उत्तर :

३. नेपालमा सहकारी स्थापनाका मुख्य उद्देश्य बताउनुहोस् ।

नेपालमा सहकारी स्थापना गर्नुको मूल उद्देश्य सहकार्यको माध्यमबाट व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँदै समुदायको दिगो विकासतर्फ अघि बढ्नु हो । आर्थिक समृद्धिलाई केन्द्रमा राखेर स्थापना गरिएका सहकारीले सामूहिक आर्थिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्छन् र मानिसको जीवनलाई सुखी तथा समृद्ध बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन् ।

यसका साथै नेपाल र नेपालीको आर्थिक विकास अघि बढाउनु, विदेशमा रोजगारी खोज्न बाध्य हुने युवाको अवस्था अन्त्य गर्दै स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्नु, परनिर्भरता घटाएर आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास गर्नु तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनु सहकारीका प्रमुख उद्देश्य हुन् । आम जनसमुदायमा छरिएर रहेको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिलाई एकीकृत रूपमा परिचालन गरी आर्थिक उन्नति गर्नु, व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँदै समाजको प्रगति गर्नु र उद्यमशील तथा सिर्जनशील कार्यलाई विस्तार गर्नु पनि यसको उद्देश्यभित्र पर्छ । यसरी नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशलाई संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउने लक्ष्यमा सहकारीले योगदान पुर्‍याउँछ ।

उत्तर :

४. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले संसारका सबै देशलाई सहकारीको स्थापना र सञ्चालन गर्न दिएको सुझावबारे आफ्ना धारणा व्यक्त गर्नुहोस् ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सहकारीलाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको आधारस्तम्भका रूपमा स्वीकार गर्दै यसको माध्यमबाट राष्ट्रको समग्र विकास गर्न सकिने भएकाले संसारका सबै देशलाई सहकारी स्थापना तथा सञ्चालन गर्न प्रोत्साहित गरेको छ । यस्तो सुझावप्रति म पूर्ण रूपमा सहमत छु ।

सहकारी आर्थिक समृद्धि र विकासका निम्ति पारस्परिक सहयोग तथा सहकार्यमा आधारित संस्था हो । आधुनिक सहकारीको अवधारणा उन्नाइसौं शताब्दीको पूर्वार्द्ध (सन् १८४४) मा बेलायतबाट विकसित भएको मानिन्छ । बेलायतमा सहकारीका माध्यमबाट आर्थिक उन्नति र विकासले गति लिएपछि यसको उपयोगिता देखेर संसारका अन्य देशहरूले पनि यसको अभ्यास गर्न थाले ।

समाजका विभिन्न क्षेत्रमा सहकारी उपयोगी भए पनि आर्थिक विकासका क्षेत्रमा यसको भूमिका अझ विशेष देखिन्छ । आर्थिक समृद्धि नै विकासको प्रमुख आधार भएकाले सहकारीले त्यसलाई मजबुत बनाउन सहयोग गर्छ । सन् १८८५ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ स्थापना भएपछि सहकारीका आधारभूत तथा नैतिक मूल्यलाई समेट्दै स्वैच्छिक तथा खुला सदस्यता, सदस्यको लोकतान्त्रिक नियन्त्रण, आर्थिक सहभागिता, स्वायत्तता, स्वतन्त्रता, सहकारीबिच पारस्परिक सहयोग, समुदायप्रतिको सरोकार, शिक्षा, तालिम र सूचना जस्ता निर्देशक सिद्धान्तहरू विकसित गरिए । यिनै सिद्धान्तलाई आधार बनाएर विश्वका धेरै देशमा सहकारीको विस्तार भएको पाइन्छ ।

न्यून पुँजी भएका व्यक्तिले पनि सामूहिक रूपमा थोरैथोरै रकम जम्मा गरेर ठूलो आर्थिक आधार निर्माण गर्न सक्ने भएकाले सहकारी सबै वर्गका मानिसका लागि उपयोगी छ । 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' भनेझैँ सानो योगदानहरू एकत्रित हुँदा ठूलो परिणाम प्राप्त गर्न सकिन्छ । यही कारण अविकसित, विकासोन्मुख तथा विकसित सबै प्रकारका देशमा सहकारीको विस्तार भएको छ । त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसङ्घले दिएको यो सुझाव व्यावहारिक, सान्दर्भिक र उपयुक्त छ ।

उत्तर :

(क) नेपाललाई कसरी आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ ?

नेपालजस्तो आर्थिक रूपमा कमजोर मुलुकको विकासमा सहकारीले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ भन्ने कुरा पछिल्ला वर्षहरूमा भएका यसका विभिन्न गतिविधिबाट स्पष्ट हुन्छ । नेपालमा २९,८८६ सहकारी सञ्चालनमा रहे पनि देशका सबै क्षेत्र अझै सहकारीको प्रभावकारी पहुँचमा आउन सकेका छैनन् ।

यदि कृषि, उद्योग, व्यापार, सेवा तथा अन्य आवश्यक क्षेत्रहरूमा सहकारीलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी रूपमा विस्तार गर्न सकियो भने उपलब्ध स्रोत, पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिको सामूहिक परिचालन सम्भव हुन्छ । यसबाट उत्पादन र रोजगारी बढ्नुका साथै विदेशी निर्भरता घट्दै नेपाल धेरै क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ ।

उत्तर :

(ख) नेपालका घरेलु उत्पादनलाई ब्यवस्थापन गरी बजारीकरण गर्न कस्ता उपाय अवलम्बन गर्नुपर्ला ?

घरेलु उद्योग सानो तथा विकेन्द्रित स्तरमा सञ्चालन हुने उत्पादनमूलक व्यवसाय हो । विकासोन्मुख देशका लागि यस्ता उद्योगको आर्थिक र सामाजिक महत्त्व उल्लेखनीय हुन्छ । तर विश्वव्यापीकरणसँगै विदेशी वस्तुको प्रयोग बढेकाले स्वदेशी घरेलु उत्पादनलाई व्यवस्थित गरी बजारसम्म पुर्‍याउनु चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।

यस्तो अवस्थामा सहकारीलाई घरेलु उत्पादनको व्यवस्थापन तथा बजारीकरणको प्रभावकारी माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । त्यसका लागि समुदायका मानिसलाई सहकारीको प्रकृति र त्यसबाट प्राप्त हुने लाभबारे जानकारी दिनुपर्छ । सहकारीका सदस्यलाई स्वदेशी वस्तुको प्रयोग र प्रवर्द्धनसम्बन्धी शिक्षा तथा तालिम उपलब्ध गराउनुपर्छ । साथै, बजारका सान्दर्भिक आधुनिक प्रवृत्तिलाई एकीकृत गर्दै डिजिटल मार्केट र हबस्पटको व्यवस्था गर्नुपर्छ । यी उपाय अपनाउन सके घरेलु उत्पादनलाई व्यवस्थित रूपमा बजारमा पुर्‍याउन सकिन्छ ।

उत्तर :

(क) स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न के गर्नु उपयुक्त हुन्छ ?

प्रकृति र संस्कृतिले समृद्ध नेपालमा समुदायका अधिकांश क्षेत्रमा सहकारी स्थापना गरेर जनसमुदायमा छरिएको प्रतिभा तथा प्रविधिलाई एउटै उद्देश्यमा परिचालन गर्न सकिन्छ । सहकारी आफैँमा उद्यमशीलतामुखी संस्था भएकाले यसमार्फत विभिन्न सिर्जनात्मक तथा उत्पादनशील काम अघि बढाउन सकिन्छ ।

नेपालको अपार जलस्रोत र उर्वरा भूमि उपयोग गर्दै कृषि, पशुपालन, वन, वातावरण, विद्यालय, स्वास्थ्य, पर्यटन, सञ्चार तथा प्रविधि, वित्तीय सेवा, यातायात, जग्गा तथा आवास, ऊर्जा, बिमा, जडीबुटी लगायतका क्षेत्रको सम्भाव्यता पहिचान गर्नुपर्छ । यी क्षेत्रलाई सहकारीमार्फत व्यवस्थित र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सके देशभित्रै पर्याप्त रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

उत्तर :

(ख) नेपाललाई कसरी संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन सकिन्छ ?

नेपाललाई समुन्नत र सुखी राष्ट्रका रूपमा विकास गर्न सहकारीलाई आर्थिक विकासको आधारस्तम्भका रूपमा लिएर समुदायका विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्छ । जनसमुदायमा छरिएको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिलाई एकीकृत रूपमा परिचालन गर्दै जलस्रोत, कृषि र पर्यटनजस्ता सम्भावनायुक्त क्षेत्रको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ ।

उद्योग तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रलाई सहकारीमार्फत व्यवस्थित गरेमा स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ । सिर्जनशील युवाको सक्रिय सहभागिताले विकास प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछ । रोजगारी र उत्पादन बढेपछि परनिर्भरता घट्दै आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास हुन्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र बलियो बन्छ । नयाँ सम्भावनाका क्षेत्रसमेत समेटेर सहकारीमार्फत उद्योग तथा आर्थिक गतिविधि व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके नेपाललाई संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन सकिन्छ ।

उत्तर :

७. समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सहकारीले नेपालको विकासमा कसरी सहयोग पुऱ्याएको छ ?

प्रस्तुत प्रबन्ध कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकका सम्पादकको समूहले तयार पारेका हुन् । यस निबन्धमा सहकारीलाई आर्थिक समृद्धिको आधारस्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । समाजका सदस्यहरू मिलेर आर्थिक समृद्धि र विकासका निम्ति स्थापना गर्ने साझा संस्थाका रूपमा सहकारीको परिचय दिइएको छ । सहकार्य गर्ने साथी, बन्धुबान्धव वा अन्य व्यक्तिले सामाजिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक क्षेत्रमा उद्देश्यपूर्ण रूपमा गर्ने सामूहिक क्रियाकलापलाई सहकार्य भनिन्छ ।

नेपालमा सहकारीमार्फत आर्थिक समृद्धिको उद्देश्यले संगठित हुने अभ्यास वि.सं. २०१३ मा चितवनमा स्थापना गरिएको बखान ऋण सहकारी संस्थाबाट सुरु भएको हो । सहकारी विभागको वि.सं. २०७७ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा २९,८८६ सहकारी सञ्चालनमा थिए । यसले नेपालका आर्थिक, सामाजिक तथा सामुदायिक क्षेत्रमा विभिन्न किसिमका योगदान पुर्‍याएको छ ।

सहकारीमार्फत सहकार्य गर्दा आम जनसमुदायमा छरिएर रहेको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिलाई सामूहिक रूपमा परिचालन गर्न सकिन्छ । यसबाट व्यक्ति आत्मनिर्भर बन्नुका साथै समाज र राष्ट्रको विकासमा पनि सहयोग पुग्छ । न्यून पुँजी भएका व्यक्तिहरूलाई समेत सहकारीमा आबद्ध भएर सानो योगदानमार्फत ठूलो आर्थिक आधार निर्माण गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ । त्यसैले 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' भन्ने भावनाअनुसार सहकारीले स-साना पुँजीलाई एकत्रित गर्ने काम गर्छ ।

सहकारीको प्रभाव सामाजिक विकासमा पनि देखिन्छ । पारस्परिक सहयोग र सहकार्यका माध्यमबाट मानवहितका कार्य सञ्चालन हुँदा समाजको प्रगतिमा योगदान पुग्छ । विकासको मुख्य आधार आर्थिक समृद्धि भएकाले सहकारी क्षेत्रले सहकारीका मूल्य, मान्यता र सिद्धान्तअनुसार कृषक, कालिगढ, श्रमिक, न्यून आय भएका समूह तथा सर्वसाधारण उपभोक्तामाझ छरिएको पुँजी, प्रविधि र प्रतिभालाई एकीकृत गरेको छ ।

सहकारीमा पुँजीमाथि सबै सदस्यहरूको समान स्वामित्व हुने भएकाले नाफा प्राप्त हुँदा सेयर पुँजीका आधारमा सीमित बचत फिर्ता पाउने व्यवस्था हुन्छ । संस्थागत विकाससँगै सदस्यहरूको सेवा र सुविधा सुनिश्चित हुन्छ । सहकारीले श्रम तथा सिपलाई समेत महत्त्व दिन्छ ।

जलस्रोत, कृषि र पर्यटनजस्ता क्षेत्रमा सहकारीलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गरी उद्योग व्यवस्थापन तथा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ । यसले सिर्जनशील युवालाई स्वदेशमै सक्रिय हुने अवसर प्रदान गर्छ । परिणामस्वरूप परनिर्भरता घट्छ, आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास हुन्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढ बन्छ । यसरी सहकारीका माध्यमबाट विद्यमान उद्योगलाई व्यवस्थित गर्दै नयाँ क्षेत्रसमेत समेटेर अघि बढ्न सके नेपाललाई संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन सकिन्छ ।

उत्तर :

(ख) 'सहकारीमा एक एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्ने सुविधा छ' विवेचना गर्नुहोस् ।

प्रस्तुत प्रबन्ध कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकका सम्पादकको समूहले तयार पारेका हुन् । यस निबन्धले सहकारीलाई आर्थिक समृद्धिको आधारस्तम्भका रूपमा चित्रण गरेको छ । आर्थिक उन्नति र विकासका लागि समाजका सदस्यहरू मिलेर स्थापना गर्ने साझा संस्था नै सहकारी हो । यस संस्थामा व्यक्तिगतभन्दा सामूहिक आर्थिक गतिविधिलाई बढी महत्त्व दिइन्छ, जसले देशको सुख, समृद्धि र विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

सहकारीको विशेषता नै सानो पुँजी भएका व्यक्तिलाई पनि सामूहिक आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउनु हो । प्रत्येक सदस्यले आफ्नो क्षमताअनुसार थोरैथोरै रकम जम्मा गर्दा त्यही रकम ठूलो सामूहिक पुँजीमा परिणत हुन्छ । यसरी जनसमुदायमा छरिएको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिको एकीकृत परिचालनबाट आर्थिक उन्नतिको आधार तयार हुन्छ ।

मानिसहरू एक्लैले गर्न कठिन हुने काम समूहमा रहेर सहज रूपमा पूरा गर्न सक्छन् । यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न स्थानीय स्तरमा 'एकका लागि सबै र सबैका लागि एक' भन्ने भावनाका साथ सहकारी स्थापना भएका हुन् । कम आय भएका मानिसहरूले पनि सहकारीमा सहभागी भएर आफ्नो सानो बचतलाई सामूहिक पुँजीमा रूपान्तरण गर्न सक्छन् ।

'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' भनेझैँ प्रत्येक व्यक्तिको सानो योगदान एकत्रित हुँदा ठूलो आर्थिक शक्ति निर्माण हुन्छ । नेपालमा कम आय भएका धेरै मानिसहरू उद्योग तथा व्यवसाय सञ्चालन गर्न चाहन्छन्, तर पर्याप्त आर्थिक स्रोत नहुँदा उनीहरू आफ्ना योजना कार्यान्वयन गर्न सक्दैनन् । सहकारीले यस्ता व्यक्तिहरूबाट केही रकम संकलन गरी सामूहिक रूपमा आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउँछ । त्यसैले सहकारीमा एक एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्ने सुविधा छ भनिएको हो ।