उत्तर :

‘जीवन मार्ग’ रिपोर्ताजमूलक रचनाले नेपाली मौलिकता, उद्यमशीलता र राष्ट्रिय आर्थिक विकासलाई आपसमा जोडेको छ। विश्वव्यापी बजारमा एउटै उद्योगको मात्र प्रभुत्व कायम रहन नसक्ने भएकाले नयाँ उद्योगका लागि पनि अवसर रहन्छ। मौलिक, अर्गानिक तथा प्राकृतिक सामग्रीलाई गुणस्तरीय रूपमा उत्पादन गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सकिए उद्योगको विस्तारसँगै देशको समृद्धिमा पनि सहयोग पुग्छ।

चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानले स्थानीय कच्चा पदार्थ, नेपाली श्रम तथा सीप र नेपालको मौलिक पहिचानलाई आफ्नो उत्पादनको आधार बनाएको छ। प्रतिष्ठानबाट तयार भएका सामग्री नेपालमा मात्र नभई विदेशमा रहेका नेपालीहरूको जीवनमा समेत प्रयोग हुन थालेका छन्। विभिन्न देशमा रहेका नेपालीहरूको बसोबासमा यी सामग्री देखिन थालेका छन्। नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशीहरूले पनि त्यस्ता वस्तुलाई नेपाली चिनोका रूपमा साथमा लैजान थालेका छन्।

लेखक स्वयंको अनुभवले पनि यस प्रतिष्ठानप्रति उनको आकर्षण बढाएको थियो। प्रारम्भमा उनको घरमा बाँसका घरेलु सामग्री ल्याइएका थिए। समयसँगै अन्य घरायसी वस्तु, हस्तकलाका सामान र खाद्य पदार्थहरू पनि थपिँदै गए। यसरी आफ्नो घरमा चोमोलुङ्माका उत्पादनको प्रयोग बढेको र समाजमा समेत तिनको लोकप्रियता फैलिएको देखेपछि लेखकलाई यस प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्ने इच्छा भएको हो।

उत्तर :

‘देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा’ भन्ने उखानले अरूका असल कार्यलाई उदाहरण मानेर आफूले पनि राम्रो काम गर्नुपर्छ भन्ने भाव व्यक्त गर्दछ। अरूको सफलताबाट प्रेरित भई आफूले पनि परिश्रम गर्ने व्यक्ति प्रगतिको दिशामा अघि बढ्न सक्छ। तर अरूले प्राप्त गरेको सफलता देखेर डाहा गर्ने व्यक्ति आफ्नै नकारात्मक सोचका कारण कमजोर बन्छ।

हरेक मानिसले समयलाई खेर फाल्नुको सट्टा श्रम र कर्ममा विश्वास गर्नुपर्छ। आफ्नै मौलिक विचार तत्काल प्रस्तुत गर्न नसके पनि अरूले गरेका राम्रो कामबाट सिकेर त्यसलाई आफ्नो जीवनमा उपयोग गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको अनुकरणले मानिसलाई सक्रिय, मेहनती र कर्मशील बन्न प्रेरणा दिन्छ।

अर्कोतर्फ, ईर्ष्या र जलनले मानिसको मानसिक शान्ति बिगार्छ। अरूको प्रगतिमा दुःखी हुने व्यक्ति आफ्नो उन्नतिका लागि आवश्यक सकारात्मक सोच र प्रयासबाट टाढा जान्छ। त्यसैले असल कामको अनुकरण गर्नु, त्यसबाट सिक्नु र अरूको सफलताप्रति ईर्ष्या नगर्नु नै उक्त उखानको मूल आशय हो।

उत्तर :

नेपालका आफ्नै स्रोतसाधन, मौलिक सीप र श्रमशक्तिलाई प्रयोग गरेर उद्योग स्थापना गर्नुपर्छ। देशमै राम्रो गुणस्तरका वस्तु तयार गरी स्वदेश तथा विदेशी बजारमा बिक्री गर्न सके आत्मनिर्भरता बढ्छ र आर्थिक विकासमा समेत टेवा पुग्छ।

उत्पादनको मात्रा मात्र बढाएर अपेक्षित फाइदा प्राप्त हुँदैन। उत्पादित वस्तुको गुणस्तर कायम राख्नु, बजारको आवश्यकतालाई बुझ्नु तथा उद्योगहरूबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यसका साथै एकअर्कासँग सहकार्य र अनुभवको आदानप्रदान गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

गुणस्तरयुक्त उत्पादन, उचित प्रतिस्पर्धा र सहकार्यलाई एकसाथ अघि बढाउँदा बजार विस्तार गर्न सकिन्छ। यसबाट बिक्री–वितरण सहज हुन्छ, उद्योगले राम्रो बजार पाउँछ र उत्पादनबाट बढी लाभ लिन सकिने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

उत्तर :

चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका मुख्य परिकल्पनाकार, परियोजनाकार, मूल लगानीकर्ता र निर्देशक छिरिङले जीवनमा अनेक उतारचढाव पार गरेका थिए। सामान्य आर्थिक अवस्थाको परिवारमा जन्मिएका उनले सानै उमेरमा बुबा गुमाएपछि परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्‍यो। पढाइलाई निरन्तरता दिन विभिन्न काम गर्दै उनले प्रवेशिका पूरा गरे। त्यसपछि शिक्षक बनेर काम गरे र स्नातक उत्तीर्ण गरेपछि सरकारी सेवामा प्रवेश गरे।

पछि उनले सरकारी जागिर छाडेर ट्रेकिङ व्यवसाय रोजे। यस व्यवसायका कारण विभिन्न देशको भ्रमण गर्ने अवसर मिल्यो। जापानमा केही वर्ष काम गर्दा उनले श्रमलाई सम्मान गर्ने संस्कार तथा समय र स्रोतसाधनको उचित उपयोगको महत्व बुझ्न सके। विदेशको अनुभवले आफ्नो देशमा पनि उपलब्ध साधन र जनशक्तिबाट उपयोगी काम गर्न सकिने विश्वास उनको मनमा बलियो बनायो।

उनले नेपालका मौलिक वस्तु, स्थानीय स्रोतसाधन, श्रम र सीपलाई उद्योगमा प्रयोग गर्न सकिने कुरा सिके। स्वदेशमै गुणस्तरीय उत्पादन तयार गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउन सके देश आत्मनिर्भर बन्न सक्ने र आर्थिक विकास तथा समृद्धितर्फ अघि बढ्न सक्ने शिक्षा उनले भ्रमण तथा अनुभवबाट पाए।

उत्तर :

छिरिङको जीवनबाट कठिन परिस्थितिले मानिसको लक्ष्य रोक्न सक्दैन भन्ने महत्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ। ‘जीवन मार्ग’मा उनी प्रतिकूल अवस्थालाई पार गर्दै सफल उद्यमी बन्न पुगेका व्यक्तिका रूपमा देखिन्छन्। निम्न वर्गीय परिवारका जेठा छोरा भएका कारण बाल्यकालमै उनले ठूलो जिम्मेवारी बहन गर्नुपरेको थियो। बुबाको अकस्मात् निधन भएपछि परिवारको दायित्व उनको काँधमा आयो।

जीवन निर्वाहका लागि उनले भारी बोक्ने काम गरे। पछि विदेशी पर्यटकबाट छात्रवृत्ति प्राप्त भएपछि विद्यालयको सरसफाइको काम गर्दै आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिए। प्रवेशिका पास गरेपछि शिक्षक बने र त्यसपछि सरकारी जागिरसमेत गरे। तर सुरक्षित जागिरमै सीमित नरही उनले नयाँ अनुभव खोजे र ट्रेकिङ व्यवसायमा प्रवेश गरे। यही क्रममा विभिन्न देशको भ्रमण गरे तथा जापानमा काम गर्ने अवसर पाए।

जापानको अनुभवले उनलाई श्रम, समय र स्रोतको सही मूल्य बुझायो। नेपाल फर्किएपछि खेतीयोग्य जमिनलाई प्लटिङ गरी कङ्क्रिटका संरचना फैलाउने व्यवसाय उनको प्राथमिकतामा परेन। बरु उनले नेपालमा उपलब्ध मौलिक वस्तु, स्थानीय स्रोतसाधन र श्रम–सीपलाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने बाटो रोजे।

त्यसै सोचबाट चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान स्थापना भयो। यहाँ उत्पादित सामग्रीले स्वदेशी तथा विदेशी बजारमा स्थान बनाउँदै गए। यसबाट छिरिङको उद्यमशील सोच सफल भएको प्रमाणित भयो।

उनको सङ्घर्षबाट सफलता प्राप्त गर्न निरन्तर प्रयास र दृढ इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा सिक्न सकिन्छ। नयाँ काम सुरु गर्दा जोखिम आउन सक्छ, तर त्यसबाट डराएर पछि हट्नु हुँदैन। उद्यममा गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिँदै स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

अरूले राम्रो काम गरेको देखेमा त्यसबाट सिक्न सकिन्छ, तर उनीहरूप्रति ईर्ष्या गर्नु हुँदैन। आफ्नो देशका मौलिक स्रोतसाधन, श्रम र सीपलाई उत्पादनशील काममा लगाउन सके व्यक्तिगत उपलब्धिसँगै राष्ट्रको विकास र समृद्धिमा पनि योगदान गर्न सकिन्छ।

उत्तर :

‘जीवन मार्ग’बाट लिइएको यो कथनले नयाँ सोच निर्माण गर्नुभन्दा अरूको सफल काम पछ्याउने र त्यसबाट अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा उत्पन्न गर्ने प्रवृत्तिमाथि टिप्पणी गरेको छ। रचनामा छिरिङको सफल उद्यमको उदाहरण प्रस्तुत गर्दै मौलिक विचार र जोखिम उठाउने क्षमताको आवश्यकता स्पष्ट पारिएको छ।

कुनै पनि नयाँ कामको सुरुवात एउटा नयाँ विचारबाट हुन्छ। त्यस विचारलाई वास्तविकतामा बदल्न ज्ञान, अनुभव, तर्क, कल्पनाशक्ति र निरन्तर मेहनत आवश्यक पर्छ। नयाँ उद्योग वा संस्था स्थापना गर्दा लगानी, समय र श्रम आवश्यक हुने भएकाले जोखिम लिन सक्ने साहस पनि चाहिन्छ। दृढता र लगनशीलता नभई नयाँ परिकल्पनालाई व्यवहारमा उतार्न कठिन हुन्छ।

तर कतिपय मानिस आफैँ नयाँ काम सोच्न वा जोखिम उठाउनुभन्दा अरूले गरेको कामलाई पछ्याउन सजिलो ठान्छन्। यसरी अरूको नक्कल गर्दा मौलिकता कमजोर हुन्छ र आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन कठिन पर्छ। एउटै व्यवसायमा धेरै मानिस एकैपटक लाग्दा बजारमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा पनि उत्पन्न हुन सक्छ।

उदाहरणका रूपमा, कुनै स्थानमा एउटा मम पसल राम्रो चल्यो भने त्यही क्षेत्रमा धेरै मम पसल थपिन सक्छन्। त्यसैगरी एउटा मासु पसलले राम्रो व्यापार गरेको देखेपछि त्यही प्रकारका अन्य पसलहरू पनि खुल्ने गर्छन्। कुनै उद्योगले नाफा कमाएको देखेपछि त्यसको सफलताको कारण नबुझी उही प्रकारको उद्योग सुरु गर्ने प्रवृत्ति पनि यही अनुकरणको उदाहरण हो।

तर एउटै प्रकारको व्यवसाय सबैका लागि समान रूपमा सफल हुँदैन। बजारमा टिक्न नयाँ वस्तु, नयाँ विचार र नयाँ विकल्पको आवश्यकता हुन्छ। विविधता र सिर्जनात्मकताले मात्र उद्योगलाई अरूभन्दा फरक पहिचान दिन सक्छ।

छिरिङले यही मौलिक बाटो रोजेका थिए। उनले नेपालका स्थानीय कच्चा पदार्थ तथा मौलिक पहिचानलाई आधार बनाएर चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानको परिकल्पना गरे। उनले जोखिम स्वीकार गर्दै लगानी गरे र निरन्तर संघर्षबाट आफ्नो योजनालाई मूर्त रूप दिए। गुणस्तरीय सामग्री उत्पादन गरी त्यसको बिक्री–वितरण विस्तार गरेपछि प्रतिष्ठानले सफलता प्राप्त गर्‍यो।

त्यसैले सफल उद्यमशीलताका लागि अरूको नक्कल गर्नु पर्याप्त हुँदैन। आफ्नै नयाँ विचार विकास गर्ने, जोखिम लिन सक्ने, स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग गर्ने र गुणस्तरीय उत्पादन गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। यस्तो मौलिक र स्वस्थ प्रतिस्पर्धात्मक सोचले उद्योगलाई स्वदेशदेखि विदेशसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ।

उत्तर :

यस कथनले राम्रो साहित्य सिर्जना गर्न लेखकको बौद्धिक क्षमता र भावनात्मक संवेदना दुवै आवश्यक हुन्छन् भन्ने धारणा प्रस्तुत गर्दछ। हृदयमा गहिरो भावना हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; ती भावना र अनुभूतिलाई प्रभावकारी भाषामा व्यक्त गर्न ज्ञान तथा अभिव्यक्ति क्षमताको पनि आवश्यकता पर्छ।

‘कलम’लाई यहाँ ज्ञान, विचार र अभिव्यक्तिको साधनका रूपमा लिन सकिन्छ भने ‘हृदय’ले भावना, संवेदना र अनुभूतिको प्रतिनिधित्व गर्छ। लेखकले आफूले अनुभव गरेका कुरा तथा मनमा उत्पन्न भावनालाई कलमको माध्यमबाट शब्दमा उतार्छ। बौद्धिक क्षमता कमजोर भएमा हृदयमा भएका गहिरा भावलाई पनि प्रभावकारी साहित्यिक रचनामा परिणत गर्न कठिन हुन्छ।

त्यसैगरी केवल बौद्धिक ज्ञान मात्र भएर हृदयमा संवेदना छैन भने लेखनमा जीवन्तता र भावनात्मक प्रभाव कम हुन सक्छ। त्यसैले विचार, ज्ञान, अनुभव र भावनाको उचित समन्वयबाट प्रभावकारी साहित्य तयार हुन्छ।

‘जीवन मार्ग’का लेखकले पनि यही सन्तुलन अपनाएका छन्। उनले घटनाको समाचारात्मक पक्षसँगै त्यसमा रहेको भावनात्मक तथा साहित्यिक पक्षलाई प्रस्तुत गरेका छन्। फलस्वरूप रचनाले पाठकलाई जानकारी दिनुका साथै राष्ट्रियता, उद्यमशीलता, विकास र समृद्धितर्फ अघि बढ्न उत्प्रेरित गर्छ।

उत्तर :

छिरिङसँगको कुराकानीलाई आधार बनाएर तयार गरिएको ‘जीवन मार्ग’ मलाई निकै प्रेरक र ज्ञानमूलक लाग्यो। यस रचनाले जीवनमा आएका कठिनाइलाई सामना गर्दै निरन्तर अघि बढ्ने व्यक्तिले आफ्नो क्षमता र अनुभवलाई सफल उद्यममा रूपान्तरण गर्न सक्छ भन्ने कुरा प्रभावकारी ढङ्गले देखाएको छ।

छिरिङ सामान्य आर्थिक अवस्थाको परिवारमा जन्मिएका बाबुआमाका जेठा छोरा थिए। सानै उमेरमा बुबाको भारी बोक्ने क्रममा मृत्यु भएपछि घरपरिवारको जिम्मेवारी उनले लिनुपर्‍यो। आर्थिक कठिनाइका कारण पढाइ प्रभावित भए पनि विदेशी पर्यटकको सहयोगबाट छात्रवृत्ति पाएपछि उनले अध्ययनलाई निरन्तरता दिए। विद्यालयमा काम गर्दै पढे, प्रवेशिका उत्तीर्ण गरे, शिक्षक बने र स्नातक पूरा गरेपछि सरकारी सेवामा समेत प्रवेश गरे।

पछि उनले सरकारी जागिर त्यागेर ट्रेकिङ व्यवसायमा आफ्नो बाटो बनाए। यसै सिलसिलामा उनले विभिन्न देशको भ्रमण गरे। जापानमा केही वर्ष काम गर्दा श्रम, समय र स्रोतसाधनको महत्वलाई व्यवहारमै बुझ्ने अवसर पाए। विदेशबाट फर्किएपछि उनले खेतीयोग्य जमिन नष्ट हुने गरी कङ्क्रिटको जङ्गल फैलाउने व्यवसायभन्दा देशको आफ्नै स्रोत र पहिचानमा आधारित उद्योग स्थापना गर्न उचित ठाने।

फलस्वरूप उनले स्थानीय स्रोतसाधन, नेपाली श्रम–सीप तथा मौलिक पहिचानलाई उपयोग गर्दै चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान सञ्चालन गरे। प्रतिष्ठानका उत्पादनले नेपालभित्र राम्रो बजार पाउनुका साथै विदेशमा रहेका नेपालीहरूसम्म पनि आफ्नो पहुँच विस्तार गरे। यसबाट छिरिङ सफल उद्यमीका रूपमा स्थापित भए।

रचनाबाट उद्यमशीलताको अर्थ केवल पैसा कमाउनु होइन भन्ने पनि बुझिन्छ। गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गर्ने, सहकार्य गर्ने, स्वस्थ प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्ने, नयाँ सोच ल्याउने र आवश्यक जोखिम उठाउने क्षमता सफल उद्यमका आधार हुन्। आफ्नै देशमा उपलब्ध स्रोत, श्रम र सीपको उपयोग गर्दा देशको आर्थिक विकासमा समेत योगदान पुग्छ।

साथै, अरूको राम्रो कामबाट प्रेरणा लिनुपर्ने तर डाहा र ईर्ष्या गर्नु नहुने सन्देशले पनि रचनालाई उपयोगी बनाएको छ। आफ्नो जन्मभूमि र देशप्रतिको जिम्मेवारीलाई आर्थिक क्रियाकलापसँग जोड्न सकिने विचारका कारण ‘जीवन मार्ग’ मलाई अत्यन्तै शिक्षाप्रद र प्रेरणादायी लाग्यो।