उत्तर :

नाट्यांशका वक्ता अभिभावक भए पनि उनले सन्तानप्रतिको जिम्मेवारीलाई पर्याप्त रूपमा पूरा गर्न नसकेको देखिन्छ । आफ्नो व्यावसायिक काम र बैठकमा बढी व्यस्त हुँदा उनले छोरालाई आवश्यक समय दिन सकेका छैनन् ।

छोराको पढाइको अवस्था बुझ्ने, ऊ कसरी अध्ययन गरिरहेको छ भन्नेबारे कुराकानी गर्ने तथा उसका साथीहरूको सङ्गतबारे जानकारी लिने काम उनले गरेका छैनन् । छोरा कहाँ जान्छ, कससँग घुलमिल हुन्छ र दैनिक रूपमा के गर्छ भन्ने विषयमा पनि उनले आवश्यक निगरानी राखेका छैनन् ।

त्यसैगरी छोराले मागेको पैसा कहाँ र कुन प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्छ भन्ने विषयमा पनि उनले विचार गरेका छैनन् । सन्तानलाई पैसा दिनु मात्र अभिभावकीय दायित्व होइन; उसको आवश्यकता, व्यवहार, सङ्गत र गतिविधिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । यही पक्षमा लापरबाही गर्नु वक्ताको प्रमुख कमजोरी हो ।

उत्तर :

सन्तानलाई दुर्व्यसनबाट टाढा राख्न अभिभावक र सन्तानबीच आत्मीय सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ । अभिभावकले उनीहरूसँग पर्याप्त समय बिताएर पढाइ, रुचि, समस्या तथा दैनिक गतिविधिबारे खुलेर कुराकानी गर्नुपर्छ ।

सन्तानका साथीहरू कस्ता छन् र उनीहरू कसको सङ्गतमा छन् भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । उनीहरू कहाँ जान्छन्, के गर्छन् र पैसा कहाँ खर्च गर्छन् भन्ने विषयमा पनि आवश्यक चासो राख्नुपर्छ ।

दुर्व्यसनको लक्षण देखिएमा सन्तानलाई घृणा वा अपमान गर्नुको सट्टा सम्झाइबुझाई सुधारको अवसर दिनुपर्छ । आवश्यक अवस्थामा सुधार केन्द्र वा उपचारको सहयोग लिनुपर्छ । यसरी माया, संवाद, निगरानी र उचित मार्गदर्शनको माध्यमबाट सन्तानलाई दुर्व्यसनबाट जोगाउन सकिन्छ ।

उत्तर :

प्रस्तुत कथन कक्षा ११ को नेपाली विषयअन्तर्गत रहेको ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघु नाटकबाट लिइएको हो । यस रचनाका लेखक सुरेन्द्र नकर्मी हुन् । नाटकले दुर्व्यसनलाई सामाजिक जीवनका लागि गम्भीर खतरा मानेर त्यसको अन्त्यका लागि सामूहिक प्रयत्न गर्नुपर्ने धारणा अघि सारेको छ ।

दुर्व्यसनको असर सेवन गर्ने व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन । यसले स्नायु र मस्तिष्कमा प्रभाव पारेर मानिसलाई शिथिल वा उत्तेजित बनाउन सक्छ । विस्तारै यसको असर परिवार, समाज र राष्ट्रसम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले दुर्व्यसनलाई केवल व्यक्तिगत समस्या भनेर छोड्नु उचित हुँदैन ।

युवाहरू राष्ट्रका भावी कर्णाधार र भोलिका संवाहक हुन् । देशको भविष्य निर्माण गर्ने जनशक्ति नै दुर्व्यसनको सिकार भयो भने राष्ट्रको विकासमा प्रतिकूल असर पर्छ । यस कारण युवालाई सुरक्षित राख्नु सबैको साझा जिम्मेवारी हो ।

परिवारबाट यसको सुरुआत गर्न सकिन्छ । अभिभावकले सन्तानसँग समय बिताउने, पढाइबारे सोध्ने, साथीहरूको सङ्गत बुझ्ने, उनीहरूका गतिविधिमा ध्यान दिने र खर्चको उचित निगरानी गर्ने गर्नुपर्छ । दुर्व्यसनको अवस्था देखिएमा सम्झाइबुझाई सुधार केन्द्र वा उपचारको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

परिवारसँगै समाजमा पनि सचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक हुन्छ । युवाहरूलाई अभियानमा सहभागी गराउनुपर्छ । प्रशासन र राज्यले पनि कानुनअनुसार आवश्यक कदम चाल्नुपर्छ । नागरिक, परिवार, समाज, प्रशासन र राज्य सबैले एउटै उद्देश्यका साथ प्रयास गरेमा मात्र दुर्व्यसनको जड उखेल्न सकिन्छ ।

उत्तर :

प्रस्तुत अंश सुरेन्द्र नकर्मीद्वारा रचित ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघु नाटकबाट लिइएको हो । यस भनाइमा पत्रकारिताले समाज र राष्ट्रप्रति निर्वाह गर्नुपर्ने दायित्वलाई महत्त्व दिइएको छ ।

राष्ट्र निर्माणमा युवाको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । युवाहरू स्वस्थ, शिक्षित, सचेत र ऊर्जाशील भएमा देशले विकासको गति लिन सक्छ । तर यही युवा शक्ति दुर्व्यसनमा फस्यो भने त्यसको असर उसको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र नपरी परिवार, समाज र राष्ट्रको भविष्यसम्म पुग्छ ।

युवालाई सचेत बनाउने कार्यमा पत्रपत्रिका तथा सञ्चारमाध्यम प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छन् । सञ्चारले लागुपदार्थ र दुर्व्यसनका असरबारे सही जानकारी दिनुका साथै त्यसविरुद्ध सामाजिक चेतना फैलाउनुपर्छ । राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा सञ्चारमाध्यमले आफ्नो जिम्मेवारीलाई जनहितसँग जोड्नुपर्छ ।

पत्रिकामा केवल बासी वा महत्त्वहीन समाचार छापिनुभन्दा युवाहरू देश र जनताको हितमा नयाँ काम गर्न अग्रसर भइरहेका छन् भन्ने सकारात्मक सूचना आउनु आवश्यक हुन्छ । युवाहरू दुर्व्यसनबाट मुक्त हुँदै छन् र राष्ट्र निर्माणमा सक्रिय भइरहेका छन् भन्ने समाचारले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

सामाजिक सचेतना बढाउने कार्यक्रम, जनचेतनामूलक अभियान, युवाको सहभागिता तथा दुर्व्यसनको अन्त्यसँग सम्बन्धित सकारात्मक समाचारले सञ्चारमाध्यमको वास्तविक भूमिका देखाउँछन् । दुर्व्यसनमुक्त, सभ्य र सुसंस्कृत समाज निर्माणतर्फको यस्तो खबर नै अर्थपूर्ण ‘ताजा खबर’ बन्न सक्छ ।

उत्तर :

दाह्री बाबा ‘लौ आयो ताजा खबर’ का मुख्य पात्र हुन् । नाटकभरि उनको उपस्थिति रहन्छ र लेखकले आफ्नो सामाजिक दृष्टिकोण तथा महत्त्वपूर्ण विचारहरूलाई मुख्यतः उनकै संवादमार्फत पाठकसमक्ष प्रस्तुत गरेका छन् ।

उनी सांसारिक मोहबाट मुक्त जीवन बिताउने योगी हुन् र कुटीमा बस्छन् । संसार र जीवनका यथार्थ पक्षलाई बुझिसकेका कारण उनी अरू पात्रभन्दा गहिरो सोच भएका व्यक्ति देखिन्छन् । उनको व्यवहारमा ठट्यौलोपन पाइन्छ । बाहिरी रूपमा हेर्दा सुरुमा उनी बहुलाजस्ता देखिए पनि वास्तवमा सामाजिक समस्याको जड पहिचान गर्न सक्ने विवेकी पात्र हुन् ।

दाह्री बाबाले अभिभावकीय लापरबाहीलाई दुर्व्यसनको एउटा कारणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । अभिभावकले सन्तानलाई समय नदिने, उनीहरूको चाहना नबुझ्ने र आफ्नै काममा मात्र व्यस्त रहने हो भने सन्तान गलत बाटोतर्फ आकर्षित हुन सक्ने उनको विचार छ ।

नाटकका अधिकांश महत्त्वपूर्ण संवाद उनकै माध्यमबाट आएका छन् । हास्य र ठट्यौलो शैली प्रयोग गरे पनि उनले गम्भीर सामाजिक विषयलाई प्रभावकारी रूपमा उठाएका छन् । यसैले जीवनबोध, सामाजिक चेतना, समस्या पहिचान गर्ने क्षमता र प्रभावकारी अभिव्यक्तिका कारण दाह्री बाबा नाटकका केन्द्रीय पात्र बनेका छन् ।

उत्तर :

सुरेन्द्र नकर्मीद्वारा रचित ‘लौ आयो ताजा खबर’ सामाजिक यथार्थवादी तथा प्रगतिवादी धाराको सामाजिक विषयमा आधारित सन्देशमूलक लघु नाटक हो । यसमा समाजमा देखिएका विकृति तथा विसङ्गतिलाई उजागर गर्दै सुधारका लागि आवश्यक चेतना प्रस्तुत गरिएको छ ।

नाटकको प्रमुख समस्या दुर्व्यसन हो । यसले व्यक्तिको स्वास्थ्य र भविष्य बिगार्नुका साथै परिवारमा तनाव र अशान्ति निम्त्याउँछ । यसको प्रभाव परिवारबाट समाज हुँदै राष्ट्रसम्म पुग्न सक्ने भएकाले यसको नियन्त्रण सामूहिक दायित्व हो ।

अभिभावकले सन्तानको जीवनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । उनीहरूको पढाइ, साथीसङ्गत, दैनिक गतिविधि र खर्चको उचित निगरानी गर्नुपर्छ । सन्तानसँग आत्मीय रूपमा संवाद गरी उनीहरूका समस्या बुझ्ने र आवश्यक मार्गदर्शन दिने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।

नाटकले सञ्चारमाध्यमलाई पनि सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति सचेत गराएको छ । सञ्चारले गलत वा मूल्यहीन सामग्रीभन्दा सामाजिक चेतना बढाउने तथा सकारात्मक परिवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने समाचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

यसका साथै राजनीतिक क्षेत्रका घिनलाग्दा षड्यन्त्र तथा फोहोर खेल र समाजका विकृति–विसङ्गतिविरुद्ध आवाज उठाउँदै सुधारको बाटो रोज्नुपर्ने धारणा रचनामा पाइन्छ । व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैले जिम्मेवारी पूरा गरेमा स्वच्छ, शान्त, सभ्य र सुसंस्कृत समाज निर्माण गर्न सकिन्छ ।