् ।
🌾 अन्त्य भाग
- •परिछन गाउँमा भइरहेको शोषण र अन्यायको विरुद्ध निरन्तर आवाज उठाउनुपर्ने विचार कृष्णसमक्ष राख्छन् ।
- •गरिब र श्रमिक मानिसहरू अब अन्यायलाई चुपचाप स्वीकार गर्ने अवस्थामा नरहेको कुरा देखिन्छ ।
- •गाउँका यथार्थ घटनालाई आधार बनाएर नाटक लेखिदिन परिछनले कृष्णलाई अनुरोध गर्छन् ।
- •साथीहरूसँगको भेटपछि नयाँ सामाजिक जिम्मेवारी महसुस गर्दै कृष्ण घरतर्फ अघि बढ्छन् ।
२. ‘गाउँको माया’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाक्रमलाई क्रमबद्ध रूपमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर :
१. ग) ‘म’ पात्र करिब दुई वर्षपछि आफ्नो गाउँले जीवनका अनेक घटना सम्झिदै गाउँतिर फर्किनु ।
२. ङ) परिछनले जयरामजीकी भनी बोलाएको आवाजले ‘म’ पात्र झस्किनु ।
३. छ) परिछनसँग गाउँका अनेक दुखसुखका कुराकानी गर्नु ।
४. झ) परिछन खोला छेउको कुवामा पानी लिन जानु र ‘म’ पात्रले खोलाका राम्रा नराम्रा पक्षमा सोच्नु ।
५. क) पानी लिएपछि परिछनले गाउँका ठालुका कारण गाउँमा तीन पाटी भएको कुरा सुनाउनु ।
६. घ) तिमी गाउँमै भए ठालुहरुले यसरी सताउन नसक्ने कुरा परिछनले ‘म’ पात्रलाई बताउनु ।
७. ख) ‘म’ पात्राले तिमीहरुकै कारणले गाउँ प्रगतिको पथमा छ भन्दै राम्रो कामको श्रेय परिछनलाई दिएर सम्मान प्रकट गर्नु ।
८. च) महावीरजीको झन्डा मेलामा गाउँकै घटनाहरु राखेर परिछनले ‘म’ पात्रलाई नाटक लेख्न अनुरोध गर्नु ।
९. ज) गाउँमा टेक्न नपाउँदै एउटा गहन जिम्मेवारी पाएको कुरा सोच्दै ‘म’ पात्र घरतिर लाग्नु ।
३. गाउँको माया कथाका संवादका क्रममा अन्य भाषाबाट आएका केही वाक्यहरू पनि छन् । छलफल गरी ती वाक्यहरूको अर्थ पत्ता लगाउनुहोस् ।
| संवाद | अर्थ |
|---|---|
| क) “जब उतर गए रण पे तो पिछे हटना क्योँ ?” | कुनै काम सुरु गरिसकेपछि त्यसलाई बीचमै छाडेर पछि हट्नु हुँदैन । |
| ख) “ह गोलो, फुर्ती से चाल बढाके ।” | काम गर्दा जोस, उत्साह र फुर्तीका साथ अघि बढ्नुपर्छ । |
| ग) “गाई चारवाहा टुअर-टापर, भैँस चारवाह चोर । बाकरी चारवाह छिनर-छानर, ताके चार ओर।” | गाई, भैँसी वा बाख्रा चराउँदा पशु तथा खेतबारीको सुरक्षाका लागि चारैतिर ध्यान दिनुपर्छ । |
४. “जमाना थियो....उनीहरूसँग मिसिन्थेँ” कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको सङ्क्षिप्त उत्तर दिनुहोस् ।
क) ‘म’ पात्रलाई पढाउनुपर्छ भनी उत्साह भर्ने को थिए ?
=> उत्तर: ‘म’ पात्रले शिक्षा हासिल गरेर अगाडि बढ्नुपर्छ भनेर उनका गाउँका छिमेकीहरूले उनलाई हौसला दिएका थिए ।
ख) परिछनको नियति कसरी पुस्तान्तरण भएको हो ?
=> उत्तर: पारिवारिक गरिबी र आर्थिक विवशताका कारण परिछनले भोगेको अर्काको घरमा श्रम गर्ने अवस्था उनका सन्तानको जीवनमा पनि दोहोरिन पुगेको हो ।
ग) यस अनुच्छेदमा प्रयुक्त लोकगीतको अंशले दिने विचारप्रति आफ्नो धारणा व्यक्त गर्नुहोस् ।
=> उत्तर: लोकगीतको अंशले गाउँको पशुपालनमा आधारित जीवन र गोठालोको जिम्मेवारीलाई उजागर गरेको छ । पशु चराउँदा खेतबारीमा क्षति नहोस् भनेर निरन्तर निगरानी राख्नुपर्ने ग्रामीण अनुभव यसमा समेटिएको छ । यसले गाउँमा पुस्तौँदेखि विकसित भएको व्यावहारिक ज्ञान र लोकचेतनालाई पनि अभिव्यक्त गर्छ ।
घ) ‘म’ पात्रले परिछन लगायतका बालदौतरीसँग सम्बन्ध सुधार्न के के गर्यो होला ?
=> उत्तर: बाल्यकालका साथीहरूसँग नजिक हुन ‘म’ पात्रले बिदाको समय उनीहरूसँग बिताउँथे । उनीहरूसँग मिलेर ओरहा खान्थे, गिर तथा कपर्दी खेल्थे र विभिन्न गतिविधिमा सहभागी हुन्थे । यसरी सँगै खेल्ने, खाने र समय बिताउने क्रमले पुरानो मित्रता पुनः आत्मीय बनेको थियो ।
ङ) यस अनुच्छेदको मुख्य सन्देश के हो ?
=> उत्तर: समयसँगै मानिसको जीवन र अवस्था बदलिँदै गए पनि बाल्यकालमा बनेका आत्मीय सम्बन्ध तथा पुराना साथीहरूको महत्त्वलाई भुल्नु हुँदैन भन्ने सन्देश यस अंशले दिन्छ ।
५. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) खोलाले रुवायो भन्ने कुरा मात्र गर्दा कसरी अन्याय हुन्छ ?
=> उत्तर: गाउँको जीवनमा खोलाको भूमिका अत्यन्त ठूलो छ । गाउँलेहरूले पानी पिउन, पशु पाल्न र खेतीपातीमा सिँचाइ गर्न यसको उपयोग गर्छन् । त्यसैले खोलाले पुर्याउन सक्ने क्षतिलाई मात्र हेरेर त्यसलाई दोष दिनु एकपक्षीय हुन्छ । यसले ग्रामीण जीवनलाई दिएका अनेक उपयोगी पक्षलाई पनि समान रूपमा विचार गर्नुपर्छ ।
ख) ‘म’ पात्रका खोलासँगका बालअनुभूति कस्ता छन् ?
=> उत्तर: ‘म’ पात्रको बाल्यस्मृतिमा खोला डरभन्दा बढी साहस, खेल र रोमाञ्चसँग सम्बन्धित देखिन्छ । बाढी आएको समयमा गाईभैँसीको पुच्छर समातेर खोला तर्नु र किनारमा बसेर भेलको दृश्य हेर्नु उनका अविस्मरणीय अनुभव हुन् । त्यसैले खोलासँग सम्बन्धित उनको बाल्यकालीन अनुभव रोमाञ्चकारी र रमाइलो थियो ।
६. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) कृष्णलाई सबैले किन सम्मान गरेका हुने ?
=> उत्तर: कृष्ण शिक्षित भए पनि आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्ने स्वभावका छैनन् । उनी गाउँ, गाउँले र जन्मभूमिप्रति आत्मीय भावना राख्छन् । गरिब तथा श्रमजीवी मानिसका समस्यालाई बुझ्ने र उनीहरूको हितका विषयमा सोच्ने उनको स्वभाव छ । सबैप्रति समान व्यवहार र सहयोगी दृष्टिकोण राख्ने भएकाले गाउँलेहरूले उनलाई सम्मान गरेका हुन् । उनी गाउँका मानिसका लागि अभिमान र इज्जतका पात्र बनेका छन् ।
ख) पढेलेखेका मान्छेले गाउँ छोड्यो भने गाउँमा कस्तो असर पर्छ ?
=> उत्तर: शिक्षित र सचेत मानिसहरू गाउँबाट बाहिरिएमा गाउँमा सही नेतृत्व तथा सामाजिक चेतनाको कमी हुन सक्छ । त्यस अवस्थामा आर्थिक रूपमा बलिया व्यक्तिहरूले आफ्नो प्रभुत्व सजिलै कायम राख्न सक्छन् र कमजोर वर्ग थप प्रभावित हुन सक्छ ।
कथामा कृष्णजस्ता शिक्षित व्यक्तिको अनुपस्थितिमा परिछनजस्ता श्रमिकहरूले अन्यायविरुद्धको संघर्षमा आवश्यक बौद्धिक साथ र नेतृत्व पाउन कठिन भएको देखिन्छ । त्यसैले गाउँको सामाजिक सुधार र न्यायपूर्ण विकासका लागि शिक्षित मानिसको उपस्थिति महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
📝 ७. व्याख्या गर्नुहोस् :
क) “हाम्रा गाउँमा पनि साच्चैका मान्छेहरु रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन् ।”
उत्तर :
प्रस्तुत भनाइ कक्षा ११ अनिवार्य नेपालीको ‘गाउँको माया’ सामाजिक यथार्थवादी कथाबाट लिइएको हो । कथाकार इस्मालीले ग्रामीण जीवनको वास्तविक अवस्था, त्यहाँका मानिसको सोच र विकसित हुँदै गरेको सामाजिक चेतनालाई कथाको केन्द्रमा राखेका छन् ।
लामो समयपछि गाउँ पुगेका कृष्णले आफूले छोडेर गएको गाउँमा परिवर्तनको संकेत देख्छन् । पहिलेका मानिसहरूजस्तै केवल परिस्थितिलाई सहेर बस्ने प्रवृत्ति मात्र छैन; गाउँलेहरूले आफ्नो जीवन, अधिकार र समस्यालाई बुझ्न थालेका छन् । उनीहरू दुःखको कारण पहिचान गर्ने र त्यसबाट मुक्त हुने उपायबारे विचार गर्न थालेका छन् ।
गाउँमा आएको यस्तो चेतनात्मक परिवर्तन कृष्णका लागि उत्साहको विषय बन्छ । उनलाई गाउँ अब केवल विगतका स्मृतिहरू राखिएको स्थानजस्तो लाग्दैन । त्यहाँका मानिस आफैँ आफ्नो अवस्था बुझ्ने र सुधारका लागि अघि बढ्ने क्षमता राख्छन् भन्ने विश्वास उनको मनमा पैदा हुन्छ ।
यस भनाइले जन्मभूमिप्रतिको आत्मीयता, ग्रामीण जनतामा आएको जागरण, सामाजिक रूपान्तरणको सम्भावना र शिक्षित व्यक्तिको जिम्मेवारीलाई संकेत गर्छ । गाउँबाट बाहिर शिक्षा हासिल गरेका व्यक्तिहरूले आफ्नो ज्ञान र क्षमता समाज तथा जन्मभूमिको हितमा प्रयोग गर्नुपर्ने विचार पनि यस अभिव्यक्तिमा निहित छ ।
ख) “तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथी नउठाउला त ?”
उत्तर :
यो भनाइ कक्षा ११ अनिवार्य नेपालीको ‘गाउँको माया’ सामाजिक यथार्थवादी कथाबाट लिइएको हो । इस्मालीले कथामार्फत ग्रामीण समाजमा व्याप्त वर्गीय असमानता, श्रमजीवी जीवन र अन्यायविरुद्ध विकसित हुँदै गरेको चेतनालाई प्रस्तुत गरेका छन् ।
परिछन गरिब तथा श्रमिक वर्गको प्रतिनिधि पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । उनीहरू आफ्नो शारीरिक श्रमकै भरमा खेतीपाती तथा गाउँका विभिन्न काम सम्पन्न गर्छन् । हातमा रहेका कृषि औजार र आफ्नो पाखुरीको बल उनीहरूको मुख्य शक्ति हो । आर्थिक रूपमा कमजोर भए पनि उनीहरूको श्रम र सामर्थ्य अत्यन्त मूल्यवान् छ ।
कृष्णले परिछनको यही श्रमशक्ति र क्षमता देखेर उक्त कुरा बताएका हुन् । प्रकृतिको धारलाई समेत परिवर्तन गर्न सक्ने श्रमिकको पाखुरीले गाउँको अवस्था, प्रतिष्ठा र भविष्यलाई पनि उन्नत बनाउन सक्छ भन्ने आशय यहाँ व्यक्त गरिएको छ ।
यस कथनले श्रमको महत्त्व, किसानको सामर्थ्य, आत्मसम्मान, सामाजिक चेतना र परिवर्तनप्रतिको विश्वासलाई उजागर गरेको छ । गाउँको वास्तविक गौरव त्यहाँका मेहनती तथा पौरखी मानिसहरूको योगदानबाट निर्माण हुन्छ भन्ने विचार यसमा व्यक्त भएको छ ।
🔎 ८. समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :
क) ‘गाउँको माया’ कथामा कस्तो समाजको चित्रण गरिएको छ ?
उत्तर :
‘गाउँको माया’ मा ग्रामीण समाजलाई केवल प्राकृतिक सुन्दरता र सरल जीवनको दृष्टिले प्रस्तुत गरिएको छैन । कथाकारले गाउँभित्र रहेका आर्थिक असमानता, सामाजिक सम्बन्ध, श्रमको अवस्था र वर्गीय विभेदलाई यथार्थ रूपमा देखाएका छन् ।
एकातिर जमिन तथा आर्थिक स्रोतमा पहुँच भएका जमिनदार र सम्पन्न वर्ग छन् भने अर्कोतर्फ आफ्नै जीविकाका लागि अरूको घरमा हली बस्नुपर्ने परिछनजस्ता श्रमिक छन् । आर्थिक शक्ति भएका व्यक्तिहरूले विपन्न मानिसमाथि आफ्नो प्रभाव कायम राख्ने गरेको अवस्था कथामा देखिन्छ ।
श्रमिकहरूले आफ्नो कामको उचित मूल्य माग्दा उनीहरूको एकतालाई कमजोर पार्ने प्रयास गरिन्छ । ऋण तथा आर्थिक निर्भरताको माध्यमबाट गरिब मानिसलाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रवृत्तिले पनि समाजमा रहेको वर्गीय दूरीलाई अझ बलियो बनाएको छ ।
तर कथामा विपन्न वर्गलाई केवल पीडित र निष्क्रिय रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन । उनीहरू आफ्नो अवस्था बुझ्दै छन्, अधिकारबारे सचेत हुँदै छन् र अन्यायको प्रतिरोध गर्न खोजिरहेका छन् । यही चेतनाले ग्रामीण समाजमा परिवर्तनको सम्भावना देखाएको छ ।
यसरी ‘गाउँको माया’ मा गरिबी, आर्थिक विषमता, वर्गीय शोषण, सामाजिक अन्याय, श्रमिकको संघर्ष र नयाँ चेतनाले प्रभावित ग्रामीण समाजको यथार्थ चित्रण गरिएको छ ।
ख) गाउँको माया कथाका आधारमा दिइएका पात्रहरूको चरित्रचित्रण गर्नुहोस् ।
अ) कृष्ण :
उत्तर :
कृष्ण ‘गाउँको माया’ का प्रमुख पात्र हुन् । उनको दृष्टिकोण, अनुभव र गाउँसँगको सम्बन्धमार्फत कथाका सामाजिक विषयहरू अघि बढेका छन् । उनी शिक्षित, संवेदनशील, सरल र समाजप्रति जिम्मेवार व्यक्तिका रूपमा देखिन्छन् ।
कृष्णका लागि शिक्षा व्यक्तिगत सफलता हासिल गर्ने माध्यम मात्र होइन । गाउँमा बस्ने गरिब, श्रमिक र पिछडिएका मानिसहरूको जीवनप्रति उनी गहिरो चासो राख्छन् । उनी सामाजिक असमानता र अन्यायप्रति उदासीन रहँदैनन् तथा समाजमा सकारात्मक परिवर्तन आवश्यक ठान्छन् ।
लामो समय गाउँबाट टाढा बसे पनि उनको जन्मभूमिप्रतिको माया समाप्त भएको छैन । गाउँ फर्किएपछि उनले त्यहाँका मानिसमा देखिएको चेतनालाई ध्यानपूर्वक नियाल्छन् र गाउँको भविष्यप्रति आशावादी बन्छन् ।
त्यसैले कृष्ण शिक्षित, संवेदनशील, प्रगतिशील, सरल, जन्मभूमिप्रेमी तथा सामाजिक परिवर्तनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण भएका पात्र हुन् ।
ख) परिछन :
उत्तर :
परिछन कथामा श्रमजीवी तथा गरिब किसान वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने महत्त्वपूर्ण पात्र हुन् । आर्थिक अभावले गर्दा उनी अर्काको घरमा हली बसेर काम गर्न बाध्य छन् । आफ्नो जीवनमा कठिनाइ भए पनि उनी सामाजिक अवस्थाप्रति सचेत र अधिकारका विषयमा जागरुक देखिन्छन् ।
परिछन केवल व्यक्तिगत दुःखमा केन्द्रित छैनन् । उनी गाउँका गरिब र श्रमिक मानिसमाथि भइरहेको अन्याय, शोषण र दमनलाई गम्भीर रूपमा लिन्छन् । श्रमिकले आफ्नो श्रमअनुसार उचित पारिश्रमिक पाउनुपर्छ र सबैले समान अधिकार प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने उनको धारणा छ ।
गाउँमा रहेका साहु, महाजन तथा ठालुहरूको अनुचित प्रभाव हटाउन उनी परिवर्तनको पक्षमा उभिएका छन् । आफ्नै वर्गका मानिसहरूलाई एकताबद्ध बनाएर अधिकारका लागि अघि बढाउनुपर्छ भन्ने विचार पनि उनको व्यवहारमा देखिन्छ ।
यस कारण परिछनलाई श्रमजीवी, संघर्षशील, सचेत, प्रगतिशील र समानताको पक्षमा उभिने पात्रका रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ ।
📑 ९. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) निबन्धकारको मतका आधारमा अनाथालय भएको र नभएको समाजको अन्तर बताउनुहोस् ।
=> उत्तर: अनाथालयको व्यवस्था भएको समाजले असहाय बालबालिकाप्रति माया, सहानुभूति, संरक्षण र सेवाको भावना देखाउँछ । यसको विपरीत, अनाथ तथा असहाय बालबालिकाको उचित हेरचाह गर्ने व्यवस्था नभएको समाजमा विभिन्न सामाजिक विकृति, व्यभिचार, पाप तथा कुकृत्य फैलिन सक्ने सम्भावना हुन्छ ।
ख) हामी अनाथ, गरिब र बिरामीलाई के-कसरी सहयोग गर्न सक्छौँ ?
=> उत्तर: अनाथ, गरिब तथा बिरामी व्यक्तिलाई आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार सहयोग गर्न सकिन्छ । उनीहरूलाई खाना, कपडा र आवश्यक सामग्री दिनुका साथै बिरामीलाई उपचार र सेवासुविधा उपलब्ध गराउन पनि सहयोग गर्न सकिन्छ ।
ग) अनाथालयप्रति तपाईंको धारणा कस्तो छ ?
=> उत्तर: अनाथ बालबालिकाको संरक्षण र भविष्य निर्माणमा अनाथालयको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनीहरू पनि समाज र राष्ट्रका समान नागरिक भएकाले राज्यले उनीहरूका लागि सुरक्षित वातावरण, शिक्षा र आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ । नागरिक समाजले पनि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार यस्ता संस्थालाई सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने मेरो धारणा हो ।
घ) “समाजमा बिगार्नेभन्दा सपार्ने धेरै छन्” भन्नुको तात्पर्य के हो ?
=> उत्तर: समाजमा केही मानिसले नकारात्मक गतिविधि गरे पनि असल कार्य गर्ने, सुधार चाहने र अरूको हितका लागि काम गर्ने व्यक्तिहरूको संख्या त्यसभन्दा बढी हुन्छ भन्ने आशय उक्त भनाइमा रहेको छ ।
✍️ १०. दिइएको अनुच्छेद पढी सारांश लेख्नुहोस् ।
नेपालको जमिन
नेपालमा कृषि प्रयोजनका जमिनलाई मुख्यतः खेत र बारीका रूपमा चिनिन्छ । उर्वराशक्तिका आधारमा यस्ता जमिनलाई अब्बल, दोयम, सीम र चाहार गरी चार तहमा विभाजन गरिएको छ । पर्याप्त सिँचाइ तथा उच्च उर्वरता भएको जमिन अब्बल मानिन्छ । त्यसपछि क्रमशः कम उर्वर हुने जमिन दोयम र सीममा पर्छ । वर्षाको पानीमा निर्भर भएर खेती गर्नुपर्ने जमिनलाई चाहार भनिन्छ ।
🔤 व्याकरण
१. रेखाङ्कन गरिएका शब्द मूल वा व्युत्पन्न के हुन्, पहिचान गरेर लेख्नुहोस् ।
क) मूल शब्दहरू
भाइ, हामी, काम, धोखा, चार, धान, फूल
ख) व्युत्पन्न शब्दहरू
उथलपुथल (उथल + उथल)
रोपाइँ (रोप् + आइँ)
राम्रै (राम्रो + ऐ)
अगुवा (अगि + उवा)
धनी (धन + ई)
केरकार (केर + कार)
झगडाफसाद (झगडा + फसाद)
एकता (एक + ता)
२. दिइएको अनुच्छेदमा मूल र व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी सूची बनाउनुहोस् ।
क) मूल शब्दहरू
आठ, नौ, वर्ष, उमेर, पुर्खा, काल, पनि, सीप, आफू, गीत
ख) व्युत्पन्न शब्दहरू
बालक (बाल + क)
लेखपढ (लेख + पढ)
बाल्यकाल (बाल्य + काल)
गाउन (गाउँ + न)
विद्यालय (विद्या + आलय)
परिश्रम (परि + श्रम)
मिठा (मीठो + आ)
सङ्गीत (सम् + गीत)
🧩 शब्दस्रोत
१. दिइएको कथांशमा गाढा अक्षरमा लेखिएका शब्दहरू तत्सम, तद्भव र आगन्तुक के हुन् छुट्याउनुहोस् ।
| प्रकार | शब्दहरू |
|---|---|
| तत्सम शब्दहरू | पङ्क्ति, आगन्तुक, एक, शान्ति, भङ्ग |
| तद्भव शब्दहरू | आँखा(अक्ष), हात(हस्त), हल्ला(कोलाहल), रिस(रोप) |
| आगन्तुक शब्दहरू | अखबार, लिफाफा, कागज, वावा |
२. दिइएका शब्दहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस् र तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्दहरूको बेग्लाबेग्लै सूची बनाउनुहोस् ।
| प्रकार | शब्दहरू |
|---|---|
| तत्सम शब्दहरू | पृथ्वी, अग्नि, वायु, ऋषि, ज्ञान, प्रज्ञा, ऊर्जा, छात्र |
| तद्भव शब्दहरू | जेठ(जेष्ठ), साउन(श्रावण), असार(अषाढ), बाटो(वत्र्म), सासू(श्वश्रू), ससुरा(श्वसुर), आगो(अग्नि) |
| आगन्तुक शब्दहरू | पसल, पटुवा, ढाट, कदर, ढेवा, जागिर, दिल, हाकिम, पाइप |
३. दिइएको अनुच्छेदबाट तत्सम शब्द पहिचान गरी सूची बनाउनुहोस् ।
अनुभूति, नदी, हृदय, सभ्यता, हिमाल, चित्ताकर्षक, भावनात्मक, जन्मभुमि, रुप, भूमि
४. दिइएको अनुच्छेद पढी तद्भव र आगन्तुक शब्द छुट्याएर लेख्नुहोस् ।
| प्रकार | शब्दहरू |
|---|---|
| तद्भव शब्दहरू | अँध्यारो(अन्धकार), रात(रात्रि), खेत(क्षेत्र), हात(हस्त), बाटो(वत्र्म), काँध(स्कन्ध), गाउँ(ग्राम), मानिस(मानुष), सबै(सर्व) |
| आगन्तुक शब्दहरू | लालटिन, जर्नेल, साहेब, रेडियो, मोबाइल, लाइट, थर्मस, चिया, सिकार, भेल |
📖 सङ्केत सूची
१. प्रश्नहरू
क) माथिको शब्दकोशका नमुना पानामा दिइएका शब्दहरूले के-कस्ता अर्थ दिएका छन् लेख्नुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अँगार | दाउरा आदि ज्वलनशील वस्तु मिलेर कोइला भइ निभेको तर खरानी नभईसकेको कालो वस्तु, अङ्गगार, अङार । |
| अँगेठी | आगो ताप्नाका निमित्त प्रयोग हुने माटो वा धातुको भाडो ,मकल, अटल, बोर्सी । |
| अँगेर | पोथ्रो होचो हुने, पात रातो रातो तथा सानो र गेडा रातो हुने एक प्रकारको विषालु वनस्पति । |
| अँजुली | दुई उत्ताना हत्केला जोडी औलाहरु केही कुप्र्याएर खिची वा बटुको जस्तो खोपिल्टो परिएको स्थिती । |
| अँचेला | खेतका गराका छेउमा माटो थुपारी बनाइएको आलीको माथिल्लो भाग । |
| अँचेटिनु | च्यापिनु । |
| अँगालो | आत्मियता वा निकटता जनाउन एक अर्काको कँधमा हात राख्ने काम । |
ख) शब्दकोश हेरी माथिको शब्दकोशको नमुना पानामा छड्के अक्षरमा दिइएका सङ्क्षिप्त शब्दका पूरा रूप लेख्नुहोस् ।
| सङ्क्षिप्त रूप | पूरा रूप |
|---|---|
| निपा | निपात |
| ना | नाम |
| क. क्रि | कर्मवाच्य क्रिया |
| वि | विशेषण |
| टु | टुक्का |
| स. क्रि | सकर्मक क्रिया |
| पे.क्रि | प्रेरणार्थक क्रिया |
| पू.स | पूर्वसर्ग |
ग) शब्दकोश हेरी दिइएका शब्दहरूको अर्थ लेख्नुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अकेला | साथमा कोही नभएको, एक्लो |
| पिन्चे | धेरै बेर रुने बानी भएको |
| एकाघर | अलग नभएको |
| जातक | बालख, शिशु |
| रोहबर | देखादेख, भेटघाट |
| ठाँट | चकचकी, रवाफ, सान |
| घडा | माटाको गाग्रो, घैँटो |
| चैत्य | बौद्ध धर्म मान्नेहरुको एक किसिमको मन्दिर |
| पँधेरो | पानीको धारो वा कुवा भएको ठाउँ |
| यथार्थ | वास्तविक, सत्यमा आधारित |
घ) दिइएका शब्दहरूलाई शब्दकोशको क्रममा लेख्नुहोस् ।
| समूह | शब्दकोशीय क्रम |
|---|---|
| अ) | कंश, कपडा, कृष्ण, क्रम, क्षति, मस्त, शारीरिक |
| आ) | आँधी, आफू, इश्वर, उर्लनु, ऊर्जा, एउटा, ऐश्वर्य |
| इ) | ज्ञान, तिम्रो, त्रास, मानसिक, मूल, मृत्यु, व्यवहार |
| ई) | अँध्यारो, अचानो, आँधी, उपकार, उपहार, अपेक्षा, ओठ |