क) रिपोर्ताजमा प्राकृतिक परिवेशको वर्णन कसरी भएको छ ?

उत्तर : रिपोर्ताजमा प्राकृतिक वातावरणलाई पात्रहरूको मानसिक शान्तिसँग सम्बन्धित गराएर प्रस्तुत गरिएको छ । जङ्गल, एकान्त ठाउँ र ठूला चउरजस्ता स्थानहरूलाई शान्ति तथा आत्मचिन्तनका लागि अनुकूल परिवेशका रूपमा चित्रण गरिएको छ ।

गोठाटारको शान्त र एकान्त वातावरणले अमितलाई विशेष रूपमा प्रभावित गरेको छ । योगसाधनाका लागि त्यहाँको प्राकृतिक परिवेश निकै उपयुक्त देखाइएको छ । त्यसैगरी सुन्दरको घरबाट देखिने पहाडी चुचुराहरू तथा सूर्यको प्रकाशले उज्यालिएको आरुबारीको दृश्यले प्राकृतिक सौन्दर्यलाई जीवन्त बनाएको छ ।

यसरी लेखकले प्रकृतिको सौन्दर्यसँगै त्यसको मानसिक प्रभावलाई पनि प्रस्तुत गरेका छन् । शान्त प्राकृतिक वातावरणले पात्रहरूमा शान्ति, एकाग्रता र सकारात्मक भाव उत्पन्न गरेको देखिन्छ । त्यसैले यस रचनामा प्राकृतिक परिवेशलाई सुन्दर, शान्त, आकर्षक र रमणीय ढङ्गले चित्रण गरिएको छ ।

ख) सुन्दर छन्त्यालको सफलताको कथा सङ्क्षिप्त रूपमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर : सुन्दर छन्त्याल म्याग्दीको मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका व्यक्ति हुन् । उनी सरकारी अधिकृत बुबा र माध्यमिक तहकी शिक्षिका आमाका एक मात्र सन्तान थिए । काठमाडौंको प्रसिद्ध विद्यालयबाट एस.एल.सी. उत्तीर्ण गरेपछि उनले विज्ञान विषय लिएर उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरा गरे र पछि सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरे ।

उनको जीवनमा बुबाको अचानक हृदयघातका कारण मृत्यु भएपछि ठूलो संकट आइपर्‍यो । यस घटनाले उनको पढाइमा असर गर्‍यो । केही समयपछि आमालाई पनि क्यान्सर भएपछि दिल्लीमा उपचार गराउनुपर्‍यो । उपचारको खर्चका कारण परिवार ऋणमा डुब्यो र पहाडको केही जमिन बेचेर ऋण तिर्नुपर्‍यो ।

कठिन परिस्थितिमा सुन्दर र उनकी आमा नयाँ बानेश्वरस्थित डा. युरेन्द्र झाको चिकित्साकेन्द्रमा पुगे । त्यहाँबाट योग र ध्यानको अभ्यास सुरु गरेपछि सुन्दरको मनमा क्रमशः शान्ति आउन थाल्यो । योगका विभिन्न पक्ष बुझ्दै जाँदा उनको मानसिक विकार हट्दै गए र जीवनप्रतिको इच्छाशक्ति बलियो भयो ।

उनले बाँकी ऋणसमेत आफ्नै पौरखबाट तिर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास प्राप्त गरे । निरन्तर अध्ययन, लगन र मिहिनेतका कारण उनले प्राविधिकतर्फ अधिकृतमा नाम निकाल्न सफल भए । यसरी योग, आत्मविश्वास र निरन्तर परिश्रमको माध्यमबाट उनले आफ्नो कठिन जीवनलाई सफल र तनावमुक्त बनाउन सके ।

ग) पाठको मुख्य उद्देश्य के हो ?

उत्तर : जीवनमा सुख र दुःख दुवै आउँछन् र मानिसले परिस्थितिअनुसार आफूलाई समायोजन गर्दै अघि बढ्नुपर्छ । जीवनका उतारचढावलाई स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गर्न नसक्दा मानिस चिन्ता र मानसिक तनावको सिकार हुन सक्छ । त्यसैले समस्याबाट भाग्नुको सट्टा तिनको समाधान खोज्दै अघि बढ्नु आवश्यक हुन्छ ।

कठिन परिस्थितिको सामना गर्न मनलाई शान्त, स्थिर र एकाग्र राख्नुका साथै दृढ इच्छाशक्ति आवश्यक पर्छ । बलियो आत्मविश्वास भएको व्यक्तिले प्रतिकूल अवस्थालाई पनि अवसरमा बदल्न सक्छ ।

योग र ध्यानले मानिसलाई मानसिक तथा शारीरिक रूपमा सन्तुलित राख्न सहयोग गर्छन् । ध्यानबाट गहिरो मानसिक शान्ति र योगाभ्यासबाट शारीरिक स्वास्थ्य प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसरी योग तथा ध्यानले तनाव घटाई मानिसलाई सुखी, शान्त र निरोगी जीवनतर्फ अघि बढाउँछन् भन्ने उद्देश्य पाठले प्रस्तुत गरेको छ ।

क) “यो स्मृति भन्ने वस्तु पनि रमाइलो छ । स्मृतिले नै शब्दलाई जोड्छ र भत्काउँछ । स्मृतिले मानिसलाई मानिस बनाउँछ र पुनर्जीवित गर्छ ।”

उत्तर : प्रस्तुत भनाइ सफलताको कथा शीर्षक रिपोर्ताजमूलक रचनाबाट लिइएको हो । यस रचनाले योग तथा ध्यानको माध्यमबाट मानिसले मानसिक र शारीरिक शान्ति प्राप्त गर्न सक्ने भावलाई प्रस्तुत गरेको छ ।

स्मृति भनेको विगतमा अनुभव गरिएका घटना, अनुभूति र परिस्थितिको मानसिक सम्झना हो । मानिसको वर्तमान जीवन विगतका अनुभवसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ । सुखद् स्मृतिले मानिसलाई आनन्द प्रदान गर्न सक्छ भने दुःखद् स्मृतिले भावुक बनाउन सक्छ ।

विगतका अनुभवहरूलाई सम्झँदा मानिसले आफ्ना गल्ती, कमजोरी र सफलताबाट पाठ सिक्न सक्छ । यसरी स्मृतिले वर्तमानलाई सुधार्ने तथा भविष्यका लागि उचित निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउँछ । त्यसैले स्मृति मानिसको व्यक्तित्व र चेतनाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।

प्रस्तुत रचनामा अमितका विगतका स्मृतिहरूले उनको वर्तमान उद्देश्यसँग सम्बन्ध स्थापित गरेका छन् । विगतका अनुभवले उनलाई प्रेरणा तथा नयाँ ऊर्जा प्रदान गरेका छन् । यस अर्थमा स्मृतिले मानिसलाई विगतसँग जोड्नुका साथै वर्तमानमा सक्रिय र भविष्यप्रति सचेत बनाउँछ । त्यसैले स्मृतिले मानिसलाई पुनर्जीवित गर्ने शक्ति राख्छ भन्ने विचार यहाँ व्यक्त गरिएको छ ।

ख) “मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईं भित्रै छ । योगबाट यो प्राप्त हुन्छ ।”

उत्तर : प्रस्तुत भनाइ सफलताको कथा शीर्षक रिपोर्ताजमूलक रचनाबाट लिइएको हो । यस कथनले वास्तविक मानसिक शान्ति बाहिरी संसारमा होइन, मानिसको आफ्नै अन्तर्मनमा रहेको हुन्छ भन्ने विचार व्यक्त गर्छ ।

मानिस आफ्नो परिस्थिति वा चाहनाअनुसार घटना नहुँदा असन्तुष्ट, चिन्तित र तनावग्रस्त हुन सक्छ । परिस्थितिलाई स्वीकार गर्न नसक्दा मनमा अशान्ति बढ्दै जान्छ । यस्तो अवस्थाबाट मुक्त हुन बाह्य वस्तुमा मात्र निर्भर नभई आफ्नै मनलाई नियन्त्रण र सन्तुलनमा राख्नुपर्छ ।

योग तथा ध्यानले यही आन्तरिक सन्तुलन कायम गर्न सहयोग गर्छन् । ध्यानले मनलाई एकाग्र तथा शान्त बनाउँछ भने योगाभ्यासले शरीरलाई स्वस्थ र सक्रिय राख्छ । नियमित योगसाधनाबाट मानसिक विकार घट्दै सकारात्मक सोच र आत्मविश्वासको विकास हुन्छ ।

त्यसैले मानसिक शान्ति प्राप्त गर्न टाढा कतै जानु आवश्यक छैन । आफ्नै मनलाई बुझेर, नियन्त्रणमा राखेर र योग तथा ध्यानको अभ्यास गरेर शान्तिको अनुभव गर्न सकिन्छ । मानिसभित्रै रहेको शान्त अवस्थालाई योगसाधनाले उजागर गर्छ भन्ने आशय यस भनाइमा रहेको छ ।