उत्तर :

अ) सानीको प्रतीक्षाले उसको कस्तो मनस्थितिलाई देखाएको छ ?

सानीले यात्रीलाई लामो समयसम्म सम्झिरहनु र उसको आगमनको बाटो हेरिरहनुले उसको गहिरो आन्तरिक मनोदशा प्रकट गर्छ। युवावस्थामा भेटिएको यात्रीप्रति उसको मनमा व्यक्त गर्न नसकिएको प्रेमाकर्षण जन्मिएको थियो। त्यो भावना दबिएर बसे पनि समयसँगै हराउनुको सट्टा अझ बलियो बन्दै गयो। यही कारण उसको अवचेतनमा रहेको दमित यौनेच्छा चेतन व्यवहारमा प्रतीक्षा, कल्पना, बेचैनी र मानसिक अस्थिरताका रूपमा प्रकट भयो। अतः सानीको प्रतीक्षामार्फत अतृप्त यौनेच्छा, प्रणय, वासना, कुण्ठा, विक्षिप्तता तथा मानसिक विचलनयुक्त यौनमनोविज्ञान अभिव्यक्त भएको छ।

आ) सानीको जीवनमा के कस्ता उतारचढावहरू देखिन्छन् ?

सानीको जीवनको बाहिरी क्रम सामान्य भए पनि उसको मानसिक जीवनमा निरन्तर परिवर्तन आइरहन्छ। युवावस्थामा एक रातका लागि आएको यात्रीप्रति आकर्षित भएपछि ऊ उसको सम्झनामा बाँधिन्छे। पछि विवाह भएर आफ्नै परिवारमा गए पनि पुरानो चाहना समाप्त हुँदैन। यात्री फर्किएर आउला र आफूलाई लैजाला भन्ने आशा उसको मनमा लामो समयसम्म रहिरहन्छ। आफूले चाहेको व्यक्तिबाट प्रेम प्राप्त गर्न नसक्दा उसको मनमा आशा र निराशा, मोह र पीडा, आकर्षण र कुण्ठा, प्रतीक्षा र बेचैनीजस्ता विरोधी भावहरू उत्पन्न हुन्छन्। यसरी सानीको जीवन मानसिक तृष्णा, आसक्ति, कुण्ठा, छटपटी, तीव्र इच्छा र अन्ततः निराशाबाट गुज्रिएको देखिन्छ।

उत्तर :

अ) सानीको प्रतीक्षा कसरी समाप्त भयो ?

आमाको मृत्यु भएपछि सानी फेरि माइतमै आएर आमाले गर्दै आएको पेसालाई निरन्तरता दिन्छे। धेरै समयपछि एक दिन त्यही यात्री पुनः त्यहाँ आइपुग्छ। सानीका लागि यो भेट वर्षौँदेखिको प्रतीक्षाको उत्तरजस्तो हुन्छ। तर यात्रीको व्यवहारमा सानीले कल्पना गरेको प्रेमको कुनै सङ्केत हुँदैन। उसले सानीप्रति विशेष आग्रह वा अनुराग नराखेको यथार्थ बुझेपछि सानीको लामो प्रतीक्षाको आधार नै समाप्त हुन्छ। त्यसै क्षण उसको प्रतीक्षाको अन्त्य हुन्छ।

आ) यस अनुच्छेदमा सानीको कस्तो मनोविज्ञान प्रस्तुत भएको छ ?

सानीको मनले आफूलाई अझै पनि पुरानै यौवनावस्थामा रहेको ठानिरहेको हुन्छ। धेरै वर्ष बितिसकेको भए पनि उसले आफ्ना कल्पनामा समयको प्रभाव स्वीकार गरेकी हुँदिन। जब यात्रीले उसको बुढ्यौलीलाई प्रत्यक्ष रूपमा औँल्याउँछ, तब उसको कल्पना वास्तविकतासँग ठोक्किन्छ। आफूले लामो समयदेखि जोगाएर राखेको आशा पूरा नहुने यथार्थबोध भएपछि उसको मन कमजोर र अस्थिर बन्छ। यसरी यहाँ सानीको आत्मभ्रम, अपूर्ण आकाङ्क्षा, निराशा र मानसिक रूपमा शिथिल बन्दै गएको अवस्थाको चित्रण गरिएको छ।

उत्तर :

प्रस्तुत अंश कक्षा ११ को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समावेश भवानी भिक्षुद्वारा रचित 'त्यो फेरि फर्कला ?' मनोवैज्ञानिक कथासँग सम्बन्धित छ। कथाकारले यस रचनामा सानीको चरित्रमार्फत नारी मनका गहिरा भाव, अवचेतनमा दबिएका इच्छा तथा तिनबाट उत्पन्न मानसिक द्वन्द्वलाई उजागर गरेका छन्।

नारीको जीवनमा माया, ममता र त्यागले विशेष महत्त्व राख्छ। परिवारका सदस्यहरूलाई भावनात्मक रूपमा एकताबद्ध राख्न नारीको स्नेहले ठूलो भूमिका खेल्छ। आफ्ना इच्छा र व्यक्तिगत चाहनाभन्दा परिवारको आवश्यकता तथा अरूको सुखलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिसमेत नारीको जीवनमा देखिन्छ। त्यसैले नारीको ममता र समर्पणले पारिवारिक मात्र नभई व्यापक मानवीय जीवनलाई समेत आत्मीय बनाउँछ।

सानी विवाहित भएपछि आफ्नो घरपरिवारप्रतिको दायित्वबाट पछि हटेकी छैन। उसले परिवारलाई आवश्यक माया र जिम्मेवारी दिएकी छे। तर उसको अवचेतन मनमा भने एक रातका लागि बास बसेको यात्रीप्रतिको पुरानो आकर्षण अझै सुरक्षित छ। परिवारमा रहेर पनि उसको मनले यात्री फर्कने सम्भावनालाई त्याग्न सकेको छैन। यसबाट नारीको मनमा एकैपटक विभिन्न प्रकारका भावनाहरू कसरी अस्तित्वमा रहन सक्छन् भन्ने देखिन्छ।

त्यसैले कथाकारले सानीको माध्यमबाट नारीको ममता र प्रेमलाई समस्त मानव जीवनसँग जोड्दै नारीको महान् ममता संसारमा नफैलिएको भए यो विशाल विश्व शुष्क रुख झैँ निर्जीव काठ मात्र रहन जान्थ्यो भन्ने विचार व्यक्त गरेका छन्।

उत्तर :

प्रस्तुत गद्यांश भवानी भिक्षुद्वारा लेखिएको 'त्यो फेरि फर्कला ?' मनोवैज्ञानिक कथाबाट लिइएको हो। कथाले सानीको जीवनमा प्रेम, चाहना र प्रतीक्षाले ल्याएको मानसिक प्रभावलाई केन्द्रमा राखेको छ।

प्रेम मानिसको जीवनलाई अघि बढाउने महत्त्वपूर्ण भावनात्मक आधार हो। बाल्यकालमा आमाबुबाबाट प्राप्त हुने स्नेहदेखि लिएर युवावस्थामा जीवनसाथीसँग स्थापित हुने प्रेमसम्म मानिसको जीवन विभिन्न प्रकारका आत्मीय सम्बन्धले घेरिएको हुन्छ। प्रेमले मानिसलाई आशा, अपनत्व र जीवनप्रतिको अर्थ प्रदान गर्छ। त्यसैले प्रेमका लागि मानिसले आफ्ना सुख, इच्छा र स्वार्थसमेत त्याग गर्न सक्छ। तर आफूले समर्पण गरेको प्रेम प्रतिफलविहीन भयो भने त्यही भावना पीडा र रिक्तताको कारण बन्न सक्छ।

सानीको जीवन यसै मनोवैज्ञानिक अवस्थाको उदाहरण हो। एक रात उसको घरमा बसेको यात्रीप्रति उसको मनमा गहिरो आकर्षण उत्पन्न हुन्छ। छोटो भेट भए पनि त्यसको प्रभाव उसको जीवनभर रहन्छ। विवाहपछि समेत ऊ त्यस व्यक्तिको प्रतीक्षामा रहन्छे। अन्ततः यात्री फर्केर आउँदा उसको मनमा सानीप्रति त्यस्तो प्रेमभाव नरहेको स्पष्ट हुन्छ। यही यथार्थले सानीको लामो प्रतीक्षालाई समाप्त गर्छ।

यसरी कथाकारले प्रेमलाई जीवनको बाटोका रूपमा र उत्सर्गलाई त्यस यात्राको अन्तिम लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। आफूले चाहेको प्रेमको अन्तिम सत्य थाहा पाएपछि सानीको पुरानो मानसिक संसार नै समाप्त हुन पुग्छ। यही भावबाट अस्तित्वको विलुप्तिको विचार पुष्टि हुन्छ।

उत्तर :

सानी

सानी 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाको मुख्य नारी पात्र तथा सम्पूर्ण कथावस्तुको केन्द्र हो। कथाका प्रमुख घटना, मानसिक द्वन्द्व र भावनात्मक विकास सबै उसको जीवनसँग सम्बन्धित छन्। कथामा ऊ छोरी, बुहारी, पत्नी र प्रेमिकाको भूमिकामा देखिन्छे।

विवाह हुनुअघि सानी आफ्नी आमासँग माइतमा बसेर भट्टी पसल सञ्चालन गर्थी। यसबाट उसको पारिवारिक पृष्ठभूमि निम्नवर्गीय रहेको देखिन्छ। युवावस्थामा प्रवेश गर्दै गर्दा उसको मनमा नयाँ भावना र आकाङ्क्षाहरू विकसित हुँदै जान्छन्। त्यही अवस्थामा घरमा बास बस्न आएको युवा यात्रीप्रति उसको आकर्षण उत्पन्न हुन्छ।

शारीरिक दृष्टिले सानीको शरीर पुष्ट र अनुहार वान्की मिलेको देखिन्छ। कथाको पछिल्लो समयमा भने उमेर ढल्कँदै जाँदा उसको शरीरमा बुढ्यौलीका लक्षणहरू देखा पर्छन्।

मानसिक रूपमा सानी अत्यन्त संवेदनशील तर अस्थिर पात्र हो। यात्रीप्रतिको एकतर्फी प्रेम, उसको स्मृति र वर्षौँ लामो प्रतीक्षाले सानीको मनलाई कुण्ठा, तृष्णा, बेचैनी र विक्षिप्तताले भरिदिन्छ। अन्त्यमा वास्तविकतासँग उसको सामना हुँदा उसको मानसिक भ्रमसमेत टुट्छ।

आर्थिक रूपमा पनि सानीको अवस्था सबल छैन। पहाडको विकट ठाउँमा सामान्य होटल व्यवसाय सञ्चालन गर्दा ग्राहकहरू नियमित रूपमा नआउने भएकाले उसको जीविकोपार्जन कठिन देखिन्छ। यसरी सानीलाई कथाकारले सामाजिक, आर्थिक, शारीरिक र मानसिक सबै पक्षबाट प्रस्तुत गरेका छन्।

उत्तर :

भवानी भिक्षुको 'त्यो फेरि फर्कला ?' यौन मनोवैज्ञानिक कथा हो। यसको मूल केन्द्र सानीको चेतन र अवचेतन मनबीच रहेको द्वन्द्व तथा त्यसबाट जन्मिएको मानसिक अस्थिरता हो।

मानिसको मनमा दबिएर रहेका इच्छा र आकाङ्क्षाहरू सधैँ प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ ती कल्पना, प्रतीक्षा, व्यवहार वा मानसिक द्वन्द्वका रूपमा बाहिर आउँछन्। सानीको चरित्रमार्फत कथाकारले यही अवस्थालाई देखाएका छन्।

एक रातका लागि घरमा आएको युवा यात्रीप्रति सानी आकर्षित हुन्छे। उसले आफ्नो भावना खुलेर व्यक्त गर्न सक्दिन, तर त्यही दबिएको भावना पछि उसको जीवनको प्रमुख मानसिक विषय बन्छ। यात्री गएपछि उसको स्मृति, प्रतीक्षा र कल्पनाले सानीको चेतन जीवनलाई प्रभावित गरिरहन्छ।

विवाहपछि पनि उसको मनमा रहेको त्यो आकर्षण समाप्त हुँदैन। यसबाट अवचेतन मनमा दबिएको चाहनाले लामो समयसम्म व्यक्तिको व्यवहार र भावनालाई नियन्त्रण गर्न सक्छ भन्ने कुरा देखिन्छ। यात्री फर्किएपछि सानीको कल्पना र वास्तविकताबीचको अन्तर स्पष्ट हुन्छ। एकतर्फी प्रेमको सत्यबोधले उसको प्रतीक्षा समाप्त गराउँछ।

यसरी कथामा दमित यौनेच्छा, अतृप्त वासना, अव्यक्त प्रेम, मानसिक कुण्ठा, एकतर्फी आसक्ति तथा अवचेतन मनका प्रभावबाट उत्पन्न हुने मनोवैज्ञानिक उतारचढावको प्रस्तुति पाइन्छ।

उत्तर :

भवानी भिक्षुको 'त्यो फेरि फर्कला ?' मा पात्रको मानसिक अवस्थासँगै उसको वरिपरिको सामाजिक, आर्थिक र प्राकृतिक संसारलाई पनि प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ।

सामाजिक परिवेशका रूपमा मधेशबाट चितलाङ हुँदै काठमाडौँ जाने यात्रीहरूको प्रसङ्गले तत्कालीन समयको आवागमन र जनजीवनको झलक दिन्छ। मार्खुमा होटल चलाएर बसेकी सानी र उसकी वृद्ध आमाको जीवनले पहाडी ग्रामीण समाजको कठिन जीवनपद्धतिलाई देखाउँछ।

आर्थिक परिवेशमा समाजमा रहेको वर्गीय असमानता देखिन्छ। सम्पन्न मानिसहरूले सुविधायुक्त होटल सञ्चालन गर्न सक्ने भए पनि कमजोर आर्थिक अवस्था भएका मानिसहरू सामान्य भट्टी पसलमा निर्भर भएर जीवन गुजार्न बाध्य छन्। सानी र उसकी आमाको जीवनबाट ग्रामीण क्षेत्रका निम्नवर्गीय तथा एकल महिलाले भोग्नुपर्ने आर्थिक कठिनाइसमेत प्रस्ट हुन्छ।

प्राकृतिक पक्ष भने अत्यन्त मनमोहक रूपमा प्रस्तुत भएको छ। पहाडी क्षेत्रका वनपाखा, पखेरा, हरियाली र खोलाहरूले वातावरणलाई रमणीय बनाएका छन्। शान्त र स्वच्छ परिवेशमा हिमालमाथि पर्ने सूर्यका सुनौला किरणले आकर्षक दृश्य सिर्जना गर्छन्। खोलाको प्राकृतिक ध्वनिले वातावरणलाई सङ्गीतमय बनाएको छ।

यसरी सामाजिक रूपमा सामान्य तथा कठिन, आर्थिक रूपमा अभावग्रस्त र प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त सुन्दर वातावरणलाई कथाकारले कथाको मनोवैज्ञानिक धरातलसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्।

उत्तर :

'त्यो फेरि फर्कला ?' शीर्षकले कथाको मुख्य घटना र सानीको सम्पूर्ण मानसिक अवस्थालाई प्रत्यक्ष रूपमा समेटेको छ। त्यसैले कथाको शीर्षक कथावस्तुका दृष्टिले अत्यन्त उपयुक्त देखिन्छ।

कथामा एक युवा यात्री सानीको घरमा एक रात बास बस्न आउँछ। त्यो छोटो भेटले सानीको मनमा गहिरो प्रभाव पार्छ। यात्री अर्को दिन नै हिँडिसकेपछि पनि सानी उसको स्मृतिबाट मुक्त हुन सक्दिन। बरु ऊ यात्री कुनै दिन पुनः फर्किएर आउँछ भन्ने आशामा बसिरहन्छे।

सानीको विवाह हुन्छ र ऊ आफ्नै पारिवारिक जीवनमा प्रवेश गर्छे। तथापि उसको अवचेतनमा रहेको यात्रीप्रतिको आकर्षण समाप्त हुँदैन। विवाहपछि पनि उसको मनमा यात्री फर्किने र आफूलाई लैजाने कल्पना जीवित रहन्छ। यही अपेक्षाले उसको जीवनमा दीर्घ प्रतीक्षा र मानसिक छटपटी कायम राख्छ।

धेरै वर्षपछि यात्री वास्तवमै फर्किएर आउँदा सानीले कल्पना गरेको परिणाम भने प्राप्त हुँदैन। यात्रीले उसलाई पुरानै युवतीका रूपमा देख्दैन र “तिमी त बुढी भइसकिछ्यौ” भन्छ। यस भनाइले सानीको लामो समयदेखिको भ्रम भत्काउँछ र उसको प्रतीक्षाको अन्त्य हुन्छ।

यसरी शीर्षकमा रहेको प्रश्न सानीको मनमा निरन्तर उठिरहेको प्रश्न हो। कथाको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म यात्री फर्कने आशा नै उसको मानसिक जीवनको आधार बनेको छ। कथाको कथानक पनि यही प्रतीक्षा समाप्त भएपछि टुङ्गिन्छ। त्यसैले 'त्यो फेरि फर्कला ?' शीर्षक कथाको मूल भाव, कथावस्तु र अन्त्यसँग पूर्ण रूपमा मेल खाने भएकाले सार्थक छ।

उत्तर :

भवानी भिक्षुको 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथा सानीको मनमा उत्पन्न भएको एकतर्फी प्रेम र त्यसले उसको सम्पूर्ण जीवनमा पारेको प्रभावमा आधारित मनोवैज्ञानिक रचना हो।

चितलाङको बाटो हुँदै काठमाडौँ जाने क्रममा मार्खुमा पुगेको एक युवा यात्री सानीको घरमा एक रातका लागि बास बस्छ। यही छोटो परिचय सानीका लागि असाधारण भावनात्मक अनुभव बन्न पुग्छ। ऊ पहिलो भेटमै यात्रीप्रति आकर्षित हुन्छे। यात्री भने भोलिपल्ट आफ्नो बाटो लाग्छ।

त्यसपछि सानीको जीवनमा प्रतीक्षाको लामो चरण सुरु हुन्छ। यात्री फेरि फर्केला भन्ने आशा उसको मनमा यति गहिरो बस्छ कि विवाहपछि समेत त्यो भाव समाप्त हुँदैन। आफ्नै परिवार र वैवाहिक जिम्मेवारी पूरा गर्दै गर्दा पनि उसको अवचेतनले पुरानो प्रेमलाई जोगाइराख्छ।

कथाको अन्त्यतिर यात्री पुनः फर्किएपछि सानीको कल्पना र वास्तविकताबीचको अन्तर खुल्छ। यात्रीले सानीप्रति आफूले सोचेको जस्तो भाव राखेको हुँदैन। यसबाट सानीले वर्षौँसम्म गरेको प्रतीक्षा मूलतः एकतर्फी प्रेम र मानसिक आसक्तिमा आधारित रहेको स्पष्ट हुन्छ।

त्यसैले मलाई सानीको दीर्घ प्रतीक्षा यौवनावस्थामा उत्पन्न भएर जीवनभर प्रभाव पार्ने गहिरो भावनात्मक आसक्तिको परिणाम जस्तो लाग्छ। यो प्रतीक्षा कथामा केवल प्रेमको अभिव्यक्ति होइन, व्यक्तिको अवचेतन मनमा दबिएको चाहनाले उसको सम्पूर्ण जीवनलाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक उदाहरण पनि हो।