आमाको सपना — अभ्यास तथा अध्ययन नोट

१. शब्दभण्डार

(१) उस्तै अर्थ दिने शब्दबिच जोडा

(२) अर्थसँग मिल्ने शब्द

• •
  (क) राती जमिन, रुख, पात आदिमा पर्ने पानीका ससाना थोप्ला $\rightarrow$ शीत
• •
  (ख) ओठमा राखी दाहिने कुमतिर फर्काई बजाइने बाँस, निगालो आदिबाट बनाइएको बाजा $\rightarrow$ बाँसुरी
• •
  (ग) लिने वा समात्ने काम $\rightarrow$ ग्रहण
• •
  (घ) सिर्जना गर्ने क्षमता $\rightarrow$ सिर्जनाशक्ति
• •
  (ङ) सन्तुष्ट हुने वा पार्ने वचन $\rightarrow$ सान्त्वना
• •
  (च) वेगसित चलेको हावा $\rightarrow$ हुरी

(३) पर्यायवाची शब्द र वाक्य प्रयोग

• •

  वायु (पर्यायवाची: हावा)

• •

  वाक्य: सहरी वातावरणमा थुप्रिने प्रदूषित हावाले गर्दा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर परिरहेको हुन्छ।

• •

  आमा (पर्यायवाची: माता)

• •

  वाक्य: प्रत्येक सन्तानले आफ्नी आमा वा माताप्रति सदैव आदर र श्रद्धाभाव प्रकट गर्नुपर्छ।

• •

  मधुर (पर्यायवाची: मन्द / मीठो)

• •

  वाक्य: साथीको अनुहारमा छाएको मीठो अनि मन्द मुस्कानले मेरो मनमा खुसी छायो।

• •

  गरिमा (पर्यायवाची: गौरव)

• •

  वाक्य: मानिसले गर्ने असल कार्य र इमानदारिताले नै समाजमा उसको गरिमा एवम् गौरव बढाउँछ।

• •

  करुणा (पर्यायवाची: दया)

• •

  वाक्य: दुःखी र असहायहरूप्रति दया तथा करुणाको भावना जगाउनु नै असल मानवीय धर्म हो।

• •

  नगर (पर्यायवाची: सहर)

• •

  वाक्य: सफा र व्यवस्थित सहरले नै समग्र नगरको उन्नत सभ्यता र समृद्धिलाई झल्काउँछ।

• •

  दक्ष (पर्यायवाची: सक्षम / कुशल)

• •

  वाक्य: राष्ट्रको चौतर्फी विकासका निम्ति हरेक क्षेत्रमा कुशल र सक्षम जनशक्तिको खाँचो पर्दछ।

• •

  एकान्त (पर्यायवाची: सुनसान)

• •

  वाक्य: एकान्त र सुनसान वातावरणमा अध्ययन गर्दा ध्यान एकाग्र बनाउन सजिलो हुन्छ।

• •

  धरती (पर्यायवाची: पृथ्वी)

• •

  वाक्य: हामी सबै प्राणीहरूको साझा घरका रूपमा रहेको यस सुन्दर धरती वा पृथ्वीको रक्षा गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।

• •

  शिशु (पर्यायवाची: नानी / बच्चा)

• •

  वाक्य: आमाले आफ्नो सानो शिशु वा बच्चालाई मायापूर्वक अङ्कमाल गर्दै हुर्काउनुहुन्छ।

(४) उखान प्रयोग गरी जन्मस्थानको वर्णन

मेरो जन्मस्थान

आजभन्दा करिब १७ वर्षपहिले नेपालको रमणीय गाउँ विशालटारमा मेरो जन्म भएको हो। चारैतिर हरिया डाँडाकाँडाले घेरेको यस बस्तीसँग मेरो गहिरो आत्मीयता जोडिएको छ। भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि विशालटारप्रति मेरो हृदयमा असीम माया र सम्मान छ। प्राकृतिक दृष्टिले सुन्दर भएर पनि "नजिकको तीर्थ हेला" भनेझैँ यहाँका कतिपय गाउँलेहरू आफ्नै थातथलोको महत्त्व नबुझी सहरतिर पहिलेजस्तै बसाइँ सरिरहेका भेटिन्छन्।

यदि गाउँका सम्पूर्ण बासिन्दा एकबद्ध भई यस ठाउँको उन्नतिमा लाग्ने हो भने यहाँ पर्यटनको राम्रो सम्भावना छ, किनभने "एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी" भन्ने सर्वमान्य धारणा छ। सहरी क्षेत्रको प्रदूषित वातावरणबाट पर रहेर मानिसहरूलाई गाउँकै स्वच्छ वातावरणमा रमाउन प्रेरित गर्न सकिन्छ, तर यसका लागि स्थानीय जनता र सरकार दुवैको सहकार्य आवश्यक पर्छ; किनकि "एक हातले ताली बज्दैन"।

हरेक अप्ठ्यारो र खुसीका क्षणमा एकअर्कालाई निःस्वार्थ साथ दिने भएकाले विशालटारका बासिन्दाहरू मेरा लागि सच्चा "जिउँदाको जन्ती मर्दाको मलामी" हुन्। "आफू भलो त जगतै भलो" भन्ने सकारात्मक सोच राखेका यहाँका मानिसहरू सधैँ जुनसुकै परिस्थितिमा पनि सद्भाव, सहयोग र भ्रातृत्वका साथ मिलेर बस्छन्।

(५) पारिभाषिक शब्द र तिनको अर्थ

२. बोध र अभिव्यक्ति

(१) कवितांशमा आधारित प्रश्नोत्तर (पहिलो खण्ड)

• •

  (क) ‘त्यो’ र ‘तिमी’ भनेका को को हुन्?

• •

  उत्तर: प्रस्तुत सन्दर्भमा 'त्यो' शब्दले भविष्यमा आउने क्रान्ति वा क्रान्तिकारी योद्धालाई र 'तिमी' शब्दले वर्तमान तथा आगामी पुस्ताका नागरिकहरूलाई बुझाउँछ।

• •

  (ख) किन क्रान्तिको आवश्यकता परेको हो?

• •

  उत्तर: तत्कालीन समाज निरङ्कुश राणाशासनको दमन, अत्याचार, कुरीति र सामाजिक विभेदले आक्रान्त भएकाले सामाजिक न्याय, समानता र प्रजातान्त्रिक अधिकार प्राप्तिका लागि क्रान्तिको आवश्यकता परेको हो।

• •

  (ग) ‘त्यो हिउँ र आगोभन्दा पनि बढ्ता छोइने भएर आउँछ’ भन्नुको तात्पर्य के हो?

• •

  उत्तर: यस भनाइको आशय आउँदो क्रान्ति अत्यन्त तीव्र, जनमुखी र चेतनामूलक हुनेछ भन्ने हो। यसले हिउँको चिसो वा आगोको रापभन्दा पनि बढी गहिरोसँग जनचेतनालाई जागृत गराउनेछ र यसलाई शासकको कुनै पनि शक्तिले दबाउन सक्नेछैन।

• •

  (घ) माथिको कवितांशमा कस्तो शैलीको प्रयोग गरिएको छ?

• •

  उत्तर: प्रस्तुत कवितांशमा गद्य लयमा आधारित सम्बोधनात्मक तथा संवादात्मक शैलीको प्रयोग गरिएको छ।

(२) अर्को कवितांशमा आधारित प्रश्नोत्तर (दोस्रो खण्ड)

• •

  (क) आमाको सपना के थियो?

• •

  उत्तर: दमनकारी निरङ्कुश व्यवस्थाको अन्त्य गरी देशमा प्रजातन्त्र, स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकारको स्थापना गर्नु आमाको सपना थियो।

• •

  (ख) ‘त्यो मिठो गीतले तिमीलाई आफ्नो बाँसुरी बनाएनछ’ भन्नुको तात्पर्य के हो?

• •

  उत्तर: आमाले आफ्ना सन्तानमा सुरुदेखि नै राष्ट्रप्रेम र विद्रोही चेतना जागृत गराउन खोजेकी थिइन्, तर सन्तानमा सोचेजस्तो क्रान्तिकारी जोस नदेखिएपछि आमा दुःखी बनेकी छन्। अर्थात् सन्तानहरूले आमाको क्रान्तिकारी विचारलाई पूर्ण रूपमा अङ्गीकार गर्न सकेका छैनन् भन्ने आशय यहाँ व्यक्त भएको छ।

(३) कवितामा ‘आमा’ र ‘छोरा’का प्रतीक

गोपालप्रसाद रिमालद्वारा रचित ‘आमाको सपना’ प्रगतिवादी भावना र क्रान्तिकारी चेतनाले भरिएको कविता हो। कविले आमा र छोराबिचको संवादमार्फत तत्कालीन राजनीतिक यथार्थ प्रस्तुत गरेका छन्।

प्रतीकात्मक अर्थ:

• •
  आमा: निरङ्कुशता र दमनको साङ्लोमा बाँधिएर मुक्तिको प्रतीक्षा गरिरहेकी मातृभूमि 'नेपाल आमा'की प्रतीक।
• •
  छोरा: क्रान्तिकारी सोच र सचेतनाको पर्खाइमा रहेका युवावर्ग, नेपाली जनता र आगामी सन्ततिका प्रतीक।

कवितामा आमाले उत्पीडनबाट मुक्ति चाहने सिङ्गो देशको प्रतिनिधित्व गर्छिन् भने छोराले देशको अवस्था बदल्न अघि सर्नुपर्ने नागरिकको सङ्केत गर्छन्। आमाको सपना व्यक्तिगत चाहना नभई सम्पूर्ण देशको मुक्ति, स्वतन्त्रता र समुन्नत भविष्यको साझा सङ्कल्प हो।

(४) कवितामा चित्रित परिवेश

‘आमाको सपना’ कविता वि.सं. २००० तिरको निरङ्कुश राणाकालीन राजनीतिक एवम् सामाजिक पृष्ठभूमिमा रचिएको हो। वि.सं. १९९७ मा सहिदहरूले दिएको बलिदानपछि नेपाली समाजमा सञ्चार भएको प्रजातान्त्रिक चेतना र विद्रोहको लहर यसमा चित्रित छ।

• •
  राणाकालीन निरङ्कुशता: नागरिकका हकअधिकार खोसिएको, अत्याचार, दमन र निरङ्कुशता चरम सीमामा पुगेको वातावरण।
• •
  सामाजिक अवस्था: अज्ञानता, गरिबी, भय र शोषणले गर्दा समाज पछाडि परेको परिस्थिति।
• •
  आशावादी दृष्टिकोण: जस्तोसुकै प्रतिकूल वातावरण भए पनि क्रान्तिको आँधी आएर निरङ्कुशताको अँध्यारो नास गर्ने र प्रजातन्त्रको उज्ज्वल बिहानी ल्याउने दृढ आशा कवितामा व्यक्त गरिएको छ।

(५) ‘मैले यसरी रोगीलाई झैँ तिम्रो कपाल मुसारिरहनुपर्ने छैन’ भन्नुको आशय

यस अभिव्यक्तिमार्फत कविले आगामी पुस्ता अब लाचार वा असहाय भएर नरहने विश्वास प्रकट गरेका छन्। वर्तमान पुस्ता दमनका कारण रोगीझैँ कमजोर भएकाले आमाले उनीहरूलाई सान्त्वना दिइरहनुपरेको छ। तर भविष्यका सचेत सन्तानहरू आफैँ जागृत र साहसी भई अधिकार प्राप्तिका लागि सङ्घर्षमा उत्रिनेछन्, जसले गर्दा आमाले उनीहरूलाई दया देखाएर रोगीलाई झैँ पुल्पुल्याइरहनुपर्ने स्थिति रहने छैन।

(६) ‘आमाको सपना’मा क्रान्ति किन र कसरी आउने कल्पना गरिएको छ?

• •
  क्रान्ति आउनुको कारण: जहानियाँ राणाशासन, राजनीतिक उत्पीडन, सामाजिक शोषण, निरङ्कुशता र अशिक्षा हटाएर जनतालाई अधिकारसम्पन्न बनाउनका लागि क्रान्ति आवश्यक छ।
• •
  क्रान्ति कसरी आउँछ: भावी पुस्ताको उच्च चेतना, निर्भीकता र बलिदानको भावनाबाट क्रान्ति सम्भव हुनेछ। यो हिउँको चिसो र आगोको रापभन्दा पनि बढी प्रभावकारी तथा हुरीझैँ तीव्र वेगमा प्रकट हुनेछ। सन्तानहरू आफैँ सत्य पहिल्याएर आमाको मनलाई सान्त्वना दिँदै सङ्ग्रामको मैदानमा होमिनेछन्।

(७) आमाको सपना के हो र त्यो कसरी साकार हुन सक्छ?

आमाको सपना:

• •
  निरङ्कुश शासनको पूर्ण उन्मूलन।
• •
  मुलुकमा प्रजातन्त्र, समानता र स्वतन्त्रताको स्थापना।
• •
  आफ्ना सन्तानहरू साहसी, निडर र क्रान्तिकारी बनेको देख्ने तीव्र अभिलाषा।

सपना साकार पार्ने उपाय:

1. •
   युवा पुस्तामा उच्च राजनीतिक र सामाजिक चेतनाको विकास गरेर।
2. •
   अन्याय, अत्याचार र शोषणका विरुद्ध डटेर सङ्घर्ष एवम् विद्रोह गरेर।
3. •
   व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागी देश र समाजको मुक्तिका निम्ति समर्पित भएर।

३. व्याकरण र पदक्रम

(१) पदक्रमसम्बन्धी छोटो प्रश्नोत्तर

• •

  (क) पदक्रमका आधारमा संसारका भाषालाई कति प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ?

• •

  उत्तर: पदक्रमका आधारमा विश्वका भाषाहरूलाई मुख्यतः ६ प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ (जस्तै: SOV, SVO, VSO, VOS, OVS, OSV)।

• •

  (ख) नेपाली र अङ्ग्रेजी कस्तो कस्तो पदक्रम भएका भाषा हुन्?

• •

  उत्तर: नेपाली भाषा कर्ता + कर्म + क्रिया (SOV) पदक्रम भएको भाषा हो भने अङ्ग्रेजी भाषा कर्ता + क्रिया + कर्म (SVO) पदक्रम भएको भाषा हो।

• •

  (ग) व्याकरणिक पदक्रम र आलङ्कारिक पदक्रममा के भिन्नता छ?

• •

  उत्तर: व्याकरणिक पदक्रममा वाक्यका अङ्गहरू (कर्ता, कर्म, क्रिया) व्याकरणको नियम अनुसार क्रमबद्ध रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। आलङ्कारिक पदक्रममा भने कुनै खास भाव, विचार वा सौन्दर्य उजागर गर्न सामान्य व्याकरणिक क्रमलाई हेरफेर गरिन्छ।

• •

  (घ) भाषामा विचलन किन हुन्छ?

• •

  उत्तर: साहित्य वा अभिव्यक्तिमा कुनै विशेष विचारलाई जोड दिन, भावलाई प्रधानता दिन तथा लयात्मकता एवम् सौन्दर्य अभिवृद्धि गर्न भाषाको पदक्रममा विचलन ल्याइन्छ।

(२) कवितांशलाई सामान्य पदक्रममा रूपान्तरण र आशय

सामान्य पदक्रम:

तिमी यसरी चुम्बकिएर कथा सुनेझैँ सत्य कुरा मात्र सुन्ने छैनौ। तिमी आफैँ सत्य कुरालाई देख्न, सहन र ग्रहण गर्न सक्ने हुनेछौ। म यसरी धैर्य दिनुको सट्टा तिमी सङ्ग्राममा जानेछौ। लाखौँपटक सम्झाउँदा पनि नमान्ने आमाको मनलाई सान्त्वना दिँदै तिमी बिदा हुनेछौ।

कवितांशको आशय:

प्रस्तुत कवितांशले भावी सन्तानहरू अरूका कुरामा मात्र सीमित नरही स्वयम् सत्यलाई पहिचान गर्न र सङ्घर्ष गर्न सक्षम हुने तथ्य उजागर गर्दछ। उनीहरू देशको मुक्तिका निम्ति पारिवारिक मोह र आमाको स्नेहभन्दा माथि उठेर क्रान्तिको मैदानमा होमिने दृढ सङ्कल्पी हुनेछन्।