आमाको सपना — अभ्यास तथा अध्ययन नोट

१. शब्दभण्डार

(१) उस्तै अर्थ दिने शब्दबिच जोडा

(२) अर्थसँग मिल्ने शब्द

• •
  (क) राती जमिन, रुख, पात आदिमा पर्ने पानीका ससाना थोप्ला $\rightarrow$ शीत
• •
  (ख) ओठमा राखी दाहिने कुमतिर फर्काई बजाइने बाँस, निगालो आदिबाट बनाइएको बाजा $\rightarrow$ बाँसुरी
• •
  (ग) लिने वा समात्ने काम $\rightarrow$ ग्रहण
• •
  (घ) सिर्जना गर्ने क्षमता $\rightarrow$ सिर्जनाशक्ति
• •
  (ङ) सन्तुष्ट हुने वा पार्ने वचन $\rightarrow$ सान्त्वना
• •
  (च) वेगसित चलेको हावा $\rightarrow$ हुरी

३. पर्यायवाची शब्द र वाक्य प्रयोग

• •

  वायु (पर्यायवाची: हावा)

• •

  वाक्य: सहरको प्रदूषित हावा लामो समयसम्म वातावरणमा रहँदा मानिसको स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ।

• •

  आमा (पर्यायवाची: माता)

• •

  वाक्य: माताको माया र स्नेह सन्तानका लागि अमूल्य हुन्छ।

• •

  मधुर (पर्यायवाची: मन्द)

• •

  वाक्य: उसको मन्द आवाजले वातावरणलाई शान्त बनायो।

• •

  गरिमा (पर्यायवाची: गौरव)

• •

  वाक्य: राष्ट्रको गौरव बढाउनु प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो।

• •

  करुणा (पर्यायवाची: दया)

• •

  वाक्य: दुःखी तथा असहाय मानिसप्रति सबैले दया देखाउनुपर्छ।

• •

  नगर (पर्यायवाची: शहर)

• •

  वाक्य: हामी केही दिनपछि शहरबाट गाउँ फर्कियौँ।

• •

  दक्ष (पर्यायवाची: सक्षम / कुशल)

• •

  वाक्य: दक्ष जनशक्तिले देशको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

• •

  एकान्त (पर्यायवाची: सुनसान)

• •

  वाक्य: अध्ययन गर्न मलाई शान्त र सुनसान ठाउँ मन पर्छ।

• •

  धरती (पर्यायवाची: पृथ्वी)

• •

  वाक्य: पृथ्वीमा विभिन्न प्रकारका जीवजन्तु र वनस्पति पाइन्छन्।

• •

  शिशु (पर्यायवाची: नानी)

• •

  वाक्य: आमाले नानीलाई माया गर्दै स्याहार गरिन्।

४. उखानको प्रयोग गरी जन्मस्थानको वर्णन

मेरो जन्मस्थान

मेरो जन्म आजभन्दा करिब १७ वर्षअघि नेपालको रमणीय गाउँ विसालटारमा भएको हो। प्राकृतिक सुन्दरता, हरियाली र आत्मीय मानिसहरूले भरिएको मेरो गाउँ मेरो जीवनको अभिन्न हिस्सा हो। आकारमा सानो भए पनि यसको महत्त्व मेरो हृदयमा निकै ठूलो छ। "नजिकको तीर्थ हेला" भनेझैँ आफ्नै ठाउँको महत्त्व नबुझी मानिसहरू बाहिरी स्थानको सुन्दरता खोज्न जाने गरेको देखिन्छ।

गाउँको विकासका लागि सबैको सहभागिता आवश्यक हुन्छ। "एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी" भनेझैँ सबैले आ–आफ्नो तर्फबाट सहयोग गरेमा गाउँको पर्यटन र विकास दुवैलाई अघि बढाउन सकिन्छ। "एक हातले ताली बज्दैन" भन्ने उखानले पनि कुनै ठूलो काम सफल बनाउन सामूहिक प्रयास आवश्यक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

मेरो गाउँका मानिसहरू एकअर्काको सुख–दुःखमा साथ दिन्छन्। त्यसैले "जिउँदाको जन्ती मर्दाको मलामी" भन्ने उखान यहाँका मानिसको सम्बन्धमा मिल्छ। उनीहरूको व्यवहारमा "आफू भलो त जगतै भलो" भन्ने भावना पनि देखिन्छ। यही आपसी सहयोग र सद्भावका कारण मेरो जन्मस्थान मलाई अत्यन्त प्रिय लाग्छ।

५. पारिभाषिक शब्द र अर्थ (शब्दकोशीय अनुक्रम)

बोध र अभिव्यक्ति (कवितांशमा आधारित प्रश्नोत्तर)

३ कवितांशमा आधारित प्रश्नोत्तर

• •

  (क) ‘त्यो’ र ‘तिमी’ भनेका को को हुन्?

• •

  उत्तर: कवितामा ‘त्यो’ शब्दले भविष्यमा जन्मिने वीर, साहसी तथा क्रान्तिकारी सपूतलाई संकेत गर्छ भने ‘तिमी’ भन्नाले आमाका सन्तान अर्थात् छोरा–छोरीलाई जनाइएको छ।

• •

  (ख) किन क्रान्तिको आवश्यकता परेको हो?

• •

  उत्तर: तत्कालीन नेपाली समाज निरङ्कुश शासन, अन्याय, अत्याचार, दमन, कुरीति, भ्रष्टाचार तथा विभिन्न सामाजिक विकृति र विसङ्गतिबाट पीडित थियो। यस्तो अवस्थाबाट समाजलाई मुक्त गरी स्वस्थ र परिवर्तनशील बनाउन क्रान्ति आवश्यक परेको हो।

• •

  (ग) ‘त्यो हिउँ र आगोभन्दा पनि बढ्ता छोइने भएर आउँछ’ भन्नुको तात्पर्य के हो?

• •

  उत्तर: यस भनाइले आउने क्रान्ति अत्यन्त शक्तिशाली र प्रभावकारी हुनेछ भन्ने अर्थ दिन्छ। त्यसको गति र प्रभावलाई सजिलै रोक्न सकिने छैन। अर्थात् क्रान्ति अत्यन्त प्रबल शक्तिका रूपमा अघि बढ्नेछ।

• •

  (घ) माथिको कवितांशमा कस्तो शैलीको प्रयोग गरिएको छ?

• •

  उत्तर: माथिको कवितांशमा गद्यलयात्मक संवादात्मक शैलीको प्रयोग गरिएको छ।

४. ‘आमाको सपना’ सम्बन्धी कवितांश

• •

  (क) आमाको सपना के थियो?

• •

  उत्तर: आमाले आफूले भोगिरहेको पीडा र दुःखबाट भविष्यमा मुक्ति पाउने सपना देखेकी छन्। उनका भावी सन्तान वीर, साहसी र योद्धा बनेर अन्याय तथा निरङ्कुशताको विरुद्ध उभिऊन् र देशमा परिवर्तन ल्याऊन् भन्ने उनको आकाङ्क्षा हो।

• •

  (ख) ‘त्यो मिठो गीतले तिमीलाई आफ्नो बाँसुरी बनाएनछ’ भन्नुको तात्पर्य के हो?

• •

  उत्तर: आमाले आफ्ना सन्तानको कलिलो अनुहार र तोते बोलीमा भविष्यको परिवर्तनको संकेत देखेकी थिइन्। उनी आफ्ना सन्तान क्रान्तिको आवाज बोकेर अघि बढून् भन्ने चाहन्थिन्। तर त्यो परिवर्तनकारी चेतनाले उनीहरूलाई क्रान्तिको साधन बनाउन नसकेकोमा आमाले दुःख व्यक्त गरेकी हुन्।

५. ‘आमा’ र ‘छोरा’का प्रतीक

गोपालप्रसाद रिमालको ‘आमाको सपना’ मा आमा र छोराको संवादलाई आधार बनाएर तत्कालीन नेपाली समाजको राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्थालाई प्रस्तुत गरिएको छ।

प्रतीकात्मक विश्लेषण:

• •
  आमा: नेपाल आमा (राष्ट्र) को प्रतीक। उनी निरङ्कुश शासन, अन्याय, अत्याचार, शोषण, दमन, कुरीति, भ्रष्टाचार तथा सामाजिक विकृतिबाट पीडित राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्छिन्।
• •
  छोरा: नेपाली जनता तथा युवा पुस्ताको प्रतीक। नेपाल आमाले आफ्ना सन्तानमा वीरता, साहस र क्रान्तिकारी चेतना देख्न चाहन्छिन्।

वर्तमान पुस्ताले अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन नसके पनि भावी पुस्ताले नयाँ चेतना लिएर देशलाई परिवर्तन गर्ने उनको आशा छ। यसरी आमा र छोराको संवादबाट देशको मुक्ति, स्वतन्त्रता र रूपान्तरणको आकाङ्क्षा व्यक्त भएको छ।

६. कवितामा चित्रित परिवेश

‘आमाको सपना’ तत्कालीन नेपालको निरङ्कुश राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्थाबाट प्रभावित क्रान्तिचेतनायुक्त कविता हो।

• •
  राजनीतिक दमन: निरङ्कुश राणाकालीन शासनका कारण जनताले भोगेको अन्याय, अत्याचार, शोषण र उकुसमुकुसको वातावरण कवितामा छ।
• •
  सामाजिक परिवेश: सामाजिक विकृति, गरिबी, भय र असन्तुष्टि व्याप्त रहेको परिवेश देखाइएको छ।
• •
  आशावादी सोच: अँध्यारो अवस्थाको अन्त्य भई विद्रोह र क्रान्तिका माध्यमबाट नयाँ, न्यायपूर्ण र प्रजातान्त्रिक युगको सुरुवात हुने आशा प्रस्तुत गरिएको छ।

७. ‘मैले यसरी रोगीलाई झैँ तिम्रो कपाल मुसारिरहनुपर्ने छैन’ — आशय

यस पङ्क्तिले भविष्यको पुस्ता कमजोर, असहाय र निष्क्रिय भएर बस्ने अवस्था समाप्त हुने संकेत गर्छ।

आमाले वर्तमान पुस्तालाई रोगीसरह पीडित अवस्थामा देखेकी भए पनि भविष्यमा आउने सन्तानमा नयाँ ऊर्जा र क्रान्तिकारी चेतना आउने उनको विश्वास छ। त्यो पुस्ता अन्याय र निरङ्कुशताको विरोधमा आफैँ संघर्ष गर्न सक्षम हुनेछ। उसले आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि आवाज उठाउनेछ। त्यसैले आमाले सन्तानलाई सधैँ रोगीलाई झैँ स्याहार गरेर राखिरहनुपर्ने अवस्था नरहने कुरा कविले व्यक्त गरेका हुन्।

८. कविले क्रान्ति किन र कसरी आउने कल्पना गरेका छन्?

• •
  क्रान्ति आउनुको कारण: तत्कालीन समाजमा रहेको निरङ्कुश शासन, अन्याय, अत्याचार, शोषण, दमन, कुरीति, भ्रष्टाचार तथा विकृति–विसङ्गतिको अन्त्य गरी नयाँ र न्यायपूर्ण व्यवस्था स्थापना गर्न क्रान्तिको कल्पना गरिएको छ।
• •
  क्रान्ति आउने माध्यम: कविले भावी पुस्तामा क्रान्तिकारी चेतना विकास हुने र उनीहरू साहसका साथ अन्यायविरुद्ध उभिने कल्पना गरेका छन्। उनीहरूमा नयाँ जोश र ऊर्जा आउनेछ र त्यसैको बलमा देशमा परिवर्तनको लहर फैलिनेछ।

९. आमाको सपना र त्यसको साकार हुने आधार

• •
  आमाको सपना: देश निरङ्कुशता, अन्याय र अत्याचारबाट मुक्त भएको तथा आफ्ना सन्तान साहसी, स्वतन्त्र र स्वाभिमानी बनेको हेर्नु नै आमाको सपना हो।
• •
  साकार हुने आधार: जनतामा राजनीतिक जागरण, साहस, एकता र परिवर्तनको दृढ भावना हुनुपर्छ। अन्याय तथा निरङ्कुशताको विरोधमा नयाँ पुस्ता डटेर संघर्षमा सहभागी भएमा मात्र आमाको सपना साकार हुन सक्छ।

१०. पदक्रमका आधारमा छोटो प्रश्नोत्तर

• •

  (क) पदक्रमका आधारमा संसारका भाषालाई कति प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ?

• •

  उत्तर: पदक्रमका आधारमा संसारका भाषालाई ६ प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ।

• •

  (ख) नेपाली र अङ्ग्रेजी कस्तो कस्तो पदक्रम भएका भाषा हुन्?

• •

  उत्तर: नेपाली कर्ता + कर्म + क्रिया (SOV) र अङ्ग्रेजी कर्ता + क्रिया + कर्म (SVO) पदक्रम भएका भाषा हुन्।

• •

  (ग) व्याकरणिक पदक्रम र आलङ्कारिक पदक्रममा के भिन्नता छ?

• •

  उत्तर: व्याकरणिक पदक्रममा वाक्यका पदहरू निश्चित नियमअनुसार व्यवस्थित हुन्छन्। आलङ्कारिक पदक्रममा भने विशेष भाव, जोड वा साहित्यिक प्रभाव उत्पन्न गर्न सामान्य पदक्रममा फेरबदल गरिन्छ।

• •

  (घ) भाषामा विचलन किन हुन्छ?

• •

  उत्तर: भाषामा कुनै विषय, विचार वा भावलाई मुख्य प्रधानता वा विशेष जोड दिन विचलन हुन्छ।

११. कवितांशलाई सामान्य पदक्रममा रूपान्तरण

सामान्य पदक्रम

तिमी सत्य कुरालाई यसरी चुम्बकिएर कथा सुने झैँ सुन्ने छैनौ। तिमी त्यसलाई आफैँ नै देख्न, सहन र ग्रहण गर्न सक्ने हुनेछौ। तिमीले मलाई यसरी धैर्य दिनुको सट्टा सङ्ग्राममा जाँदा लाख सम्झाएर पनि नमान्ने आमाको मनलाई सान्त्वना दिँदै बिदा हुनेछौ।

कवितांशको भाव

यस कवितांशमा भावी पुस्ता सत्यलाई केवल अरूबाट सुनेर स्वीकार गर्ने नभई आफैँ अनुभव गर्न सक्ने सक्षम हुनेछ भन्ने विचार व्यक्त गरिएको छ। त्यस पुस्तामा अन्याय र असत्यविरुद्ध संघर्ष गर्ने क्षमता हुनेछ। आमाले सम्झाउँदा पनि उनीहरू आफ्नो उद्देश्यबाट विचलित हुनेछैनन्; बरु आमालाई नै सान्त्वना दिँदै सङ्ग्राममा जानेछन्। यसले भविष्यका सन्तानमा आउने साहस, आत्मविश्वास, सत्यप्रतिको निष्ठा र क्रान्तिकारी भावनालाई संकेत गर्छ।