उत्तर : विद्यार्थी जीवन

विद्यार्थी जीवनमा म बिहान पाँच बजेतिर जुरुक्क उठ्थेँ । त्यसपछि झटपट तयार भएर खाना खान्थेँ र सरासर विद्यालयतर्फ लाग्थेँ । विद्यालय पुग्दा साथीहरू पनि गद्गद हुँदै एकअर्कासँग कुराकानी गरिरहेका हुन्थे । शिक्षकले प्रश्न सोध्दा कतिपय साथीहरू टुलुटुलु हेरिरहन्थे भने म जुरुक्क उठेर उत्तर दिने प्रयास गर्थेँ । सही उत्तर दिँदा शिक्षक मुसुमुसु हाँस्नुहुन्थ्यो र म गम्म पर्थेँ । विद्यालयनजिकैको बगैँचामा ढकमक्क फुलेका फूल तथा लटरम्म फलेका फलफूल देख्दा हामी निकै रमाउँथ्यौँ । यसरी हाँस्दै, खेल्दै र सिक्दै बितेको विद्यार्थी जीवन मेरा लागि निकै रमाइलो थियो ।

उत्तर :

हकिङलाई २१ वर्षको उमेरमा स्नायुसम्बन्धी रोग लागेपछि उनको शारीरिक अवस्था क्रमशः कमजोर हुँदै गयो । रोगको उपचार चलिरहेकै अवस्थामा पनि उनले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिए । सामान्य हिँडडुलमा समेत नियन्त्रण गुम्दै जान थाल्यो । सन् १९६३ तिर उनको आँखा तिरमिराउने र आवाज लटपटिनेजस्ता समस्या देखिन थाले । अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस रोग बढ्दै गएपछि शरीरका विभिन्न अङ्गले क्रमशः काम गर्न छोड्न थाले । चिकित्सकहरूले उनको आयु छोटो रहेको बताएपछि उनी मानसिक रूपमा निकै पीडित भए । सन् १९६५ तिर उनी लट्ठीको सहाराबिना हिँड्न नसक्ने अवस्थामा पुगे । त्यसपछि हातखुट्टा चलाउनसमेत कठिन हुँदै गएपछि उनी ह्विलचेयरको सहारा लिन बाध्य भए । श्वासनलीको शल्यक्रिया गरिएपछि उनको आवाज पूर्ण रूपमा हरायो । बोल्न नसके पनि उनको मस्तिष्कका तरङ्ग तथा अनुहारका भावका आधारमा सञ्चालन गर्न सकिने कम्प्युटरको व्यवस्था भएपछि उनले पुनः अनुसन्धान, लेखन, प्रवचन र अन्तर्वार्तालाई निरन्तरता दिए । यसरी गम्भीर शारीरिक समस्याका बाबजुद उनले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई रोक्न दिएनन् ।

(अ) हकिङ कस्तो स्वभावका थिए ?

उत्तर : हकिङ बाल्यकालदेखि नै अत्यन्त जिज्ञासु, लगनशील, मिहिनेती र सिर्जनशील स्वभावका थिए । उनी कुनै यान्त्रिक वस्तु देख्दा त्यसको बाहिरी रूपमै सीमित नभई भित्री संरचना र कार्यप्रणाली बुझ्न उत्सुक हुन्थे । पुराना घडी तथा रेडियोका पार्टपुर्जालाई प्रयोग गरेर उनले विभिन्न वस्तुका नमुना बनाउने गर्थे । साथीहरूको सहयोगमा कम्प्युटर, खेलका सामग्री, हवाईजहाज तथा डुङ्गाका नमुना बनाउनु उनको सिर्जनशीलताको प्रमाण थियो । उनी घरमा हुँदा पनि नयाँ कुरा खोज्ने र प्रयोग गर्ने कार्यमा व्यस्त रहन्थे । त्यसैले हकिङ बाल्यकालदेखि नै खोजीपूर्ण र सिर्जनात्मक सोच भएका बालक थिए ।

(आ) हकिङलाई उनका साथीहरूले आइन्स्टाइन भन्नुको कारण के हो ?

उत्तर : हकिङको जिज्ञासु, लगनशील, मिहिनेती तथा सिर्जनशील व्यक्तित्वबाट उनका साथीहरू निकै प्रभावित थिए । उनी आफ्नै कल्पनाअनुसार नयाँ वस्तु निर्माण गर्न र तिनको कार्यप्रणालीबारे सोच्न रुचाउँथे । पुराना घडी तथा रेडियोका पार्टपुर्जाबाट विभिन्न नमुना बनाउने उनको क्षमताले साथीहरूलाई प्रभावित बनाएको थियो । महान् वैज्ञानिक आइन्स्टाइनसँग उनको वैज्ञानिक जिज्ञासा र सिर्जनशीलताको तुलना गर्दै साथीहरूले उनलाई 'आइन्स्टाइन' भनेर सम्बोधन गर्थे ।

(क) पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारण के–के हुन् ?

उत्तर : मानव जातिले वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रविधिको विकासमार्फत अनेकौँ उपयोगी आविष्कार गरेको छ । यस्ता आविष्कारले मानव जीवनलाई सहज बनाएका छन्, तर तिनको गलत तथा अनियन्त्रित प्रयोगले जोखिम पनि बढाएको छ । परमाणुयुद्धको सम्भावना, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा प्रकृतिविरुद्ध भइरहेका मानवीय गतिविधि पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका प्रमुख कारण हुन् ।

(ख) हकिङले मानिसलाई किन कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोटको निर्माणमा सचेत हुन आग्रह गरेका हुन् ?

उत्तर : कृत्रिम बुद्धिमत्तायुक्त रोबोट मानवकै वैज्ञानिक विकासको परिणाम हुन् । यस्ता यन्त्रहरूमा मानिसको भन्दा तीव्र स्मरण, विश्लेषण तथा कार्यसम्पादन क्षमता विकास हुँदै गएको छ । भविष्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता अत्यधिक शक्तिशाली हुँदै गएमा त्यसले मानव नियन्त्रणबाहिर जाने वा मानव अस्तित्वमै चुनौती उत्पन्न गर्ने सम्भावना रहन सक्छ । त्यसैले मानिसले यस्ता प्रविधिको विकास गर्दा सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ भन्ने उद्देश्यले हकिङले कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट निर्माणमा सचेत हुन आग्रह गरेका हुन् ।

(क) "दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका सामु शारीरिक रोग शक्तिहीन हुन्छ ।" यस भनाइलाई पाठका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

उत्तर : स्टिफन विलियम हकिङ शारीरिक रूपमा अत्यन्त अशक्त भए पनि आफ्नो ज्ञान, इच्छाशक्ति र निरन्तर कर्मका माध्यमबाट विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक बनेका व्यक्ति हुन् । सन् १९४२ जनवरी ८ मा जन्मेका हकिङले बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाए । पछि उनलाई अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस नामक स्नायुसम्बन्धी रोग लाग्यो । रोग बढ्दै गएपछि उनको हिँडडुल, हातखुट्टाको सञ्चालन तथा बोल्ने क्षमतामा समेत गम्भीर असर पर्‍यो ।

चिकित्सकहरूले उनको आयु छोटो हुने बताएपछि उनी मानसिक रूपमा निराश भए । तर उनले त्यस अवस्थालाई आफ्नो जीवनको अन्तिम बिन्दु बन्न दिएनन् । क्रमशः लट्ठीको सहारा, ह्विलचेयर तथा अन्य प्रविधिको आवश्यकता परे पनि उनले अध्ययन र अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिइरहे । शल्यक्रियापछि आवाज गुमेपछि पनि कम्प्युटर प्रविधिको सहयोग लिएर उनले आफ्ना विचार व्यक्त गर्न, अनुसन्धान गर्न, लेख प्रकाशित गर्न तथा प्रवचन दिन थाले ।

हकिङले आफ्नो शारीरिक अशक्ततालाई कमजोरीका रूपमा मात्र लिएनन् । बरु त्यसलाई आफ्नो बौद्धिक क्षमतालाई अझ गहिरो रूपमा प्रयोग गर्ने अवसरका रूपमा लिए । उनले ब्रह्माण्ड, ब्ल्याकहोल तथा अन्य भौतिकशास्त्रीय विषयमा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान गरे । दर्जनौँ पुस्तक तथा शोधपत्र प्रकाशन गरे र 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' जस्तो चर्चित पुस्तक लेखे ।

उनको जीवनले शारीरिक क्षमता मात्र मानिसको सफलताको आधार होइन भन्ने प्रमाणित गर्छ । इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति बलियो भएमा कठिन रोग तथा प्रतिकूल परिस्थितिलाई समेत चुनौती दिन सकिन्छ । हकिङले आफ्नो जीवनबाट यही कुरा व्यवहारमा प्रमाणित गरे । त्यसैले उनी शारीरिक अशक्ततामाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रेरणादायी वैज्ञानिक तथा संसारका लागि आदर्श व्यक्तित्व बने ।

(ख) हकिङले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन गरेका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।

उत्तर : स्टिफन विलियम हकिङले अत्यन्त कठिन शारीरिक अवस्थाबीच पनि आफ्नो वैज्ञानिक जिज्ञासा र अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिई मानव चेतनाको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन् । अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस रोगका कारण उनको शरीर क्रमशः अशक्त हुँदै गए पनि उनको बौद्धिक क्षमता र अनुसन्धानप्रतिको समर्पण कमजोर भएन ।

उनले आफ्नो जीवनकालमा दर्जनभन्दा बढी पुस्तक र कैयौँ शोधपत्र प्रकाशन गरे । सन् १९८८ मा प्रकाशित 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' उनको सर्वाधिक चर्चित कृतिमध्ये एक हो । यस पुस्तकमार्फत उनले जटिल वैज्ञानिक विषयलाई सामान्य पाठकसम्म पुर्‍याउने प्रयास गरे । उनले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र संरचनाका विषयमा गहिरो अध्ययन गर्दै आफ्ना मौलिक धारणा प्रस्तुत गरे । ब्ल्याकहोलसम्बन्धी उनका विचारले आधुनिक भौतिकशास्त्र र ब्रह्माण्डसम्बन्धी मानव बुझाइलाई थप विस्तार गरे ।

हकिङ वैज्ञानिक मात्र नभई मानव समाजप्रति जिम्मेवार चिन्तक पनि थिए । उनले परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा प्रकृतिविरुद्धका गतिविधिले मानव अस्तित्वमा पार्न सक्ने असरबारे चेतावनी दिए । कृत्रिम बुद्धिमत्तायुक्त रोबोटको विकासमा पनि सम्भावित जोखिमबारे मानिसलाई सावधान रहन आग्रह गरे ।

उनले आफ्ना प्रेरणादायी वक्तव्यबाट मानिसलाई कठिनाइसँग नडराई निरन्तर कर्म गर्न प्रेरित गरे । शारीरिक अशक्ततालाई जीवनको अन्त्य नभई नयाँ सम्भावनाको सुरुवातका रूपमा लिन सकिने उदाहरण उनले आफ्नै जीवनबाट प्रस्तुत गरे । यसरी वैज्ञानिक अनुसन्धान, ज्ञानको प्रसार, मानवहितसम्बन्धी चिन्तन र प्रेरणादायी जीवनदृष्टिका माध्यमबाट हकिङले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन उल्लेखनीय योगदान गरे ।

उत्तर :

शारीरिक रुपमा अशक्त भए पनि दृढ इच्छाशक्ति तथा प्रतिभाको साथ पाएको र सधैँ साधनामा रमाउने व्यक्ति कहिल्यै शक्तिहीन हुँदैन ।

शक्तित्रयको साथ पाएपछि शारीरिक अशक्तताका कारण सिर्जित जस्तोसुकै विषम परिस्थितिमा पनि सिर्जनशील हुँदै ऊ सफलताको शिखर चुम्न सफल हुन्छ ।

त्यस्तो व्यक्ति मानवहितमा समर्पित हुन्छ भने ऊ आफूले गरेका योगदानका कारण समाज विशेषमा मात्र नभई सिङ्गो संसारभरि नै उदाहरणीय बन्न पुग्छ ।

यस्तै शारीरिक स्थिति अत्यन्त नाजुक भए पनि मानवहितका लागि केही गर्ने तीव्र चाहना, त्यसलाई साथ दिने प्रतिभा र निरन्तरको साधनाका कारण भौतिक शास्त्रमा नयाँ तथ्य उजागर गरेर सिङ्गो संसारलाई नै आश्चर्यचकित बनाउने व्यक्ति हुन्, स्टिफन विलियम हकिङ ।

नाम सुन्नेबित्तिकै उनको भौतिक रूप देखेका सबैको मानसपटलमा एउटा स्वचालित ह्विलचेयरमा बसेको, टाउको निहुराएको, हातखुट्टा नचल्ने, बोल्न नसक्ने र शारीरिक रुपमा अत्यन्तै अशक्त व्यक्तिको चित्र प्रतिबिम्बित हुन्छ ।

उनले गरेका योगदानका बारेमा थाहा पाएपछि चाहिँ जो कोही छक्क पर्छ ।

उत्तर :

तिमी परिश्रम गर्छौ, आफ्नो क्षमतालाई सिर्जनशील कार्यमा प्रयोग गर्छौ, पढ्ने समयमा पढ्छौ, नबुझेको विषय सोध्छौ र खेल्ने समयमा खेल्छौ । तिमीले मैले भनेका यी कुराहरू जहिलेदेखि मान्छौ र व्यवहारमा उतार्छौ, त्यसपछि नै तिमी सुखी पनि हुन्छौ ।

उत्तर : मैले चाहेको नेपाल

मैले कल्पना गरेको नयाँ नेपाल स्वर्गभन्दा कम सुन्दर नहोस् । यहाँका सम्पूर्ण जनताले सुख, शान्ति र समृद्धिको अनुभूति गरून् । सम्पूर्ण देश बहुमूल्य वस्तु तथा प्राकृतिक सम्पदाले सुशोभित होओस् । विकासको गति तीव्र होओस् र देशको विकासका लागि जनता वसन्त ऋतुका माहुरीजस्तै सक्रिय भएर लागून् । यहाँका शासक राजा दशरथ र रामचन्द्रजस्ता आदर्शवान् होऊन् । आजका विद्यालय भोलिका मन्दिर बनून् । आजका शिक्षक भोलिका देवता र आजका विद्यार्थी भोलिका भक्तजन बनून् । आजका तिर र चौबाटाका ढुङ्गा भोलि शालिग्राम शिला बनून् । नेपालमा प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रका नाममा हुने अनावश्यक प्रचारबाजी नचलोस् । सम्पूर्ण देशवासी एकलव्यझैँ देश सुरक्षामा लागून् । देश सीताको आदर्शले ओतप्रोत होओस्, सिर्जनामा नयाँ रङ भरियोस् र कमल फुल्ने हिलोमा शान्तिको बीउ छरियोस् ।

उत्तर :

म र राजाराम विश्वविद्यालयमा पढ्छौँ । मेरो घर भक्तपुरमा छ । राजारामको घर ललितपुरमा छ । आइतबारदेखि शुक्रबारसम्म हामी पढाइमा व्यस्त हुन्छौँ । शनिबार हामी घुम्न जान्छौँ । हामी कहिले उपत्यकाभित्र र कहिले उपत्यकाबाहिर घुम्न जान्छौँ । राजारामको बानी अनौठो छ । केही गरौँ भन्नु मात्र पर्छ, उसले गरिहाल्नुपर्छ । कुनै कुरा खाऊँ भन्नु मात्रै पर्छ, उसले जसरी नै खानुपर्छ । आउने शनिबार हामी विराटनगर जाने छौँ । त्यहाँ हामी मुख्य–मुख्य सबै ठाउँ पुग्ने छौँ । त्यहाँ मेरा कान्छा बुबाको घर पनि छ । भातसात र वाससासका लागि केही समस्या छैन । यस पटकको यात्रामा मेरो माहिलो भाइ र माथिल्लो घर जेठो पनि सहभागी हुने कुरा छ ।