वीर पुर्खा (कविता)

शब्दभण्डार

२. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट छानेर लेख्नुहोस् :

उत्तर:

३. तल दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

४. दिइएका शब्दसँग मिल्ने अनुप्रासयुक्त शब्द खोज्नुहोस् :

उत्तर:

📖 बोध र अभिव्यक्ति

१. कविता पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।

क) कवितामा कतिवटा श्लोक छन् ?

=> उत्तर: 'वीर पुर्खा' कवितामा जम्मा चारवटा श्लोक रहेका छन् ।

ख) कुन कुन पङ्क्तिमा सबैभन्दा बढी पद रहेका छन् ?

=> उत्तर: पदहरूको सङ्ख्या हेर्दा पहिलो पङ्क्तिमा सबैभन्दा धेरै पद रहेका छन् ।

ग) समान पदसङ्ख्या भएको श्लोक कुन हो ?

=> उत्तर: समान पदसङ्ख्या भएको श्लोक दोस्रो हो ।

घ) कुन पङ्क्तिमा सबैभन्दा कम पद रहेका छन् ?

=> उत्तर: तेस्रो पङ्क्तिमा पदहरूको सङ्ख्या सबैभन्दा कम रहेको छ ।

ङ) कवितामा प्रयोग भएका नदी र स्थानको सूची बनाउनुहोस् ।

उत्तर:

नदी: टिस्टा, रावी, वेत्रावती, हिमनदी
स्थान: हिमाल, पहाड, तराई, काँगडा, डिगर्चा

२. 'वीर पुर्खा' कविताको पहिलो श्लोक पढी त्यसलाई गद्यमा रूपान्तरण गर्नुहोस् ।

=> उत्तर: नेपाली वीर पुर्खाहरूले आफ्नो अभियानका क्रममा अनेकौँ प्राकृतिक अवरोधको सामना गरे । खोला, पर्वत र आँधीले बाटो छेके पनि उनीहरूको साहस र गतिमा कुनै कमी आएन । उनीहरूको पराक्रम अत्यन्त तीव्र र शक्तिशाली थियो, जसलाई कविले गरुडको उडानसँग तुलना गरेका छन् । पुर्खाहरूको यही दृढ प्रयास र पौरखले हिमाल, पहाड र तराईलाई एउटै राष्ट्रमा जोडेर नेपालको निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हो ।

३. कविता पढी विषयको क्रम मिलाएर लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

४. दिइएको कवितांश पढ्नुहोस् र सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस् ।

क) माथिको कवितांशमा हाम्रा पुर्खाहरूको बारेमा के भनिएको छ ?

=> उत्तर: कवितांशमा नेपाली पुर्खाहरूलाई असाधारण वीरता र देशप्रेम भएका राष्ट्रनिर्माताका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । उनीहरूले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिएर नेपाल निर्माणका लागि ठूलो त्याग गरेका थिए । युद्ध तथा संघर्षका कठिन क्षणमा पनि उनीहरू शत्रुसामु झुकेनन् ।

उनीहरूको वीर अभियान विभिन्न ऐतिहासिक भूभागसम्म फैलिएको थियो । डिगर्चादेखि वेत्रावतीसम्मका स्थानहरू उनीहरूको पौरखसँग सम्बन्धित छन् । सामान्य तथा सीमित साधन प्रयोग गरेर समेत उनीहरूले शक्तिशाली शत्रुको सामना गरे । खुकुरी, गुलेली र ढुङ्गाजस्ता साधनका भरमा युद्ध गर्नु उनीहरूको साहसको उदाहरण हो । यसरी उनीहरूको बलिदान, युद्धकौशल र अदम्य साहसकै कारण नेपालको निर्माण र संरक्षण सम्भव भएको कुरा कवितांशले देखाउँछ ।

ख) हामीले हाम्रा पुर्खाको गौरव कसरी जोगाउन सक्छौँ ?

=> उत्तर: वीर पुर्खाहरूले देशको स्वतन्त्रता र अखण्डताका लागि गरेको योगदानलाई सम्झेर हामीले राष्ट्रिय जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । उनीहरूको गौरव जोगाउने सबैभन्दा राम्रो उपाय देशप्रतिको निष्ठा, एकता र स्वाभिमानलाई व्यवहारमा उतार्नु हो ।

हामीले नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय एकतालाई सधैँ बलियो बनाउनुपर्छ । देशलाई कमजोर बनाउने भ्रष्टाचार, देशद्रोह र स्वार्थपूर्ण गतिविधिको विरोध गर्नुपर्छ । राष्ट्रिय हितका विषयमा व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सोच्नुपर्छ ।

वीर पुर्खाहरूले आफ्नो रगत र बलिदानबाट जोगाएको राष्ट्रिय भूभाग तथा सीमाप्रति पनि हामी सचेत हुन आवश्यक छ । लिम्पियाधुरा, कालापानी र नालापानीजस्ता क्षेत्रको राष्ट्रिय महत्त्वलाई बुझेर देशको सीमा र स्वाधीनताको संरक्षणमा आवश्यक कदम चाल्नुपर्छ । यसरी राष्ट्रको रक्षा, एकता र स्वाभिमान कायम राखेमा पुर्खाहरूको गौरवलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ ।

ग) 'सागर तरी संसारभरि वीर गोर्खा रगत बग्यो ।' यस कथनको तात्पर्य के हो ?

=> उत्तर: यस भनाइले गोर्खाली वीरहरूको साहस नेपालका सीमाभित्र मात्र सीमित नभएको जनाउँछ । उनीहरूले समुद्रपारिका विभिन्न स्थानमा समेत युद्धमा सहभागी भएर आफ्नो वीरता प्रदर्शन गरेका थिए । कठिन भौगोलिक अवस्था वा जोखिमले उनीहरूको साहसलाई कमजोर पार्न सकेन ।

इतिहाससँग जोडिएका विभिन्न स्थानहरूमा नेपाली वीरताको प्रभाव देखिन्छ । तिब्बतको डिगर्चा, रावी नदी, काँगडा, कलङ्गा, टिस्टा, गङ्गा र वेत्रावतीजस्ता स्थानहरू उनीहरूको पौरखसँग सम्बन्धित छन् । युद्धका क्रममा धेरै नेपाली गोर्खालीहरूले देश र आफ्नो कर्तव्यका लागि रगत बगाए । प्रथम तथा दोस्रो विश्वयुद्धमा पनि उनीहरूको भूमिका उल्लेखनीय रह्यो । त्यसैले गोर्खालीहरूको बहादुरी र बलिदान विश्वस्तरमै परिचित भएको भाव यस कथनमा व्यक्त गरिएको हो ।

५. तलको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

क) नेपालीहरूको कस्तो पौरखले नेपालको रचना भएको हो ?

=> उत्तर: नेपाल निर्माणको आधार नेपालीहरूको साहस, वीरता, देशभक्ति र अदम्य पौरख हो । पुर्खाहरूले विभिन्न प्राकृतिक तथा भौगोलिक कठिनाइलाई पार गर्दै हिमाल, पहाड र तराईलाई एउटै राष्ट्रिय संरचनामा बाँधे । उनीहरूको दृढ प्रयासबाट नेपालको निर्माण भएको हो ।

ख) कवितांशका आधारमा हाम्रा वीर पुर्खाको गौरव गाथाको वर्णन गर्नुहोस् ?

=> उत्तर: नेपाली वीर पुर्खाहरू आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि निरन्तर अगाडि बढिरहे । प्राकृतिक कठिनाइले उनीहरूको बाटो छेक्न सकेन । खोला, पहाड र आँधीको सामना गर्दै उनीहरूले आफ्नो अभियान जारी राखे । उनीहरूको गतिलाई कविले गरुडको वेगसँग तुलना गरेर उनीहरूको अदम्य साहसलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन् ।

आफ्नो पौरख र पराक्रमकै बलमा उनीहरूले विभिन्न भूभागलाई एकताबद्ध गरे र नेपाल निर्माण गरे । राष्ट्रको निर्माणका लागि उनीहरूले गरेको संघर्ष, त्याग र वीरताले उनीहरूलाई नेपाली इतिहासमा गौरवशाली बनाएको छ । यही वीरता र देशनिर्माणको योगदानलाई कवितांशले गौरवगाथाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

६. 'वीर पुर्खा' कविताको चौथो श्लोकलाई मुख्य आधार बनाई दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

क) नेपालीहरूको वीरता कसरी गुन्जिएको छ ?

=> उत्तर: विभिन्न अवरोध सिर्जना गरिए पनि नेपाली वीरहरूको साहसलाई दबाउन सकिएन । देशको सुरक्षा र राष्ट्रिय हितका लागि उनीहरूले आफ्नो जीवनसमेत समर्पित गरे । उनीहरूको वीरता, त्याग र बलिदानको यश व्यापक रूपमा फैलिएको भाव चौथो श्लोकमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

ख) चन्द्रसूर्य ध्वजामा कस्तो गौरव अङ्कित छ ?

=> उत्तर: नेपालको निर्माण तथा रक्षाका क्रममा वीर गोर्खालीहरूले गरेको त्याग, बलिदान र रगतको गौरव चन्द्रसूर्य ध्वजामा अङ्कित रहेको छ ।

७. दिइएको कवितांशको व्याख्या गर्नुहोस् ।

=> उत्तर: प्रस्तुत कवितांश कक्षा ११ अनिवार्य नेपाली किताबको 'वीर पुर्खा' कविताबाट लिइएको हो । यसका रचनाकार कवि वासुदेव त्रिपाठी (वि.स. १९९९) हुन् । कविले यस अंशमार्फत नेपाली पुर्खाहरूको वीरता, त्याग, संघर्ष र राष्ट्रनिर्माणमा रहेको योगदानलाई उजागर गरेका छन् ।

नेपाली वीरहरूको अभियान सहज थिएन । उनीहरूले बाटोमा आएका खोला, पहाड र आँधीजस्ता अवरोधलाई पार गर्दै आफ्नो यात्रा अघि बढाए । उनीहरूको असाधारण गतिलाई आकाशमा स्वतन्त्र विचरण गर्ने गरुडसँग तुलना गरिएको छ । उनीहरूको पराक्रमका कारण शत्रुहरू भयभीत हुन्थे । उनीहरू राष्ट्रका लागि आवश्यक परे मृत्यु स्वीकार गर्न तयार भए, तर हार स्वीकार गर्न तयार भएनन् ।

नेपालको निर्माण पनि यिनै वीर पुर्खाहरूको लामो संघर्षको परिणाम हो । पृथ्वीनारायण शाह, बलभद्र कुँवरलगायत धेरै नेपालीहरूले राष्ट्रनिर्माणका लागि आफ्नो जीवन, श्रम र साहस समर्पण गरे । उनीहरूको प्रयत्नबाट हिमाल, पहाड र तराईलाई जोडेर नेपालको स्वरूप निर्माण भयो । त्यसैले राष्ट्रको इतिहासमा वीर पुर्खाहरूको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । देशभक्ति र राष्ट्रप्रेमको भावलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने भएकाले यो कविता उल्लेखनीय रचना बनेको छ ।

८. दिइएका बुँदाका आधारमा 'वीर पुर्खा' कविताको समीक्षात्मक टिप्पणी गर्नुहोस् ।

उत्तर:

'वीर पुर्खा' कविता कवि वासुदेव त्रिपाठी (वि.सं. १९९९) द्वारा रचित राष्ट्रप्रेममूलक कविता हो । यस रचनामा नेपाली पुर्खाहरूको वीरता, त्याग, पराक्रम र देशप्रतिको समर्पणलाई प्रमुख विषय बनाइएको छ ।

कविताले पुर्खाहरूको साहसलाई अत्यन्त शक्तिशाली रूपमा चित्रण गरेको छ । उनीहरूको गतिलाई आकाशमा उड्ने गरुडसँग तुलना गरिएको छ । खोला, पहाड र आँधीजस्ता प्राकृतिक चुनौतीले समेत उनीहरूको अभियानलाई रोक्न नसकेको प्रसङ्गबाट उनीहरूको दृढता प्रकट हुन्छ । उनीहरूले हिमाल, पहाड र तराईलाई जोडेर नेपालको निर्माण गरे ।

कवितामा टिस्टा, रावी, काँगडा, कलङ्गा, गङ्गा तथा वेत्रावतीजस्ता स्थानहरू नेपाली वीरताको ऐतिहासिक स्मृतिसँग जोडिएका छन् । उत्तरतर्फ तिब्बतसम्म पुगेका नेपाली पुर्खाहरूको पौरखलाई पनि कविताले स्मरण गरेको छ । छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन उनीहरूले मितेरी सम्बन्ध र सन्धिहरू कायम गरेको प्रसङ्ग पनि आएको छ ।

गोर्खालीहरूको वीरता नेपालमा मात्र सीमित नभई विश्वयुद्धसम्म फैलिएको देखिन्छ । उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि साहसी योद्धाका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गरे । उनीहरूको रगत र वीरताको स्मृति आज पनि नेपालीहरूको सामूहिक गौरवसँग जोडिएको छ ।

कविताको विषयवस्तु हेर्दा 'वीर पुर्खा' शीर्षक उपयुक्त र अर्थपूर्ण देखिन्छ । चार श्लोकमा बनेको यस रचनाको भाषा सरल, सहज तथा प्रभावकारी छ । तृतीय पुरुषको प्रयोग गरिएको कविताले राष्ट्रप्रेम र देशभक्तिको भावलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । यस कारण 'वीर पुर्खा' प्रभावशाली राष्ट्रवादी कविता बनेको छ ।

९. दिइएका अनुच्छेद पढी मुख्य मुख्य बुँदाहरू टिप्नुहोस् ।

उत्तर:

• •
  इतिहासका वास्तविक घटनालाई आकर्षक बनाउन काल्पनिक प्रसङ्गसमेत समावेश गरिनु ।
• •
  प्रारम्भिक समयमा इतिहासलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्ने साहित्यिक माध्यमका रूपमा हेर्नु ।
• •
  इसापूर्व पाँचौँ शताब्दीतिर इतिहासलाई प्रमाण तथा तथ्यमा आधारित बनाउने प्रयास थालिनु ।
• •
  हेरोडोटसले इतिहासलाई कथा र दन्त्यकथाबाट पृथक् रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्नु ।
• •
  अरिस्टोटलले इतिहासलाई दार्शनिक चिन्तनसँग सम्बन्धित विषयका रूपमा हेर्नु ।
• •
  मध्यकालमा इतिहासको अध्ययन धर्मसँग जोडिनु ।
• •
  सोह्रौँ तथा सत्रौँ शताब्दीको पुनर्जागरणपछि युरोपमा इतिहास लेखन अझ तथ्यपरक बन्नु ।
• •
  आधुनिक समयमा पुराना ऐतिहासिक स्रोतको खोजी तीव्र भई इतिहास स्वतन्त्र विधाका रूपमा स्थापित हुनु ।

१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको जवाफ दिनुहोस् ।

क) भाषा भनेको के हो ?

=> उत्तर: भाषा मानिसहरूले एकअर्कासँग विचार, भावना तथा सूचना आदानप्रदान गर्न प्रयोग गर्ने सामाजिक र व्यवस्थित माध्यम हो ।

ख) भाषाका विशेषताहरू बताउनुहोस् ।

=> उत्तर: भाषाका प्रमुख विशेषताहरूमा सिर्जनात्मकता, यादृच्छिकता, सान्दर्भिकता, द्वैधता, मौखिकता र श्रावणिकता आदि पर्दछन् ।

ग) 'वाक्प्रतिक' र 'यादृच्छिक' शब्दको अर्थ लेखी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।

वाक्प्रतिक

=> उत्तर: बोलीले कुनै वस्तुलाई चिनाउने काम
भाषा वाक्प्रतिकको व्यवस्था हो ।

यादृच्छिक

=> उत्तर: स्वतः विकसित र स्थापित हुने
भाषा यादृच्छिक हुन्छ ।

घ) यस अनुच्छेदको पहिलो वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

=> उत्तर: भाषा यादृच्छिक वाक्प्रतिहरूको व्यवस्था हो त्यसैले यसको सहायताले समाजका व्यक्तिहरू आफ्नो विचार विनिमय गर्दछन् ।

📚 व्याकरण

१. कथ्य नेपालीमा नभएका वर्णहरू कुन कुन हुन् लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

क) कथ्य नेपालीमा नभएका स्वर वर्णहरू : ई, ऋ, ऎ, औ, अं, अ: हुन् ।

ख) कथ्य नेपालीमा नभएका व्यञ्जन वर्णहरू : ञ, ण, ष, श, क्ष, त्र, ज्ञ हुन् ।

२. दिइएका लेख्य वर्णहरूको उच्चारण कस्तो हुन्छ, लेख्नुहोस् :

उत्तर:

३. दिइएको कवितांशबाट गाढा वर्ण टिपी तिनको उच्चारण स्थान छुट्टाउनुहोस् ।

उत्तर:

४. ‘काँगडा र कलङ्गाको ढुङ्गा माटो बोल्छ होला’ पङ्क्तिमा रहेका सग्ला व्यञ्जन वर्णलाई उच्चारण स्थानका आधारमा पहिचान गरी सूचीबद्ध गर्नुहोस् ।

उत्तर:

५. दिइएको अनुच्छेदबाट पाँचवटा सघोष र पाँचवटा अघोष वर्ण खोजी लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

६. दिइएको पङ्क्तिबाट पाँचवटा अल्पप्राण र पाँचवटा महाप्राण पहिचान गर्नुहोस् ।

उत्तर:

७. दिइएका वर्णहरूको उच्चारण स्थान र प्राणत्वको पहिचान गर्नुहोस् । (क, झ, ट, त, फ, ह)

उत्तर:

८. उच्चारण प्रयत्न र घोषत्वका आधारमा दिइएका वर्णहरूको पहिचान गरी लेख्नुहोस् । (ख, छ, स, न, य, ब)

उत्तर:

९. उच्चारण स्थान र घोषत्वका आधारमा दिइएका व्यञ्जन वर्गको वर्गीकरण गर्नुहोस् । (घ, द, छ, ह, फ, य)

उत्तर:

१०. उच्चारण प्रयत्न र प्राणत्वका आधारमा दिइएका व्यञ्जन वर्णको वर्गीकरण गर्नुहोस् । (म, स, ठ, ज, थ, र)

उत्तर: