विरहिणी दमयन्ती — अभ्यास तथा अध्ययन नोट
१. शब्दभण्डार
(१) दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संयत | मर्यादा वा सीमाभित्र रहेको |
| धूमिल | स्पष्ट नदेखिने |
| कर्कोटक | पुराणप्रसिद्ध आठ नागमध्ये एक |
| कन्दमूल | माटामुनि जराका रूपमा फल्ने डल्लो वा लाम्चो फल |
| किंकर्तव्यविमूढ | बिलखबन्द, यसो गरूँ कि उसो गरूँ भई जिल्ल परेको |
| निषाद | एक प्राचीन जाति |
| वल्कल | रुखको बोक्राद्वारा बनेको पोसाक |
| सैरन्ध्री | रूपसज्जाको काममा खटिएकी सेविका |
| शिंशपा | एक जातको रुख, सिसौ |
| देहयष्टि | लौरो झैँ दुब्लो शरीर |
| दुकूल | रेसमी पछ्यौरा |
| सार्थवाह | व्यापारी लस्करको मुखिया |
(२) दिइएका अर्थ दिने शब्द
- •(क) आकाशमा उत्तरदेखि दक्षिणसम्म ज्योतिपुञ्जका रूपमा फैलिएका साना साना नक्षत्रको समूह तारामण्डल
- •(ख) गाउने र बजाउने कलामा प्रवीण एक देवयोनि यक्ष वा गन्धर्व
- •(ग) बस्न र केही राख्न हुने गरी गाराको सट्टा थाम हाली बनाइएको घरको गाराको बाहिरी भाग पिँढी
- •(घ) सुसार गर्ने काममा खटिएको सुसारे
- •(ङ) जनसाधारणको बसोबास भएको ठाउँ जनपद
(३) टुक्का वाक्यमा प्रयोग
- •सुइँकुच्चा ठोक्नु: आफ्नो गल्ती थाहा पाएपछि रमेश गाउँबाट रातारात सुइँकुच्चा ठोकेछ।
- •लम्पसार पर्नु: आफूले गरेको गल्ती स्वीकार गर्दै ऊ सबैका अगाडि लम्पसार पर्यो।
- •आँखा लाग्नु: उनीहरूको सुखी दाम्पत्य जीवनमा कसैको आँखा लागेझैँ भयो।
- •मुख फोर्नु: धेरै समयसम्म चुप लागेर बसेकी सरिताले अन्ततः आफ्नो समस्या आमासामु मुख फोरी।
- •तातो लाग्नु: परीक्षा नजिकिएपछि मात्र उसलाई पढाइको तातो लाग्यो।
- •तेल लगाउनु: राम्रो काम गराउन उसले हाकिमलाई तेल लगाउन थाल्यो।
- •सोत्तर हुनु: असिनाले खेतमा पाक्न लागेको बाली सोत्तर बनाइदियो।
(४) विपरीतार्थी शब्द
| शब्द | विपरीत अर्थ |
|---|---|
| दिन | रात |
| दुःखी | सुखी |
| उदाइसकेको | अस्ताइसकेको |
| पराजय | विजय |
| विजित | अपराजिता |
| अपमान | सम्मान |
| सूर्यास्त | सूर्योदय |
| देब्रे | दाहिने |
| वियोग | मिलन |
(५) पारिभाषिक शब्द र अर्थ
शब्दकोशीय क्रम:
अधिकृत आदेश टिप्पणी निलम्बन परिपत्र फर्स्योट बढुवा बेरुजु भरपाई राजस्व सरुवा स्पष्टीकरण
- •अधिकृत: राजपत्राङ्कित वा सो सरहको कर्मचारी, कुनै अड्डा वा कार्यालय आदिको अधिकारप्राप्त व्यक्ति।
- •आदेश: कुनै काम कारबाहीका बारेमा मन्त्री वा उच्च अधिकारीबाट दिइने निकासापुकासा वा निर्णयसम्बन्धी आज्ञा।
- •टिप्पणी: कठोर र गूढ अर्थको व्याख्या, टीका विशेष कुरा सम्झाउन लेखिने सानो लेख।
- •निलम्बन: पद, अधिकार वा दायित्वबाट रोक्का।
- •परिपत्र: विचार, सूचना, जानकारी आदिका निम्ति सम्बन्धित व्यक्ति, संस्था वा विभागलाई एकै बेहोरामा पठाइने आधिकारिक पत्र।
- •फर्स्योट: लेनदेन वा खरिदबिक्रीसम्बन्धी हरहिसाब चुक्ता गर्ने काम, छिनाफाना।
- •बढुवा: तल्लो पदबाट माथिल्लो पदमा वृद्धि हुने काम, पदोन्नती।
- •बेरुजु: रुजु गर्दा नमिलेको, रुजु नगरिएको वा नभएको।
- •भरपाई: कसैले अरुबाट कुनै वस्तु बुझी लिएको प्रमाणको रसिद।
- •राजस्व: मालपोत, भन्सारमहसुल, विभिन्न कर वा शुल्क आदिका रूपमा राज्यलाई प्राप्त हुने धन।
- •सरुवा: सङ्क्रामक, सर्ने किसिमको।
- •स्पष्टीकरण: छर्लङ्ग नभएका कुरालाई छर्लङ्ग पार्ने काम।
२. बोध र अभिव्यक्ति
(१) कथाका मुख्य घटनाहरू
- •
आदि:
- •
दमयन्ती पति नलको खोजीमा एक्लै जङ्गलतर्फ लाग्नु।
- •
नागयुवक कर्कोटकले उनलाई जबर्जस्ती आफ्नो छाप्रोमा लैजानु।
- •
अवसरको फाइदा उठाउँदै दमयन्तीले छाप्रोमा आगो लगाएर त्यहाँबाट उम्कनु।
- •
मध्य:
- •
दमयन्तीको सार्थवाह शुचिभद्रसँग जङ्गलमा भेट हुनु।
- •
शुचिभद्रको सार्थसँगै पद्मसौगन्धिक तलाउमा वास बस्नु।
- •
जङ्गली हात्तीको आक्रमणमा धेरै मानिसको मृत्यु हुनु र दमयन्तीसहित केही व्यक्ति बच्नु।
- •
अन्त्य:
- •
दमयन्ती आफ्नो रूप परिवर्तन गरी चेदी जनपद पुग्नु।
- •
सुनन्दाको घरमा सैरन्ध्री बनेर बस्दै नलसँग पुनर्मिलनको प्रतीक्षा गर्नु।
(२) छोटो प्रश्नोत्तर
- •
(क) दमयन्ती जङ्गलमा किन एक्लै हिँडिरहेकी हुन्?
- •
उत्तर: दमयन्ती आफ्ना पति नलको खोजीमा जङ्गलमा एक्लै हिँडिरहेकी हुन्।
- •
(ख) दमयन्तीले यात्रा गरेका मुख्य ठाउँ कुन कुन हुन्?
- •
उत्तर: नागयुवकको छाप्रो, घनघोर जङ्गल, सानो खोला, पद्मसौगन्धिक तलाउ र चेदी जनपद उनका यात्राका प्रमुख ठाउँ हुन्।
- •
(ग) जङ्गली हात्तीको आक्रमणबाट बच्न दमयन्ती कसरी सफल भइन्?
- •
उत्तर: दमयन्ती समयमै अग्लो रुखमा चढेर बसेकाले हात्तीको आक्रमणबाट जोगिन सफल भइन्।
(३) घटनाहरूको सही क्रम
- •आफ्ना पति नलको खोजीमा दमयन्ती जङ्गलमा एक्लै हिँड्नु।
- •नागपुरुष कर्कोटकले दमयन्तीलाई जबर्जस्ती बोकेर लैजानु।
- •कर्कोटक रक्सी खाएर उङ्न लागेको मौका छोपी दमयन्तीले छाप्रोमा आगो लगाएर भाग्नु।
- •जङ्गलको बीचमा दमयन्तीको सार्थवाह शुचिभद्रसँग भेट हुनु।
- •शुचिभद्रको सार्थसँगै पद्मसौगन्धिक तलाउमा पुगेर वास बस्नु।
- •जङ्गली हात्तीको कुल्चाइबाट सार्थका धेरै मानिसको ज्यान जानु।
- •रुखमा चढेका दमयन्तीसहित दशबाह्र जना मात्र हात्तीको आक्रमणबाट बच्नु।
- •दमयन्ती चेदी जनपद पुग्नु।
- •सुनन्दाको घरमा सैरन्ध्रीको रूपमा बसेर नलसँग भेट हुने प्रतीक्षा गर्नु।
(४) पौराणिक पात्र र तिनको भूमिका
- •नल: निषधका राजा तथा दमयन्तीका पति; कथामा प्रत्यक्ष उपस्थिति नभए पनि कथाको मुख्य घटनासँग सम्बन्धित पात्र।
- •दमयन्ती: नलकी पत्नी तथा कथाकी मुख्य नारी पात्र; कथाको केन्द्रीय भूमिका उनकै वरिपरि केन्द्रित छ।
- •पुष्कर: नलका भाइ; दमयन्तीको सपनामा देखा पर्ने पात्र।
- •नागयुवक: कर्कोटक जातिको नाग; कथामा नकारात्मक चरित्रका रूपमा प्रस्तुत।
- •शुचिभद्र: सेठ तथा सार्थवाह; दमयन्तीलाई सहयोग गर्ने पात्र।
- •सुबाहु: चेदीका राजा तथा सुनन्दाका पति; कथामा प्रत्यक्ष भूमिका सीमित छ।
- •सुनन्दा: दमयन्तीकी ठुलीआमा; कथाको अन्तिम भागमा भूमिका देखिन्छ।
(५) कथांशमा आधारित प्रश्नोत्तर
- •
(क) ‘मानिसको परिचय शरीरले भन्दा पनि उसको मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ’ भन्नुको तात्पर्य के हो?
- •
उत्तर: मानिसको बाहिरी रूप स्थायी हुँदैन; समयसँगै त्यसमा परिवर्तन आउन सक्छ। त्यसैले मानिसको वास्तविक परिचय उसको रूपले होइन, उसको विचार, भावना, चरित्र र हृदयको शुद्धताले निर्धारण गर्छ। दमयन्तीले आफ्नो रूप कुरूप बनाए पनि उनको सोच र हृदय पवित्र थियो। यसबाट मानिसको वास्तविक पहिचान बाहिरी सौन्दर्यमा नभई आन्तरिक गुणमा हुन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।
- •
(ख) दमयन्तीले आफ्नो रूप किन बदलेकी हुन्?
- •
उत्तर: नागयुवकजस्ता दुष्ट मानिसबाट भविष्यमा आफूलाई पुनः आक्रमण हुन नदिन दमयन्तीले आफ्नो रूप परिवर्तन गरेकी हुन्। कुरूप र विक्षिप्त देखिएमा खराब प्रवृत्तिका मानिसहरू आफूबाट टाढा रहनेछन् भन्ने उनको सोच थियो। त्यसैले उनले आफ्नो सुरक्षाका लागि रूप परिवर्तन गरिन्।
(६) अनुच्छेदमा आधारित प्रश्नोत्तर
- •
(क) माथिको अनुच्छेदमा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ?
- •
उत्तर: अनुच्छेदमा रातको शान्त र मनमोहक प्राकृतिक परिवेश प्रस्तुत गरिएको छ। कालो आकाशमा चम्किरहेका तारामण्डल, प्रकृतिको सौन्दर्य र दमयन्तीको मानसिक पीडालाई सँगसँगै चित्रण गरिएको छ। यसरी बाहिरी प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै उनको आन्तरिक मानसिक अवस्थाको समेत प्रभावकारी चित्रण भएको छ।
- •
(ख) आकाश र दमयन्तीको हृदयका बिच के समानता छ?
- •
उत्तर: पातला बादलले सुन्दर आकाशलाई धूमिल बनाएझैँ दमयन्तीको हृदय पनि वियोग, पीडा र वेदनाले मलिन भएको छ। दुवै बाहिरबाट सुन्दर भए पनि कुनै आवरण वा पीडाले तिनको सौन्दर्यलाई धूमिल बनाएको छ।
(७) समीक्षात्मक उत्तर
- •
(क) ‘नारी प्रेम र संघर्षका प्रतिमूर्ति हुन्’ पुष्टि गर्नुहोस्।
- •
उत्तर: मदनमणि दीक्षितद्वारा रचित ‘विरहिणी दमयन्ती’ पौराणिक विषयवस्तुमा आधारित नारीप्रधान कथा हो। कथामा दमयन्तीको पतिप्रतिको गहिरो प्रेम र नलको खोजीमा उनले गरेको कठिन संघर्षलाई प्रमुख रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
नलसँग वियोग भएपछि दमयन्ती अत्यन्त पीडित हुन्छिन्। उनले जङ्गलका फूल, पात, पशुपक्षी र प्रकृतिका प्रत्येक वस्तुमा नलकै रूप देख्छिन्। आफ्नो प्रिय पतिलाई खोज्ने क्रममा उनले भोक, थकान, डर र अनेक कठिनाइ सहनुपर्छ। कर्कोटक नागयुवकले उनलाई जबर्जस्ती छाप्रोमा लैजाँदा पनि उनले बुद्धि प्रयोग गरी त्यहाँबाट उम्किन सफल हुन्छिन्। त्यसपछि आफ्नो सुरक्षाका लागि रूप परिवर्तन गर्छिन्। सार्थवाह शुचिभद्रसँग यात्रा गर्दा हात्तीको आक्रमणबाट पनि जोगिन्छिन् र अन्ततः चेदी जनपद पुगेर सैरन्ध्रीका रूपमा बस्छिन्।
यसरी दमयन्तीले प्रेमका लागि अनेक दुःख, जोखिम र बाधा सहेर पनि आफ्नो लक्ष्य त्यागिनन्। त्यसैले उनको चरित्रले नारी प्रेम र संघर्षका प्रतिमूर्ति हुन् भन्ने भनाइलाई सशक्त रूपमा पुष्टि गर्छ। - •
(ख) दमयन्तीले समस्याको समाधानका लागि अपनाएका उपायहरू
- •
उत्तर: दमयन्तीले जीवनमा आएका समस्यालाई केवल सहेर बसिनन्, बरु बुद्धि, साहस र विवेकको प्रयोग गरेर तिनको सामना गरिन्।
कर्कोटक नागयुवकले जबर्जस्ती छाप्रोमा लैजाँदा उनले उसको कमजोरीको फाइदा उठाई छाप्रोमा आगो लगाएर त्यहाँबाट भागिन्। जङ्गलमा हिँड्दा आफ्नो सुरक्षाका लागि उनले आफ्नो वास्तविक रूप परिवर्तन गरिन्। यसले दुष्ट मानिसबाट आफूलाई जोगाउन उनलाई सहयोग गर्यो। त्यसपछि सार्थवाह शुचिभद्रको समूहसँग यात्रा गरिन्। हात्तीको आक्रमण हुँदा अग्लो रुखमा चढेर आफ्नो जीवन बचाइन्। अन्ततः नललाई भेट्ने उद्देश्यले चेदी जनपद पुगेर आफ्नो वास्तविक परिचय लुकाउँदै सैरन्ध्रीको भेषमा बसिन्।
यसबाट दमयन्तीले परिस्थिति हेरेर बुद्धि, साहस, धैर्य, भेष परिवर्तन र दूरदृष्टिजस्ता उपाय प्रयोग गरी समस्याको सामना गरेको देखिन्छ। - •
(ग) दृढ सङ्कल्प पूरा गर्न मानिस सङ्घर्ष गर्न तयार हुन्छ भन्ने कुरा पुष्टि गर्नुहोस्।
- •
उत्तर: ‘विरहिणी दमयन्ती’मा दमयन्तीको दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षशील चरित्र प्रस्तुत गरिएको छ। पति नलसँग वियोग भएपछि उनी उनलाई खोज्न कठिन र जोखिमपूर्ण यात्रामा निस्किन्छिन्।
जङ्गलको कठिन यात्रा, नागयुवकको आक्रमण, एक्लोपन, भोक, थकान र जङ्गली हात्तीको खतरा जस्ता अनेक समस्याले उनलाई रोक्न सकेनन्। उनले प्रत्येक समस्याको समाधान बुद्धि र साहसका साथ गरिन्। आवश्यक पर्दा आफ्नो रूप परिवर्तन गरिन् र सुरक्षित रूपमा अगाडि बढिन्। उनको अन्तिम उद्देश्य नललाई भेट्नु थियो। त्यसैले उनले अनेक दुःख र जोखिम सहँदै चेदी जनपदसम्मको यात्रा पूरा गरिन्।
यसरी आफ्नो लक्ष्यप्रतिको दृढता भए मानिस कठिनभन्दा कठिन परिस्थितिमा पनि सङ्घर्ष गर्न तयार हुन्छ भन्ने कुरा दमयन्तीको चरित्रबाट पुष्टि हुन्छ।
(८) मनसम्बन्धी प्रश्नोत्तर
- •
(क) किन मनलाई कल्पनाको कारक मानिएको हो?
- •
उत्तर: संसारका विषयवस्तुको कल्पना गर्ने प्रमुख माध्यम भएकाले मनलाई कल्पनाको कारक मानिएको हो।
- •
(ख) मन नित्य परिवर्तनशील छ भन्नुको तात्पर्य के हो?
- •
उत्तर: मनका विचार, भावना र चाहना सधैँ एउटै अवस्थामा रहँदैनन्; ती निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छन् भन्ने यसको अर्थ हो।
- •
(ग) आत्मज्ञानीहरूका विचारमा मन र संसारको सम्बन्ध कस्तो छ?
- •
उत्तर: आत्मज्ञानीहरूका अनुसार मन र संसारबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। मनको अनुभूति र संसारको अनुभव एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन्छन्।
- •
(घ) मनलाई किन सुख र दुःखको कारण भनिएको हो?
- •
उत्तर: सुख र दुःखको अनुभूति मानिसले मुख्यतः मनमार्फत गर्ने भएकाले मनलाई सुख र दुःखको कारण भनिएको हो।
(९) टिप्पणी
बेरोजगारी समाधानका उपाय
बेरोजगारी भनेको व्यक्तिले आफ्नो योग्यता र क्षमताअनुसार काम वा रोजगारी प्राप्त गर्न नसकेको अवस्था हो। नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका पछाडि प्राविधिक तथा व्यावहारिक शिक्षाको कमी, उद्योगधन्दाको न्यून विकास, कृषि क्षेत्रको कमजोर आधुनिकीकरण र रोजगारीका सीमित अवसर प्रमुख कारण हुन्। पर्यटनको पर्याप्त विकास नहुनु तथा युवाहरूको वैदेशिक रोजगारीप्रतिको निर्भरता पनि यस समस्यासँग जोडिएका छन्।
यसको समाधानका लागि विद्यालय तहदेखि नै प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ। कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधि र आवश्यक उपकरणको प्रयोग बढाउनुपर्छ। नयाँ उद्योग स्थापना गरी विद्यमान उद्योगलाई समेत व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। पर्यटन क्षेत्रको विस्तारबाट स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। सरकारले युवालाई सीप, पूँजी र उद्यमशीलताका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई उद्योग तथा व्यवसाय विस्तारका लागि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक सबैको संयुक्त प्रयासबाट मात्र बेरोजगारी घटाई युवाशक्तिलाई राष्ट्र निर्माणमा उपयोग गर्न सकिन्छ।
३. व्याकरण
- •
(१) नाम शब्द: आर्या, रतिया, निकेश, पेम्बा, साथी, सहयोग, माया, दिन, सुख, दुःख, भावना, मनोरञ्जन, समय, प्रकृति, भलाकुसारी, उद्देश्य, वनभोज आयोजना, विचार, व्यवस्थापन, टोलीनेता, सल्लाह, चामल, दाल, तरकारी, दही, दूध, मासु, मह, पाउरोटी, चिया, योजना, दृश्य, अवलोकन, इच्छा, जमात, बिदाइ, गुच्छा, हुल, भेट, भिड, पर्यटक, गाउँले, कुराकानी, फूल, सल्लाघारी, चरा, गाई, बथान, घुमाइ, सिकाइ, अनुभव।
- •
(२) व्यक्तिवाचक नाम: कर्कोटक, निषध, नल, दमयन्ती
- •
(३) कर्मको काम गर्ने नाम र भेदक विशेषण:
- •
कर्मको काम गर्ने नाम: सौरभ, टोलीनेता, अवलोकन, रगत, साथी, प्रशंसा
- •
भेदक विशेषण: सौरभको, गोदावरीका, दृश्यको, आफ्नो, विद्यालयका, उनीहरूको
- •
(४) सर्वनाम र सार्वनामिक विशेषण:
- •
सर्वनाम: हामी, एकअर्का, जो जो, म, एकआपस, तँ, तिमी, तपाईं, उहाँ, आफैँ, जोसुकै, जेसुकै, कोही, हरेक, जे, आफू, अरू
- •
सार्वनामिक विशेषण: जुन, केही, ती
- •
(५) पदवर्ग विचलन भएका र नभएका विशेषण:
- •
पदवर्ग विचलन भएका: ती, केही, त्यो
- •
पदवर्ग विचलन नभएका: एक वृद्ध, एउटा, चम्किलो, सुन्दर, बहुमूल्य
- •
(६) क्रियायोगी: आउँदा, तत्काल, अहिले, भरे, भोलि, बिस्तारै, कहिल्यै, मात्र, हरबखत, हरपल, हरदिन, हरघडी, आउन, पहिल्याएर, अघि।
- •
(७) नामयोगी र संयोजक:
- •
नामयोगी: पिच्छे, नजिकै, सँग, कहाँ, भित्र, भर, पछि, बित्तिकै, पट्टि
- •
संयोजक: पनि, र, जब, तब
- •
(८) विस्मयादिबोधक र निपात:
- •
विस्मयादिबोधक: आहा, उः, छ्या, अँ, आबुइ, खै खै, आच्छु, क्याबात
- •
निपात: त, नि
- •
(९) तेस्रो अनुच्छेदका निपात र संयोजक:
- •
निपात: पनि, नै
- •
संयोजक: र, तैपनि
- •
(१०) शुद्ध गरी पुनर्लेखन:
네पाल बहुभाषिक देश हो। यहाँ विभिन्न भाषा बोलिन्छन्। नेपालको संविधानले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ। नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई आफ्नो मातृभाषामा पढ्न पाउने, यसको संरक्षण र प्रचारप्रसार गर्न पाउने हक प्रदान गरी सबै भाषालाई समान रूपमा सम्मान गरेको छ। सबै मातृभाषाको संरक्षण र संवर्धनका लागि भाषा आयोगको गठनको व्यवस्था पनि गरेको छ र सोहीबमोजिम भाषा आयोगको गठन पनि भइसकेको छ।