उत्तर :

परिवारमा सासूससुराको उपस्थिति हुँदा बुहारीले विभिन्न कठिन परिस्थितिमा अभिभावकीय सहयोग पाउन सक्छिन् । बुहारीलाई सारोगारो पर्दा सासूससुराले उसको हेरचाह र संरक्षण गर्ने गर्छन् । नन्द आमाजू र भाउजू वा बुहारीको उमेरसमूह प्रायः नजिक हुने भएकाले उनीहरूबीच दिदीबहिनी तथा साथीसरहको आत्मीय सम्बन्ध बन्न सक्छ । सम्धी र जेठानलाई परिवारका आदरणीय पाहुनाका रूपमा सम्मान गरिन्छ । भदा–भदैसँग भेटघाट हुँदा माइतीघरको सम्झना हुने भएकाले उनीहरूले माइतीको तिर्सना केही हदसम्म मेटाउन सहयोग गर्छन् ।

क) योगमायाको धर्मसम्बन्धी मान्यता कस्तो रहेको थियो ?

उत्तर :

योगमायाले धर्मको नाममा हुने शोषण, दमन, अन्याय, अत्याचार तथा विभिन्न धार्मिक कुरीति र विसङ्गतिको कडा विरोध गरेकी थिइन् । उनका लागि धर्म मानिसबीच विभेद सिर्जना गर्ने माध्यम नभई समानता र मानवताको भावना विकास गर्ने आधार हुनुपर्थ्यो । त्यसैले पूजा, आराधना, भजन, प्रसाद वितरण तथा प्रसाद ग्रहणजस्ता धार्मिक कार्यमा जात वा अन्य आधारमा भेदभाव नगरी सबैलाई सम्मानपूर्वक सहभागी गराउनुपर्छ भन्ने उनको स्पष्ट धारणा थियो ।

ख) पाठसमेतका आधारमा योगमायाले गरेका सुधारका प्रयासहरूको वर्णन गर्नुहोस् ।

उत्तर :

योगमाया केवल आध्यात्मिक साधनामा सीमित रहने व्यक्तित्व थिइनन्; उनी सामाजिक परिवर्तनका लागि सचेत रूपमा संघर्ष गर्ने ऐतिहासिक योगसाधिका पनि हुन् । आफ्नो जीवनमा देखेका तथा भोगेका सामाजिक विकृति र विभेदका विरुद्ध उनले निरन्तर आवाज उठाइन् ।

उनले सतीप्रथा, दासप्रथा, छुवाछूत र वर्णाश्रमजस्ता कुरीति तथा विभेदकारी परम्पराको विरोध गरिन् । मानिसलाई जात, लिङ्ग, वर्ग, धर्म, संस्कृति वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा विभाजित गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यता राखिन् । धार्मिक क्रियाकलापमा समेत सबैलाई समान अवसर र सम्मान दिनुपर्ने विचार अघि सारिन् ।

योगसाधना, ध्यान, तपस्या, प्रवचन र सामाजिक व्यवहारका माध्यमबाट उनले जनचेतना फैलाउने प्रयास गरिन् । न्याय, समानता र विभेदरहित समाज निर्माण उनका सुधार अभियानका प्रमुख उद्देश्य थिए ।

आफ्ना माग राज्यसमक्ष प्रस्तुत गरेपछि पनि अपेक्षित परिवर्तन नभएमा उनले अग्निसमाधि लिने घोषणा गरिन् । राज्यले त्यसलाई रोकिदिएपछि उनले अन्ततः अरुण नदीमा जलसमाधि लिएर आफ्नो विद्रोहलाई अन्तिम र ऐतिहासिक रूप दिइन् ।

क) योगमायाको बाल्यकाल र किशोरावस्था कस्तो रह्यो ?

उत्तर :

योगमायाको जन्म वि.सं. १९२४ मा भएको थियो । तत्कालीन समाजमा प्रचलित बालविवाहको परम्पराका कारण सात वर्षकै उमेरमा उनको विवाह गरियो । वैवाहिक जीवनको अर्थ बुझ्न नपाउँदै विवाह भएको दुई वर्षमै उनी विधवा बनिन् ।

विधवा भएपछि उनले परिवार र समाजबाट उपेक्षा, तिरस्कार तथा अनेक प्रकारका शारीरिक र मानसिक यातना भोगिन् । यसरी दुःख र सामाजिक दबाबबीच उनी चौध वर्षसम्म घरमै रहिन् । पछि उनी माइती गइन्, तर उनलाई पुनः आफ्नै घर फर्काउने प्रयास भयो ।

घर र माइती दुवै ठाउँमा सहज जीवनको वातावरण नपाएपछि उनले त्यहाँबाट पनि अलग हुने निर्णय गरिन् र आसाम पुगिन् । आसाममा उनले पुनः विवाह गरिन् । त्यस विवाहबाट नैनकला नामकी छोरी जन्मिइन् । तर केही वर्षपछि उनका दोस्रो पतिको पनि मृत्यु भयो ।

यसरी बालविवाह, अल्पायुमै वैधव्य, पारिवारिक तिरस्कार, सामाजिक यातना, पुनर्विवाह र पुनः वैधव्यजस्ता घटनाले योगमायाको बाल्यकाल र किशोरावस्था अत्यन्त सङ्घर्षपूर्ण बनेको थियो ।

ख) योगमाया कसरी आध्यात्मिक विषयमा आकृष्ट भइन् ?

उत्तर :

जीवनको प्रारम्भदेखि नै भोग्नुपरेका दुःख, उपेक्षा र अन्यायले योगमायाभित्र विद्रोही चेतनाको विकास गरायो । पहिलो पतिको मृत्यु र त्यसपछिको सामाजिक–पारिवारिक यातनाले उनको सोचलाई क्रमशः परिवर्तन गर्दै लग्यो । घर र माइती दुवैतर्फबाट सहज वातावरण नपाएपछि उनी आसामतर्फ लागिन् ।

आसाम पुगेपछि उनले पुनः विवाह गरिन् र नैनकला नामकी छोरी जन्मिइन् । त्यसपछि उनी सामाजिक तथा धार्मिक गतिविधिमा सक्रिय हुन थालिन् । तत्कालीन समयमा समाजमा प्रचलित पूजा, प्रार्थना तथा अन्य धार्मिक गतिविधिमा उनले सक्रिय सहभागिता जनाइन् र नेतृत्वसमेत गर्न थालिन् ।

धार्मिक क्रियाकलापमा बढ्दै गएको संलग्नता, जीवनका गहिरा अनुभव र समाजप्रतिको उनको बढ्दो चिन्ताले उनलाई क्रमशः आध्यात्मिक विषयतर्फ आकर्षित गर्‍यो । यही यात्राले पछि उनलाई दीक्षा, सन्यास, योगसाधना र तपस्याको बाटोतर्फ अघि बढायो ।

ग) योगमायाको साधना र तपस्याको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर :

सन्यासी जीवन स्वीकार गरेपछि योगमायाले आफ्नो समयलाई कठोर योगसाधना र तपस्यामा लगाइन् । उनले साधनाका क्रममा निराहार, जलाहार र अल्पहारजस्ता विभिन्न विधि अपनाइन् । उनको ज्ञान र प्रवचन दिने क्षमता प्रभावशाली भएकाले भोजपुर वरिपरिका धेरै मानिसहरू उनको विचार सुन्न आउने गर्थे ।

भक्तजनहरूलाई समेटेर साधना गर्न उनले उफ्रौलीटारको फराकिलो जमिनमा कुटी निर्माण गरिन् । उनको तपस्या अत्यन्त कठोर थियो । कहिलेकाहीँ उनी कैयौँ दिनसम्म अरुण नदीमा आधा शरीर डुबाएर बस्ने गर्थिन् भने गर्मीको समयमा पञ्चाग्नि तापेर साधना गर्थिन् ।

उनले भोजपुरको उच्च पहाडी क्षेत्र चायाबोटे सिरान तोरीबारीको छेउमा रहेको अग्लो थुम्कामा बसेर २३ दिनसम्म पनि कठोर तपस्या गरिन् । यी सबै साधना केवल व्यक्तिगत आध्यात्मिक उन्नतिका लागि मात्र थिएनन् । सांसारिक लोभ–मोहबाट मुक्त हुँदै समाज सुधार गर्ने उनको व्यापक उद्देश्यसँग यी तपस्या जोडिएका थिए ।

घ) योगमायाको अग्निसमाधिको योजना कसरी असफल भयो ?

उत्तर :

योगमायाले आफ्ना सामाजिक तथा सुधारसम्बन्धी मागहरू पूरा नभएमा अग्निसमाधि लिने घोषणा गरेकी थिइन् । तर अग्निसमाधि गर्ने दिन आउनुभन्दा एक दिनअघि नै धनकुटाबाट वडाहाकिम साधवसमसेरको नेतृत्वमा ठूलो फौज पठाइयो । भोजपुरबाट पनि थप फौज त्यहाँ खटाइयो ।

दुवै स्थानबाट आएका सुरक्षाकर्मीहरूले अग्निसमाधि गरिने स्थानलाई घेरा हाली त्यस कार्यमा प्रतिबन्ध लगाए । राज्य पक्षले नै अग्निसमाधि रोकिदिएपछि योगमायाको उक्त योजना सफल हुन सकेन ।

ङ) योगमायाको जीवनीबाट पाइने शिक्षा के हो ?

उत्तर :

योगमायाको जीवनले कठिनाइ र प्रतिकूल परिस्थितिसँग डराएर लक्ष्यबाट पछि हट्नु हुँदैन भन्ने प्रेरणा दिन्छ । उनले बाल्यकालदेखि नै अनेक दुःख र सामाजिक अन्याय भोगे पनि त्यसलाई आफ्नो कमजोरी बन्न दिइनन् ।

औपचारिक शिक्षाको अवसर नपाए पनि उनले स्वसिकाइ, स्वअनुभव, चिन्तन, ध्यान तथा योगसाधनाबाट आफ्नो ज्ञानको विकास गरिन् । उनले समाजमा रहेका गलत परम्परा र अन्यायलाई स्वीकार गर्नुको सट्टा तिनको सुधारका लागि आवाज उठाइन् ।

त्यसैले उनको जीवनीबाट अन्याय, अत्याचार र खराब व्यवहारको विरोध गर्नुपर्ने, कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति दृढ रहनुपर्ने तथा स्वसिकाइ र स्वअनुभवबाट पनि महत्वपूर्ण ज्ञान हासिल गर्न सकिने शिक्षा प्राप्त हुन्छ ।

क) ‘यी तपस्याका विविध ................ चाहना राख्नु थियो ।’

उत्तर :

प्रस्तुत व्याख्यांश कक्षा ११ को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समावेश ‘योगमाया’ नामक जीवनीबाट लिइएको हो । यस अंशमा योगमायाले अपनाएका विविध तपस्याका विधि तथा ती साधनाको पछाडि रहेको उनको सामाजिक उद्देश्यलाई स्पष्ट पारिएको छ ।

योगमायाको जीवन बाल्यकालदेखि नै दुःख र संघर्षले भरिएको थियो । सामाजिक परम्पराअनुसार सात वर्षको उमेरमै उनको विवाह भयो । विवाह भएको दुई वर्षमै उनका पतिको मृत्यु भएपछि उनले बाल्यावस्थामै वैधव्य भोग्नुपर्‍यो । त्यसपछि घरपरिवार तथा समाजबाट उनले विभिन्न किसिमका तिरस्कार र शारीरिक–मानसिक यातना सहनुपर्‍यो ।

परिस्थितिले उनलाई घर र माइती दुवैबाट टाढिन बाध्य बनायो । उनी आसाम पुगिन् र त्यहाँ पुनः विवाह गरिन् । नैनकला नामकी छोरी जन्मिएपछि उनी सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय हुँदै गइन् । पछि उनका दोस्रो पतिको पनि मृत्यु भयो । यिनै जीवनअनुभवहरूले उनको सोचलाई गहिरो बनाउँदै लगे ।

त्यसपछि उनी आध्यात्मिक बाटोतर्फ उन्मुख भइन् । प्युठानको स्वर्गद्वारीमा रहेका महाप्रभु अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा लिएर उनले सन्यास ग्रहण गरिन् । सन्यासी भएपछि उनले सांसारिक जीवनको मोह त्यागेर शान्त स्थानमा कुटी निर्माण गरी साधना गर्न थालिन् ।

उनको साधना केवल व्यक्तिगत आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्नमा सीमित थिएन । समाजमा विद्यमान धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक, प्रशासनिक तथा राजनीतिक विकृति र विसङ्गतिको अन्त्य गरी सुधार ल्याउने आकाङ्क्षा पनि उनको साधनाको महत्वपूर्ण पक्ष थियो ।

यही उद्देश्यले उनले निराहार, जलाहार र अल्पहारजस्ता कठिन तपस्याका विधि अपनाइन् । उनको दृष्टिमा सांसारिक लोभ र मोहबाट माथि उठेर समाजको व्यापक हितमा समर्पित हुनु आवश्यक थियो । त्यसैले प्रस्तुत अंशले व्यक्तिगत सुखभन्दा सामाजिक हितलाई ठूलो ठानी सुधारका लागि दृढतापूर्वक अघि बढ्नुपर्ने सन्देश दिन्छ ।

उत्तर :

योगमाया नेपाली समाजमा विद्यमान अन्याय, विभेद र कुरीतिका विरुद्ध संघर्ष गर्ने ऐतिहासिक योगसाधिका हुन् । उनले आफ्नो जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा भोगेका सामाजिक विकृति र यातनालाई व्यक्तिगत पीडाका रूपमा मात्र सीमित नराखी त्यसबाट सामाजिक परिवर्तनको चेतना विकास गरिन् ।

योगमायाले सतीप्रथा, दासप्रथा, छुवाछूत तथा वर्णाश्रमजस्ता कुरीति र विभेदकारी प्रथाको विरोध गरिन् । उनको उद्देश्य कुनै एक वर्ग वा समूहको हित गर्नु मात्र नभई सबै मानिसलाई समान अधिकार र सम्मान प्राप्त हुने समाज निर्माण गर्नु थियो । उनी छुवाछूतरहित, शोषणरहित, भ्रष्टाचाररहित, न्यायपूर्ण तथा समतामूलक समाजको पक्षमा उभिइन् ।

तपस्या र योगसाधनाका लागि उनी मझुवावेँसी पुगिन् । त्यहाँ उनले सामाजिक तथा धार्मिक गतिविधिमा सहभागिता जनाइन् र पुरुषहरूसँग समेत शास्त्रार्थ तथा बहस गरिन् । यसबाट तत्कालीन सामाजिक संरचनामा महिलाको भूमिकालाई सीमित गर्ने प्रवृत्तिविरुद्ध पनि उनको सक्रियता देखिन्छ ।

पछि उनले महाप्रभु अभयानन्दबाट दीक्षा लिएर सन्यास ग्रहण गरिन् । कुटी बनाएर उनले कठोर योगसाधना सुरु गरिन् । निराहार, जलाहार र अल्पहारजस्ता साधना गर्नुका साथै उनी कैयौँ दिन अरुण नदीमा आधा शरीर डुबाएर बस्ने तथा गर्मीमा पञ्चाग्नि ताप्ने गर्थिन् ।

धार्मिक क्षेत्रमा पनि उनले समानताको सिद्धान्त अघि सारिन् । पूजा, आराधना, भजन तथा प्रसाद वितरण र ग्रहणमा सबैलाई कुनै भेदभावबिना सहभागी गराउनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो । जातीय, लैङ्गिक, वर्गीय, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक विभेद हटाउन उनले निरन्तर चेतना फैलाइन् ।

आफ्ना मागहरू राज्यसमक्ष राखेपछि पनि समाधान नभए उनले अग्निसमाधि लिने घोषणा गरिन् । राज्यले त्यसलाई रोकिदिएपछि अन्ततः उनले अरुण नदीमा जलसमाधि लिएर आफ्नो विद्रोहलाई चरम रूप दिइन् ।

यसरी योगमायाले योगसाधना, सामाजिक चेतना, धार्मिक समानता, कुरीतिविरोधी अभियान र साहसिक विद्रोहका माध्यमबाट सत्यनिष्ठ, न्यायपूर्ण तथा समतामूलक समाज निर्माणको पक्षमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइन् ।

उत्तर :

म परिवारको पहिलो सदस्य हुँ किन्तु परिवारप्रतिको सम्पूर्ण जिम्मेवारीलाई अझै पूर्ण रूपमा बुझिसकेको छैन । मेरा बुबा जागिरे हुनुहुन्छ, त्यसैले हाम्रो परिवारको आर्थिक अवस्था सामान्य रूपमा व्यवस्थित छ । जब बाबा कार्यालयबाट घर फर्कनुहुन्छ, तब उहाँ प्रायः फलफूल लिएर आउनुहुन्छ । हामी शनिबार घुम्न जान्छौँ किनभने त्यस दिन बाबाको कार्यालयमा बिदा हुन्छ । हामी जहाँ घुम्न जान्छौँ, त्यहाँ म आफूलाई मन पर्ने कुनै न कुनै सामान किन्ने गर्छु ।

उत्तर :

भान्जी बजार गइन् । उनले त्यहाँ आफ्ना साथीहरूलाई भेटिन् । साथीहरूसँग उनीहरूले केही समय कुराकानी गरिन् । कुराकानी गर्दागर्दै उनलाई समय बितेको पत्तै भएन । त्यसपछि उनले हतारहतार आवश्यक सामान किनमेल गरिन् र घर फर्किइन् ।

उत्तर :

उनीहरू निर्धारित समयमा विद्यालय पुगे । विद्यालय पुगेपछि उनले सबै सामानको निरीक्षण गरे । त्यसपछि शिक्षकको निर्देशनअनुसार उनीहरूले परियोजना कार्य सुरु गरे । परियोजना कार्य गर्ने क्रममा उनीहरूले नयाँ–नयाँ वैज्ञानिक तथ्यहरू पत्ता लगाए ।