उत्तर :

देशको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थालाई उकास्न कृषि क्षेत्रको विकासमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । नेपालीहरूले विकासका लागि कृषि कर्मलाई आधुनिक र वैज्ञानिक बनाउँदै लैजान आवश्यक छ । पुराना कृषि ज्ञान तथा अनुभवलाई नयाँ प्रविधिसँग समायोजन गरेमा उत्पादनमा उल्लेख्य सुधार ल्याउन सकिन्छ । सरकारले स्थानीय तहमा कृषि क्याम्पस स्थापना गरी आवश्यक सङ्ख्यामा कृषि वैज्ञानिक तयार पार्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । खेतीमा रासायनिक मलको निर्भरता घटाएर प्राकृतिक तथा वातावरणमैत्री उपाय अपनाउनुपर्छ । प्राकृतिक वनस्पतिको संरक्षण र विस्तारलाई कृषिसँग जोड्न सकेमा वातावरण स्वच्छ राख्न तथा पर्यावरण संरक्षणमा उल्लेखनीय सहयोग पुग्न सक्छ ।

उत्तर :

माटोको उर्वरता बढाउन रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग त्यागी घरमै तयार गरिएको कम्पोस्ट मल प्रयोग गर्नुपर्छ । विषादीका रूपमा गहुँत प्रयोग गरेमा पनि जमिनलाई उर्वर राख्न मद्दत पुग्छ ।

उत्तर :

पानीका स्रोतमा विषाक्तता आउनुको कारण रासायनिक मल तथा विषादीको अत्यधिक प्रयोग हो ।

उत्तर :

खेतमा रासायनिक मल तथा विषादीको अत्यधिक प्रयोग गरेर प्राणीहरूको जीवन रक्षासम्बन्धी आदर्शलाई उपेक्षा गर्ने कार्यलाई संवादमा अपराध भनिएको छ ।

उत्तर :

प्रकृतिले मानिसमा विभिन्न किसिमका रोगहरू उत्पन्न गराउँदै सजाय दिइरहेको छ ।

उत्तर :

प्राकृतिक खेतीमा कीटनाशकको प्रयोग कम हुने भएकाले माटोको क्षय घट्छ । यसले जमिन तथा सतही पानीमा नाइट्रेटको मात्रा कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । पशुजन्य फोहोरलाई खेतमा पुनः प्रयोग गर्न सकिने भएकाले त्यसको उपयोग पनि प्रभावकारी हुन्छ । उत्पादनका लागि बाहिरी बजारबाट धेरै सामग्री खरिद गर्न नपर्ने हुँदा किसानको खर्च बचत हुन्छ । कम लगानीमा उत्पादन गर्न सकिने भएकाले प्राकृतिक खेती आर्थिक रूपमा पनि लाभदायक हुन्छ र उत्पादित वस्तुको मूल्य राम्रो प्राप्त हुन सक्छ । जलवायु परिवर्तन तथा बढ्दो विश्व जनसङ्ख्याका चुनौतीबीच प्राकृतिक कृषिको भविष्यका लागि वातावरणीय फाइदा जोगाउँदै उत्पादन बढाउने र मूल्य घटाउने विषय महत्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा रहन्छ ।

उत्तर :

मानिसको कामप्रतिको रुचिले उसको उत्साह र सन्तुष्टिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । आफूलाई मन परेको काममा संलग्न हुँदा व्यक्ति त्यसलाई बोझका रूपमा लिँदैन । इच्छाअनुसारको काम भएकाले परिश्रम गर्न ऊर्जा प्राप्त हुन्छ र थकानको अनुभूति पनि कम हुन्छ । आफ्नो रुचिको क्षेत्रमा मानिस रमाउँदै काम गर्ने भएकाले उपलब्धि हासिल गर्ने सम्भावना बढ्छ । यस्तो व्यक्तिले श्रमको मूल्यलाई केवल पैसाको आधारमा मापन गर्दैन । आम्दानी थोरै भए पनि आफूले चाहेको काम गर्न पाएको सन्तोषले उसको मन खुसी हुन्छ । त्यसैले मनपर्ने कामबाट प्राप्त हुने आत्मसन्तुष्टिले कम आम्दानीलाई पनि स्वीकार्य बनाउन सक्छ ।

उत्तर :

नेपाल एक कृषि पराधीन देश हो । राष्ट्रको दुई-तिहाइ जनसङ्ख्याले अपनाउने कृषि पेसालाई राष्ट्रले सम्मानित बनाइ कृषि रणनीति अपनाउनुपर्छ । जैविक विविधताको संरक्षण गरी मौलिक विउविजको प्रयोगमा जोड दिँदै हाम्रा अथाह खाद्यान्नका आधारहरू लोप हुनवाट जोगाउनुपर्छ । परम्परागत ज्ञान र अनुभवलाई जोगाउँदै विउविजनको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । सरकारले युवा पुस्ताका लागि कृषि क्षेत्रमा लाग्न सीप एवं तालिम प्रदान गरी अनुदानको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । कृषि उपजको बजार ब्यवस्थापन गरी हौसला प्रदान गर्नुपर्दछ । अतः मौलिक बिउबिजनद्वारा उत्पादित उत्पादनको म्यादस्थापन गर्न सके हाम्रो मौलिक बिउबिजन जोगाउन सकिन्छ ।

उत्तर :

कृषि पेसालाई समाजमा प्रतिष्ठित बनाउन सरकार र नागरिक दुवैको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ । यसका लागि निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छ :

• •
  युवा पुस्ता तथा आफ्ना सन्ततिलाई कृषि क्षेत्रमा काम गर्न उत्प्रेरित गर्नुपर्ला ।
• •
  सरकारले कृषि क्षेत्रका लागि छुट्याइने बजेट वृद्धि गर्नुपर्ला ।
• •
  कृषकहरूको दक्षता र आत्मविश्वास बढाउन तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्ला ।
• •
  कृषि उपजको उचित निर्यात तथा प्रवर्द्धनका लागि प्रभावकारी व्यवस्था गर्नुपर्ला ।
• •
  कृषि विद्यालय एवं विश्वविद्यालय स्थापना गरी स्वरोजगारको वातावरण तयार गर्नुपर्ला ।
• •
  कृषि विमाको उचित व्यवस्था गर्नुपर्ला ।

उत्तर :

कृषि मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने मुख्य क्षेत्र भएकाले मानव अस्तित्व यससँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । मानिसका लागि आवश्यक अन्न उत्पादन कृषि क्षेत्रबाटै हुने भएकाले कृषि बिना मानव जीवनको निरन्तरता सम्भव हुँदैन । मानव सभ्यताको विकासदेखि आजसम्म कृषि मानिसको जीवन धान्ने प्रमुख आधारका रूपमा रहेको छ । मानिसले उपभोग गर्ने धेरै वस्तु कृषि उत्पादनमै निर्भर छन् । त्यस्तै, मानवबाहेक अन्य जीवजन्तुको जीवन पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित छ । वैज्ञानिक रूपमा खाना नखाई बाँच्न सक्ने प्रविधि विकास नभएसम्म मानव जातिको अस्तित्व कृषिमै निर्भर रहन्छ ।

उत्तर :

वनजङ्गल र कृषि एकअर्काबाट लाभ प्राप्त गर्ने परस्परपूरक क्षेत्र हुन् । वनबाट प्राप्त पातपतिङ्गर कृषिका लागि प्राकृतिक मलको स्रोत बन्छन् । कृषिमा हुने सिँचाइबाट वनस्पतिले पनि आवश्यक पानी प्राप्त गर्न सक्छन् । एक वनस्पतिबाट प्राप्त पोषक तत्त्व अर्को वनस्पतिले प्रयोग गर्न सक्ने भएकाले प्राकृतिक चक्र कायम रहन्छ । वनजङ्गलमा पाइने केही वनस्पतिबाट निस्कने बास्ना तथा प्राकृतिक तत्त्वले कृषि बालीलाई रोगबाट बचाउन सहयोग पुर्‍याउँछन् । गाईवस्तुले नखाने वनस्पतिका पातबाट कृषि प्रयोजनका औषधि बनाउन सकिन्छ । अर्कोतर्फ, कृषिबाट निस्केका अन्नपात कुहिएपछि वनजङ्गललाई पोषण प्राप्त हुन्छ । यसरी दुवै क्षेत्रबीच सहअस्तित्वको सम्बन्ध कायम रहेको देखिन्छ ।

उत्तर :

जैविक मलका लागि घरमै उपलब्ध हुने विभिन्न सामग्रीलाई निश्चित अनुपातमा मिसाउन सकिन्छ । ठूलो भाँडामा दुईसय लिटर पानी राखी त्यसमा दश लिटर गहुँत, दश किलो गोबर, एक किलो गुँड, एक किलो दालको पिठो र वरपिपलको फेदबाट लिइएको एक मुठी माटो हालेर राम्ररी मिसाउनुपर्छ । त्यसपछि मिश्रणलाई ढाकेर तीन दिनसम्म राख्नुपर्छ र बिहान तथा बेलुका लौराले चलाउनुपर्छ । तीन दिनपछि तयार भएको मिश्रण जैविक मलका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । त्यस्तै, गाईवस्तुले नखाने खालका दस बाह प्रकारका रुखका पातलाई गहुँतमा मिसाई खोसार्नी, लसुन, वेसार, वोझो जस्ता जडीवुटी थप्दा जैविक औसधि तयार गर्न सकिन्छ ।

उत्तर :

आच्छादनले माटो तथा बालीको संरक्षणमा सहयोग गर्नुका साथै उत्पादन प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउँछ । यसका प्रमुख फाइदाहरू यसप्रकार छन् :

• •
  अनावश्यक झारपात उम्रिने सम्भावना घट्छ ।
• •
  माटोमा आवश्यक चिस्यान सुरक्षित रहन्छ ।
• •
  झारपात कुहिएर प्राकृतिक मलमा परिणत हुन्छ ।
• •
  माटोको उर्वरा शक्ति बढ्छ ।
• •
  कृषि उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ ।
• •
  रासायनिक मल खरिद गर्ने खर्च कम हुन्छ ।
• •
  स्वस्थ र ताजा खाद्यान्न उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

उत्तर :

कृषि कर्म मानिसको जीवन धान्ने आधार भएकाले यसको महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ । कृषिबाट प्राप्त खाद्यान्नले मानिसको आवश्यकता पूरा गर्छ भने यसैमा आधारित उत्पादनले अन्य प्राणीहरूको जीवनलाई पनि निरन्तरता दिन्छ । नेपालमा करिब दुई तिहाई जनसङ्ख्या कृषि क्षेत्रमा आश्रित भएकाले राष्ट्रिय विकासमा कृषि क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । जैविक दृष्टिले सम्पन्न नेपालमा भौगोलिक तथा प्राकृतिक विविधतालाई उपयोग गर्ने गरी कृषि रणनीति निर्माण गर्नुपर्छ ।

कृषि विकासका क्रममा परम्परागत ज्ञान र अनुभवलाई हराउन दिनु हुँदैन । मौलिक बिउबिजनलाई संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्दै आवश्यकताअनुसार आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्छ । कृषिलाई सम्मानित कर्मका रूपमा स्थापित गर्न राज्य, किसान र नागरिक सबैले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । कृषि केवल किसानको जिम्मेवारी नभई मानव जीवनसँग जोडिएको विषय भएकाले प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो स्तरबाट कृषि कार्यमा योगदान गर्न सकेमा यस क्षेत्रको विकास अझ प्रभावकारी हुन सक्छ ।

उत्तर :

‘कृषिशालामा एक दिन’ पाठले कृषि क्षेत्रलाई वर्तमान आवश्यकतासँगै भविष्यका पुस्ताका लागि पनि सुरक्षित राख्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ । दिगो कृषि प्रणाली निर्माण गर्न परम्परागत ज्ञान र अनुभवलाई संरक्षण गर्दै त्यसलाई वैज्ञानिक प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ । नेपालको भौगोलिक अवस्था, जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीलाई ध्यानमा राखेर दीर्घकालीन कृषि रणनीति बनाउनु आवश्यक हुन्छ ।

सरकारले कृषि क्षेत्रका लागि प्रभावकारी नीति निर्माण गरी त्यसको कार्यान्वयनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । परम्परागत कृषि अभ्यासमा रहेका उपयोगी पक्षलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानमार्फत सुधार गर्दै भावी पुस्ताका लागि संरक्षण गर्नुपर्छ । कृषिलाई सम्मानित पेसाका रूपमा विकास गर्दै आधुनिक प्रविधि तथा अनुसन्धानको प्रयोग बढाउन आवश्यक छ ।

दिगो कृषि विकास एकल प्रयासबाट सम्भव हुँदैन । कृषि वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, नीति निर्माता, जिम्मेवार पदाधिकारी, कृषि अभियन्ता, किसान तथा युवा पुस्ताको सामूहिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ । युवालाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सीप, तालिम तथा आवश्यक अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ । यसरी प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, परम्परागत ज्ञानको निरन्तरता, वैज्ञानिक प्रविधिको प्रयोग र सामूहिक प्रयासलाई एकसाथ अघि बढाउन सकेमा दिगो कृषि विकास हासिल गर्न सकिन्छ ।

उत्तर :

वातावरण प्रदूषण भन्नाले जलवायु तथा भूमिको भौतिक, रासायनिक र जैविक पक्षमा देखिने अस्वाभाविक परिवर्तन तथा जल, जमिन, हावा, ध्वनि, तापीय र रेडियोधर्मी प्रदूषणबाट उत्पन्न समग्र अवस्था बुझिन्छ । यसको ठूलो कारण मानव गतिविधि भएकाले प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने दायित्व पनि मानिसकै हो ।

प्राकृतिक वातावरण आफैँ बिग्रिँदैन । मानिसले आफ्नो सुविधा र विकासका क्रममा सञ्चालन गरेका अव्यवस्थित गतिविधिले प्रकृतिको सन्तुलनमा असर पार्दा प्रदूषण उत्पन्न हुन्छ । अव्यवस्थित बसोवास र वनजङ्गल विनाश यसका प्रमुख कारण हुन् । त्यसबाहेक आणविक शस्त्रास्त्रको निर्माण तथा परीक्षण, रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग, उद्योग तथा अस्पतालबाट निस्कने फोहोर र वन विनाशले भूमिलगायत वातावरणका विभिन्न पक्षमा असर पार्छन् । उद्योग तथा सवारी साधनबाट निस्कने चर्को आवाजले ध्वनि प्रदूषण बढाउँछ । आणविक विस्फोटन तथा कीटनाशक औषधीको प्रयोगले पृथ्वीको तापमान बढाउन तथा वातावरणीय समस्या विस्तार गर्न योगदान पुर्‍याउँछ ।

मानिसकै कारण उत्पन्न समस्याको समाधानका लागि पनि मानवले नै जिम्मेवारी लिनुपर्छ । प्राकृतिक स्रोत तथा साधनलाई आवश्यकता र क्षमताअनुसार विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ । वनजङ्गल, हावापानी र पानीका स्रोतको संरक्षणसँगै जैविक विविधता तथा पारिस्थितिक प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । विकास र उद्योग सञ्चालन गर्दा वातावरणीय सन्तुलनमा नकारात्मक प्रभाव नपर्ने उपाय अपनाउन आवश्यक हुन्छ ।

वातावरण जोगाउन वृक्षरोपण, पानीका मुहानको संरक्षण, सरसफाइ तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणजस्ता कार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्छ । मानिसले आफ्ना व्यवहार र विकासका गतिविधिलाई प्रकृतिमैत्री बनाउन सकेमा प्रदूषण नियन्त्रण गरी वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ ।