गाउँको माया
शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| क) कोला | खेतको गरो |
| ख) आर्द्र | नरम ; रसिलो |
| ग) क्रीतदास | पैसा दिएर दास बनाएको |
| घ) ओरहा | पूर्ण नपाकेको मकै, गहुँलाई पोलेर तयार पारेको खानेकुरा |
| ङ) ठालु | गाउँबस्तीमा आफ्नो हैकम जमाउने मान्छे |
२. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् ।
| अर्थ | शब्द |
|---|---|
| क) स्वतन्त्र | उन्मुक्त |
| ख) कपडाको भकुन्डो | गिर |
| ग) अड्काउ | अल्झो |
| घ) भिन्न हुनाको अभाव | पृथक्ताबोध |
| ङ) अर्काको काम गरिदिएबापत पाइने परिश्रमिक | वनी |
| च) इज्जत | अभिमान |
३. दिइएका शब्दहरूको अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।
उत्तर :
क नौटङ्की — पसलेको नौटंकीले ग्राहकहरूलाई सामान खरिद गर्न आकर्षित गरिरहेको थियो ।
ख रिहर्सल — सांस्कृतिक कार्यक्रमको तयारीका लागि हामीले छ दिनसम्म नियमित रिहर्सल गर्यौँ ।
ग हुटहुटी — लामो समयदेखि परिवारसँग भेट नभएकाले रामको मनमा घर पुग्ने हुटहुटी बढिरहेको थियो ।
घ आली — खेतको आलीमा बसेर किसानहरू केहीबेर आराम गरिरहेका थिए ।
ङ अन्तराल — केही समयको अन्तरालपछि कार्यक्रम पुनः सञ्चालन भयो ।
च कृपापात्र — परिछनजस्ता श्रमिकहरू मालिकको कृपापात्र बन्न बाध्य भएका थिए ।
छ नासो — पुर्खाहरूले छाडेर गएको नासोलाई नयाँ पुस्ताले पनि सुरक्षित राखेको छ ।
ज रण — अधिकारको विषयलाई लिएर किसान र जमिनदारबीच रणको अवस्था सिर्जना भयो ।
झ मानसपट — परिछन, बुधना र रामदरसको मानसपटमा श्रमको उचित मूल्य कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने सोच चलिरहन्थ्यो ।
४. दिइएका टुक्काहरूको प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर :
परिछन, बुधना, वखतवहादुर र कृष्ण एउटै गाउँमा हुर्किएका मिल्ने साथी थिए । परिछनको जीवन अर्काको घरमा हली बसेर बितिरहेको थियो र भविष्यमा यही काम उनको छोराले पनि निरन्तरता दिनुपर्ने अवस्था थियो । आफ्नो श्रम र पाखुरीको बलमा मालिकलाई सन्तुष्ट पार्दै आएका परिछन श्रमिकको उचित पारिश्रमिकका पक्षमा आवाज उठाउँथे । आफ्ना साथीहरूको दुःख र कठोर परिश्रम देखेर कृष्णलाई निकै नरमाइलो लाग्थ्यो । गाउँका जमिनदारहरूले गरिबहरूलाई ऋणको पासोमा पारेर आफ्नो अधीनमा राख्ने गर्थे । यस्तो विषम परिस्थितिमा पनि परिछन, बुधना, रामदरस र कृष्णबीचको मित्रता बलियो थियो र उनीहरू एकअर्कालाई साथ दिँदै अघि बढ्थे ।
५. कक्षामा छलफल गरेर माथिका बाहेक अरू प्रचलित दशवटा टुक्का खोजेर लेख्नुहोस् ।
| क्र.सं. | टुक्का |
|---|---|
| १ | नाक काट्नु |
| २ | खुट्टा तान्नु |
| ३ | कानमा तेल हाल्नु |
| ४ | रातो मुख लगाउनु |
| ५ | कन्सिरी तात्नु |
| ६ | श्रीगणेश गर्नु |
| ७ | हावा लाग्नु |
| ८ | सुइँको पाउनु |
| ९ | टाउको खानु |
| १० | आलु खानु |
📖 बोध र अभिव्यक्ति
१. ‘गाउँको माया’ कथा पढी दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) यस कथामा कतिओटा अनुच्छेद छन् ?
=> उत्तर: कथाको सम्पूर्ण संरचनामा जम्मा १४ ओटा अनुच्छेद रहेका छन् ।
ख) सातौँ अनुच्छेदमा कतिओटा वाक्य छन् ?
=> उत्तर: सातौँ अनुच्छेदमा २ ओटा वाक्य समावेश छन् ।
ग) कृष्णको प्रवेश कुन अनुच्छेदमा भएको छ ?
=> उत्तर: कथामा कृष्णको प्रवेश तेस्रो अनुच्छेदमा देखिन्छ ।
घ) ‘म’ पात्र किन गाउँ गएको हो ?
=> उत्तर: आफ्नो गाउँ र जन्मभूमिसँग जोडिएको पुरानो आत्मीयताले कृष्णलाई पुनः गाउँतर्फ फर्काएको हो ।
ङ) कथामा आदि, मध्यम र अन्त्यका मुख्य मुख्य घटना टिपोट गर्नुहोस् ।
उत्तर :
आदि भाग
- •लामो समय गाउँबाट टाढा रहेका कृष्ण करिब दुई वर्षपछि आफ्नो जन्मगाउँ फर्किन्छन् ।
- •गाउँको परिवेश, पुराना सम्झना र मातृभूमिप्रतिको आकर्षणले उनको मन तानिन्छ ।
- •गाउँमा उनका बालसाथीहरू आर्थिक अभावका कारण अर्काको घरमा हली बसेर जीवन गुजारिरहेका हुन्छन् ।
- •अध्ययनमा राम्रो भएकाले कृष्णले गाउँभन्दा बाहिर गएर शिक्षा हासिल गर्ने अवसर पाएका थिए ।
मध्य भाग
- •गाउँ प्रवेश गर्ने क्रममा कृष्णको जम्काभेट उनका पुराना मित्र परिछनसँग हुन्छ ।
- •गरिबीले परिछनलाई अरूकै घरमा श्रम गर्न बाध्य बनाएको हुन्छ ।
- •श्रमिकहरूले आफ्नो ज्याला बढाउन माग गरे पनि मालिकहरूले उनीहरूबीच फाटो ल्याएर आफ्नो स्वार्थ जोगाएका हुन्छन् ।
अन्त्य भाग
- •परिछनले गाउँमा व्याप्त शोषण र अन्यायको सामना गर्दै संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था कृष्णलाई बताउँछन् ।
- •विपन्न मानिसहरू उत्पीडनको सामना गर्दै त्यसको प्रतिरोधमा अघि बढिरहेको कुरा स्पष्ट हुन्छ ।
- •गाउँका समस्या, गरिबी र अन्यायलाई विषय बनाएर नाटक तयार गरिदिन परिछनले कृष्णसँग आग्रह गर्छन् ।
- •साथीहरूसँगको लामो संवादपछि कृष्ण नयाँ जिम्मेवारीको अनुभूति गर्दै आफ्नो घरतर्फ लाग्छन् ।
२. ‘गाउँको माया’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाक्रमलाई क्रमबद्ध रूपमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर :
१. ग) ‘म’ पात्र करिब दुई वर्षपछि गाउँका पुराना घटनाहरू सम्झँदै गाउँतिर फर्कनु ।
२. ङ) परिछनले जयरामजीकी भनेर बोलाउँदा ‘म’ पात्र झस्कनु ।
३. छ) परिछनसँग गाउँका विभिन्न सुखदुःखका विषयमा कुराकानी गर्नु ।
४. झ) परिछन खोला छेउको कुवाबाट पानी लिन जानु र ‘म’ पात्रले खोलाका विविध पक्षबारे मनमनै सोच्नु ।
५. क) पानी लिएर आएपछि परिछनले गाउँका ठालुका कारण गाउँ तीन पाटीमा विभाजित भएको जानकारी दिनु ।
६. घ) ‘म’ पात्र गाउँमै भएको भए ठालुहरूले गाउँलेलाई यसरी दुःख दिन नसक्ने विचार परिछनले व्यक्त गर्नु ।
७. ख) ‘म’ पात्रले गाउँको प्रगतिमा परिछनहरूको योगदान रहेको भन्दै उनीहरूलाई श्रेय दिनु ।
८. च) महावीरजीको झन्डा मेलालाई आधार बनाएर गाउँका घटनामाथि नाटक लेख्न परिछनले ‘म’ पात्रसँग अनुरोध गर्नु ।
९. ज) गाउँ पुगेकै समयमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी पाएको अनुभूति गर्दै ‘म’ पात्र घरतर्फ लाग्नु ।
३. गाउँको माया कथाका संवादका क्रममा अन्य भाषाबाट आएका केही वाक्यहरूको अर्थ पत्ता लगाउनुहोस् ।
| संवाद | अर्थ |
|---|---|
| क) “जब उतर गए रण पे तो पिछे हटना क्योँ ?” | कुनै काम सुरु गरेपछि त्यसलाई पूरा नगरी बीचमै छोडेर पछि हट्नु हुँदैन । |
| ख) “ह गोलो, फुर्ती से चाल बढाके ।” | काम गर्दा आलस्य नगरी जोस र सक्रियताका साथ अघि बढ्नुपर्छ । |
| ग) “गाई चारवाहा टुअर-टापर, भैँस चारवाह चोर । बाकरी चारवाह छिनर-छानर, ताके चार ओर।” | पशु चराउने व्यक्तिले गाई, भैँसी वा बाख्रालाई ध्यानपूर्वक हेर्दै चारैतिर निगरानी राख्नुपर्छ । |
४. “जमाना थियो....उनीहरूसँग मिसिन्थेँ” कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको सङ्क्षिप्त उत्तर दिनुहोस् ।
क) ‘म’ पात्रलाई पढाउनुपर्छ भनी उत्साह भर्ने को थिए ?
=> उत्तर: ‘म’ पात्रले पढाइलाई निरन्तरता दिनुपर्छ भनेर प्रेरित गर्नेहरू उनका गाउँका छिमेकीहरू थिए ।
ख) परिछनको नियति कसरी पुस्तान्तरण भएको हो ?
=> उत्तर: परिवारमा रहेको दीर्घकालीन आर्थिक विपन्नताका कारण परिछनले भोगेको अभावपूर्ण श्रमजीवन नै पछिल्लो पुस्तामा पनि निरन्तर भएको हो ।
ग) यस अनुच्छेदमा प्रयुक्त लोकगीतको अंशले दिने विचारप्रति आफ्नो धारणा व्यक्त गर्नुहोस् ।
=> उत्तर: लोकगीतको उक्त अंशले ग्रामीण जीवनको वास्तविकतालाई सहज तरिकाले प्रस्तुत गरेको छ । पशुपालनमा निर्भर गाउँले जीवनमा गाई, भैँसी वा बाख्रा चराउँदा मानिसले सधैँ सावधानी अपनाउनुपर्छ । अलिकति असावधानी हुँदा पशुले खेतबारीमा क्षति पुर्याउन सक्ने भएकाले चारैतिर निगरानी राख्नुपर्ने सन्देश लोकगीतमा पाइन्छ । यसले परम्परागत ग्रामीण जीवनको सरलता र व्यवहारिक चेतनालाई समेत झल्काउँछ ।
घ) ‘म’ पात्रले परिछन लगायतका बालदौतरीसँग सम्बन्ध सुधार्न के के गर्यो होला ?
=> उत्तर: ‘म’ पात्र विद्यालय बिदाका समयमा पुराना साथीहरूसँग नजिकिन विभिन्न अवसर खोज्थे । उनीहरूसँग ओरहा खान्थे, गिर र कपर्दी खेल्थे तथा अन्य खेलकुद र मनोरञ्जनमा सहभागी हुन्थे । यसरी सँगै समय बिताउँदै उनले बालसाथीहरूसँगको पुरानो सम्बन्धलाई पुनः आत्मीय बनाएका थिए ।
ङ) यस अनुच्छेदको मुख्य सन्देश के हो ?
=> उत्तर: बाल्यकालमा बनेका आत्मीय मित्रता र सम्बन्धहरूलाई जीवनमा सफलता पाएपछि पनि उपेक्षा गर्नु हुँदैन भन्ने यसको मूल सन्देश हो ।
५. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) खोलाले रुवायो भन्ने कुरा मात्र गर्दा कसरी अन्याय हुन्छ ?
=> उत्तर: गाउँलेहरूको जीवनमा खोला बहुउपयोगी प्राकृतिक स्रोत हो । उनीहरू खानेपानी, पशुका लागि पानी तथा खेतबारीको सिँचाइजस्ता आवश्यक कामका लागि खोलामा निर्भर छन् । त्यसैले खोलाबाट हुने क्षतिलाई मात्र आधार बनाएर त्यसले दुःख दिएको निष्कर्ष निकाल्नु एकपक्षीय हुन्छ । गाउँको जीवनमा खोलाको उपयोगिता र योगदान धेरै महत्त्वपूर्ण छ ।
ख) ‘म’ पात्रका खोलासँगका बालअनुभूति कस्ता छन् ?
=> उत्तर: ‘म’ पात्रका लागि खोला बाल्यकालका साहसिक र रमाइला स्मृतिहरूको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो । बाढीका बेला गाईभैँसीको पुच्छर समातेर खोला पार गर्ने तथा भेल उर्लँदा किनारमा बसेर त्यसको दृश्य हेरेर रमाउने जस्ता अनुभव उनका स्मृतिमा गहिरो गरी बसेका छन् । त्यसैले खोलासँग जोडिएका उनका बालअनुभूति रोमाञ्चक, रमाइला र अविस्मरणीय छन् ।
६. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) कृष्णलाई सबैले किन सम्मान गरेका होलान् ?
=> उत्तर: कृष्ण शिक्षित, विनम्र र गाउँप्रति गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध राख्ने व्यक्ति हुन् । शिक्षा हासिल गरेपछि पनि उनले आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठानेका छैनन् । सबै मानिसलाई समान दृष्टिले हेर्ने, अरूको दुःख बुझ्ने र सामाजिक हितका काममा रुचि राख्ने उनको स्वभाव छ ।
उनको व्यक्तित्वमा रहेको यही सरलता, सद्भाव, सकारात्मक सोच र समाजप्रतिको जिम्मेवारीका कारण गाउँलेहरू उनलाई आदर गर्छन् । उनी गाउँका लागि अभिमान र इज्जतका पात्र बनेका छन् ।
ख) पढेलेखेका मान्छेले गाउँ छोड्यो भने गाउँमा कस्तो असर पर्छ ?
=> उत्तर: गाउँबाट शिक्षित र चेतनशील व्यक्तिहरू बाहिरिँदा त्यहाँ सामाजिक नेतृत्वको कमी हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आर्थिक र सामाजिक रूपमा शक्तिशाली मानिसहरूले आफ्नो प्रभाव सजिलै कायम गर्न सक्छन् । परिणामस्वरूप गरिब तथा कमजोर वर्ग शोषण र अन्यायको जोखिममा पर्न सक्छ ।
कथामा कृष्णजस्तो शिक्षित व्यक्तिको अनुपस्थितिले परिछनजस्ता श्रमिक वर्गलाई आफ्नो अधिकारका लागि बलियो नेतृत्व पाउन कठिन भएको देखिन्छ । त्यसैले शिक्षित व्यक्तिको गाउँसँगको सम्बन्ध र सामाजिक योगदान अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
📝 ७. व्याख्या गर्नुहोस् :
क) “हाम्रा गाउँमा पनि साच्चैका मान्छेहरू रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन् ।”
उत्तर :
प्रस्तुत भनाइ कक्षा ११ अनिवार्य नेपालीको ‘गाउँको माया’ सामाजिक यथार्थवादी कथाबाट लिइएको हो । कथाकार इस्मालीले ग्रामीण समाजको वास्तविक अवस्था र त्यसमा देखा पर्दै गएको चेतनात्मक परिवर्तनलाई कथाको विषय बनाएका छन् ।
लामो समयपछि आफ्नो गाउँमा फर्किएका कृष्णले त्यहाँको सामाजिक अवस्थालाई पहिलेको तुलनामा फरक पाउँछन् । गाउँका मानिसहरू आफ्नो जीवन, अधिकार र वरिपरिका समस्याबारे सोच्न थालेका छन् । उनीहरू केवल परिस्थितिलाई स्वीकार गर्ने अवस्थामा छैनन्; बरु समाजलाई बुझ्ने र परिवर्तन गर्ने चेतना विकास गर्दैछन् ।
कृष्णले गाउँमा आएको यस्तो परिवर्तनलाई सकारात्मक संकेतका रूपमा लिन्छन् । गाउँको प्रगति केवल बाहिरी विकासबाट सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि त्यहाँका मानिसमा चेतना, आत्मविश्वास र परिवर्तनको इच्छा पनि आवश्यक हुन्छ । यही चेतना ग्रामीण समाजमा देखा पर्न थालेको देखेर कृष्ण उत्साहित हुन्छन् ।
यस अभिव्यक्तिमा जन्मभूमिप्रतिको आत्मीयता, ग्रामीण चेतनाको विकास, सामाजिक परिवर्तनप्रतिको आशा र शिक्षित युवाको जिम्मेवारी प्रस्तुत भएको छ । गाउँलाई पछाडि छाड्नुको सट्टा ज्ञान र सीपको उपयोग गरेर त्यसको विकासमा योगदान गर्नुपर्छ भन्ने भावसमेत यस भनाइले व्यक्त गर्छ ।
ख) “तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथी नउठाउला त ?”
उत्तर :
यो कथन कक्षा ११ अनिवार्य नेपालीको ‘गाउँको माया’ सामाजिक यथार्थवादी कथाबाट लिइएको हो । कथाकार इस्मालीले यस कथामा ग्रामीण जीवन, श्रमिक वर्गको अवस्था तथा समाजमा विद्यमान वर्गीय असमानतालाई यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
परिछन गाउँका गरिब, मजदुर र किसान वर्गको प्रतिनिधि पात्र हुन् । उनीहरूको जीवन कठिन भए पनि गाउँको उत्पादन र विकास उनीहरूको कठोर श्रममा आधारित छ । उनीहरूले आफ्ना हातका औजार र पाखुरीको शक्तिले खेतबारीमा काम गर्छन् र गाउँको आर्थिक जीवनलाई अघि बढाउँछन् ।
कृष्णले परिछनको यही श्रमशक्ति र सामर्थ्यलाई सम्मान गरेका छन् । एउटा मेहनती किसानले प्रकृतिको कठिन परिस्थितिसमेत परिवर्तन गर्न सक्छ भने उसले सामाजिक अवस्था सुधार्न पनि ठूलो योगदान दिन सक्छ भन्ने विश्वास उक्त कथनमा व्यक्त भएको छ ।
यसरी कथांशले श्रमको गरिमा, किसानको शक्ति, आत्मविश्वास, वर्गीय चेतना र सामाजिक परिवर्तनको आवश्यकतालाई जोड दिएको छ । गाउँको वास्तविक सम्मान त्यहाँका मेहनती तथा पौरखी मानिसहरूको योगदानबाट स्थापित हुन्छ भन्ने सन्देश यसमा पाइन्छ ।
🔍 ८. समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :
क) ‘गाउँको माया’ कथामा कस्तो समाजको चित्रण गरिएको छ ?
उत्तर :
‘गाउँको माया’ कथाले बाहिरी रूपमा सामान्य देखिने ग्रामीण समाजभित्र लुकेको वर्गीय विभेद र सामाजिक द्वन्द्वलाई उजागर गरेको छ । कथामा समाज दुई प्रमुख आर्थिक समूहमा विभाजित देखिन्छ । एकातिर जमिन र आर्थिक शक्ति भएका जमिनदार तथा मालिकहरू छन् भने अर्कोतर्फ श्रम गरेर आफ्नो जीवन धान्ने परिछनजस्ता गरिब मानिसहरू छन् ।
सम्पन्न वर्गले आफ्नो प्रभावका माध्यमबाट गरिब वर्गमाथि नियन्त्रण कायम राखेको छ । श्रमिकहरूले उचित ज्याला र अधिकारका लागि आवाज उठाउँदा उनीहरूलाई विभाजित गरेर कमजोर बनाउने प्रयास गरिन्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसहरू ऋण तथा श्रमसम्बन्धी निर्भरताका कारण मालिकको प्रभावबाट सजिलै मुक्त हुन सक्दैनन् ।
तर कथामा गरिब वर्गलाई केवल पीडितका रूपमा मात्र देखाइएको छैन । उनीहरू आफ्नो अधिकार, श्रमको मूल्य र सम्मानका लागि संघर्ष गर्ने चेतनासहित प्रस्तुत भएका छन् । यसले ग्रामीण समाजमा शोषणसँगै प्रतिरोधको चेतना पनि विकास भइरहेको देखाउँछ ।
यसरी कथाले ग्रामीण जीवनको यथार्थ, आर्थिक असमानता, वर्गीय शोषण, गरिबी, श्रमिक संघर्ष र सामाजिक परिवर्तनको चाहनालाई प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेको छ ।
ख) ‘गाउँको माया’ कथाका आधारमा दिइएका पात्रहरूको चरित्रचित्रण गर्नुहोस् ।
अ) कृष्ण
=> उत्तर: कृष्ण कथाका केन्द्रीय पात्र हुन् र कथाका प्रमुख घटनाहरू उनको अनुभव तथा दृष्टिकोणसँग जोडिएका छन् । उनी शिक्षित, विचारशील, सरल र समाजप्रति उत्तरदायी व्यक्ति हुन् ।
कृष्णले आफ्नो शिक्षा र व्यक्तिगत उन्नतिलाई मात्र महत्त्व दिएका छैनन् । गाउँमा रहेका गरिब तथा श्रमजीवी मानिसको अवस्था बुझ्ने र उनीहरूको पक्षमा सोच्ने संवेदनशीलता उनीमा छ । सामाजिक अन्याय तथा शोषणको अन्त्य हुनुपर्छ र सबैले समान अधिकार पाउनुपर्छ भन्ने उनको धारणा छ ।
उनको व्यक्तित्वमा जन्मभूमिप्रतिको प्रेम पनि स्पष्ट छ । लामो समय बाहिर रहेर फर्किएपछि पनि गाउँसँगको सम्बन्ध कमजोर भएको छैन । त्यसैले कृष्णलाई शिक्षित, प्रगतिशील, संवेदनशील, विनम्र, जन्मभूमिप्रेमी तथा समाजपरिवर्तनका समर्थक पात्रका रूपमा लिन सकिन्छ ।
ख) परिछन
=> उत्तर: परिछन कथामा श्रमजीवी तथा गरिब किसान वर्गको प्रतिनिधि पात्र हुन् । आर्थिक अभावका कारण उनी अर्काको घरमा काम गरेर जीवन बिताउन बाध्य छन् । उनी औपचारिक शिक्षाबाट टाढा भए पनि आफ्नो सामाजिक अवस्थाबारे सचेत छन् ।
परिछनलाई आफ्नो व्यक्तिगत दुःखभन्दा ठूलो समस्या गाउँमा व्याप्त शोषण र असमानता लाग्छ । उनी गरिब वर्ग एकताबद्ध भएर आफ्नो अधिकारका लागि अघि बढ्नुपर्छ भन्ने विचार राख्छन् । साहु, महाजन तथा ठालुहरूको एकलौटी प्रभावबाट गाउँलाई मुक्त गराउने चाहना पनि उनको सोचमा पाइन्छ ।
यसकारण परिछन संघर्षशील, चेतनशील, श्रमप्रेमी, प्रगतिशील र समानताको पक्षधर पात्रका रूपमा स्थापित भएका छन् ।
📑 ९. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।
क) निबन्धकारको मतका आधारमा अनाथालय भएको र नभएको समाजको अन्तर बताउनुहोस् ।
=> उत्तर: अनाथालयको व्यवस्था भएको समाजमा असहाय बालबालिकाप्रति मानवीय संवेदना, सेवा, माया र सहयोगको भावना विकास हुन्छ । यस्तो व्यवस्था नभएको अवस्थामा भने असहाय मानिसहरू उपेक्षित हुन सक्छन् र सामाजिक विकृति तथा विभिन्न कुकृत्य बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।
ख) हामी अनाथ, गरिब र बिरामीलाई के-कसरी सहयोग गर्न सक्छौँ ?
=> उत्तर: अनाथ, गरिब र बिरामीको आवश्यकता हेरेर आर्थिक सहयोग, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, औषधि तथा अन्य आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउन सकिन्छ । आफ्नो समय र सेवामार्फत पनि उनीहरूलाई सहयोग गर्न सकिन्छ ।
ग) अनाथालयप्रति तपाईंको धारणा कस्तो छ ?
=> उत्तर: अनाथ बालबालिकाको संरक्षण र भविष्य निर्माण गर्नु राज्य तथा समाजको साझा जिम्मेवारी हो । त्यसैले सरकारले उनीहरूको खान, बस्न, शिक्षा र संरक्षणको उचित व्यवस्था हुने गरी अनाथालय सञ्चालन गर्नुपर्छ । नागरिकहरूले पनि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार सहयोग पुर्याउनुपर्छ भन्ने मेरो धारणा छ ।
घ) “समाजमा बिगार्नेभन्दा सपार्ने धेरै छन्” भन्नुको तात्पर्य के हो ?
=> उत्तर: समाजमा नकारात्मक गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिहरू भए पनि उनीहरूको तुलनामा समाजको हित चाहने, राम्रो काम गर्ने र अरूको जीवन सुधार्न प्रयास गर्ने असल मानिसहरूको संख्या धेरै हुन्छ भन्ने उक्त भनाइको आशय हो ।
✍️ १०. दिइएको अनुच्छेद पढी सारांश लेख्नुहोस् ।
नेपालका जमिनलाई खेतीको प्रकृति र उर्वराशक्तिका आधारमा विभिन्न रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । खेती गरिने मुख्य भूमि खेत र बारी हुन् । उर्वराशक्तिको स्तर हेर्दा अब्बल, दोयम, सीम र चाहार गरी चार प्रकारका जमिन पाइन्छन् । राम्रो सिँचाइ र उर्वरता भएको भूमि अब्बल मानिन्छ भने क्रमशः कमसल हुँदै जाने भूमि दोयम र सीम हुन्छ । वर्षाको पानीमा मात्र निर्भर जमिनलाई चाहार भनिन्छ ।
🔤 व्याकरण
१. रेखाङ्कन गरिएका शब्द मूल वा व्युत्पन्न के हुन् ? पहिचान गरेर लेख्नुहोस् ।
क) मूल शब्दहरू
भाइ, हामी, काम, धोखा, चार, धान, फूल
ख) व्युत्पन्न शब्दहरू
उथलपुथल (उथल + उथल)
रोपाइँ (रोप् + आइँ)
राम्रै (राम्रो + ऐ)
अगुवा (अगि + उवा)
धनी (धन + ई)
केरकार (केर + कार)
झगडाफसाद (झगडा + फसाद)
एकता (एक + ता)
२. दिइएको अनुच्छेदमा मूल र व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी सूची बनाउनुहोस् ।
क) मूल शब्दहरू
आठ, नौ, वर्ष, उमेर, पुर्खा, काल, पनि, सीप, आफू, गीत
ख) व्युत्पन्न शब्दहरू
बालक (बाल + क)
लेखपढ (लेख + पढ)
बाल्यकाल (बाल्य + काल)
गाउन (गाउँ + न)
विद्यालय (विद्या + आलय)
परिश्रम (परि + श्रम)
मिठा (मीठो + आ)
सङ्गीत (सम् + गीत)
🧩 शब्दस्रोत
१. दिइएको कथांशमा गाढा अक्षरमा लेखिएका शब्दहरू तत्सम, तद्भव र आगन्तुक के हुन् छुट्याउनुहोस् ।
| शब्दको प्रकार | शब्दहरू |
|---|---|
| तत्सम शब्दहरू | पङ्क्ति, आगन्तुक, एक, शान्ति, भङ्ग |
| तद्भव शब्दहरू | आँखा(अक्ष), हात(हस्त), हल्ला(कोलाहल), रिस(रोप) |
| आगन्तुक शब्दहरू | अखबार, लिफाफा, कागज, वावा |
२. दिइएका शब्दहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस् र तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्दहरूको बेग्लाबेग्लै सूची बनाउनुहोस् ।
| शब्दको वर्ग | शब्दहरू |
|---|---|
| तत्सम शब्दहरू | पृथ्वी, अग्नि, वायु, ऋषि, ज्ञान, प्रज्ञा, ऊर्जा, छात्र |
| तद्भव शब्दहरू | जेठ(जेष्ठ), साउन(श्रावण), असार(अषाढ), बाटो(वत्र्म), सासू(श्वश्रू), ससुरा(श्वसुर), आगो(अग्नि) |
| आगन्तुक शब्दहरू | पसल, पटुवा, ढाट, कदर, ढेवा, जागिर, दिल, हाकिम, पाइप |
३. दिइएको अनुच्छेदबाट तत्सम शब्द पहिचान गरी सूची बनाउनुहोस् ।
अनुभूति, नदी, हृदय, सभ्यता, हिमाल, चित्ताकर्षक, भावनात्मक, जन्मभुमि, रुप, भूमि
४. दिइएको अनुच्छेद पढी तद्भव र आगन्तुक शब्द छुट्याएर लेख्नुहोस् ।
| शब्दको वर्ग | शब्दहरू |
|---|---|
| तद्भव शब्दहरू | अँध्यारो(अन्धकार), रात(रात्रि), खेत(क्षेत्र), हात(हस्त), बाटो(वत्र्म), काँध(स्कन्ध), गाउँ(ग्राम), मानिस(मानुष), सबै(सर्व) |
| आगन्तुक शब्दहरू | लालटिन, जर्नेल, साहेब, रेडियो, मोबाइल, लाइट, थर्मस, चिया, सिकार, भेल |
📖 सङ्केत सूची
१. प्रश्नहरू
क) माथिको शब्दकोशका नमुना पानामा दिइएका शब्दहरूले के-कस्ता अर्थ दिएका छन् लेख्नुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अँगार | दाउरा आदि ज्वलनशील वस्तु मिलेर कोइला भइ निभेको तर खरानी नभईसकेको कालो वस्तु, अङ्गगार, अङार । |
| अँगेठी | आगो ताप्नाका निमित्त प्रयोग हुने माटो वा धातुको भाडो ,मकल, अटल, बोर्सी । |
| अँगेर | पोथ्रो होचो हुने, पात रातो रातो तथा सानो र गेडा रातो हुने एक प्रकारको विषालु वनस्पति । |
| अँजुली | दुई उत्ताना हत्केला जोडी औलाहरु केही कुप्र्याएर खिची वा बटुको जस्तो खोपिल्टो परिएको स्थिती । |
| अँचेला | खेतका गराका छेउमा माटो थुपारी बनाइएको आलीको माथिल्लो भाग । |
| अँचेटिनु | च्यापिनु । |
| अँगालो | आत्मियता वा निकटता जनाउन एक अर्काको कँधमा हात राख्ने काम । |
ख) शब्दकोश हेरी माथिको शब्दकोशको नमुना पानामा छड्के अक्षरमा दिइएका सङ्क्षिप्त शब्दका पूरा रूप लेख्नुहोस् ।
| सङ्क्षिप्त शब्द | पूरा रूप |
|---|---|
| निपा | निपात |
| ना | नाम |
| क. क्रि | कर्मवाच्य क्रिया |
| वि | विशेषण |
| टु | टुक्का |
| स. क्रि | सकर्मक क्रिया |
| पे.क्रि | प्रेरणार्थक क्रिया |
| पू.स | पूर्वसर्ग |
ग) शब्दकोश हेरी दिइएका शब्दहरूको अर्थ लेख्नुहोस् ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अकेला | साथमा कोही नभएको, एक्लो |
| पिन्चे | धेरै बेर रुने बानी भएको |
| एकाघर | अलग नभएको |
| जातक | बालख, शिशु |
| रोहबर | देखादेख, भेटघाट |
| ठाँट | चकचकी, रवाफ, सान |
| घडा | माटाको गाग्रो, घैँटो |
| चैत्य | बौद्ध धर्म मान्नेहरुको एक किसिमको मन्दिर |
| पँधेरो | पानीको धारो वा कुवा भएको ठाउँ |
| यथार्थ | वास्तविक, सत्यमा आधारित |
घ) दिइएका शब्दहरूलाई शब्दकोशको क्रममा लेख्नुहोस् ।
| समूह | शब्दकोशीय क्रम |
|---|---|
| अ) | कंश, कपडा, कृष्ण, क्रम, क्षति, मस्त, शारीरिक |
| आ) | आँधी, आफू, इश्वर, उर्लनु, ऊर्जा, एउटा, ऐश्वर्य |
| इ) | ज्ञान, तिम्रो, त्रास, मानसिक, मूल, मृत्यु, व्यवहार |
| ई) | अँध्यारो, अचानो, आँधी, उपकार, उपहार, अपेक्षा, ओठ |