🇳🇵 नेपाली पहिचान

📚 शब्दभण्डार

१. तल दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच मिलान गर्नुहोस् ।

२. शब्दको वर्णानुक्रम मिलाई अर्थ लेख्नुहोस् ।

३. तलका उखान/टुक्काको अर्थ स्पष्ट पार्दै वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।

४. तलका उखान प्रयोग गरी अनुच्छेद तयार गर्नुहोस् ।

प्रयोग गर्नुपर्ने उखानहरू :

• •
  अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुली चम्कदा तर्सिन्छ ।
• •
  अड्को पड्को तेलको धूप ।
• •
  इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान ।
• •
  एक हातले ताली नबज्ने ।
• •
  काग कराउँदै गर्छ पिना सुक्दै गर्छ ।

५. तलका शब्दहरूको अर्थ लेख्नुहोस् ।

---

🧠 बोध र अभिव्यक्ति

१. संवादका आधारमा प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

(क) घनश्यामको नेपाली समाजप्रतिको बुझाइ कस्तो छ ?

उत्तर :
घनश्यामले नेपाली समाजलाई विविधताले भरिएको समाजका रूपमा बुझेका छन् । नेपालजस्तो सानो भूभागभित्र पनि अनेक जातजाति, भाषा, संस्कृति, परम्परा र विचारधारा भएका मानिसहरू बसोबास गर्छन् । यस्तो विविधता नेपाली समाजको विशेषता भए पनि फरक मत र विचारबीच उचित समझदारी हुन नसके त्यसले सामाजिक तथा विकासात्मक काममा बाधा पुर्‍याउन सक्ने उनको चिन्ता छ ।

(ख) बेखामानका विचारमा नेपाली समाजको मुख्य पहिचान के हो ?

उत्तर :
बेखामानका अनुसार नेपाली समाजको प्रमुख चिनारी यसको विविधता हो । नेपाल बहुजातीय समाज भएकाले यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, संस्कृति र परम्पराको सहअस्तित्व पाइन्छ । यही अनेकताले नेपाली समाजलाई विशिष्ट पहिचान प्रदान गरेको छ ।

(ग) सिम्माले नेपाली समाजको विविधतालाई कसरी व्याख्या गरेकी छन् ?

उत्तर :
सिम्माका विचारमा नेपाल बहुजातीय मुलुक भएकाले यहाँ बस्ने प्रत्येक जातिसँग आफ्नै परम्परा, संस्कृति, ज्ञान र जीवनअनुभव रहेका छन् । मानिसको ज्ञान, अनुभव र सांस्कृतिक अभ्यास भाषामार्फत पनि सुरक्षित रहन्छ । जाति, भाषा र संस्कृतिको समग्र रूपले सभ्यताको निर्माण गर्छ । नेपालमा विभिन्न सभ्यताको सङ्गम भएकाले यहाँको विविधता कमजोरी नभई महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो ।

(घ) सलिमका अनुसार नेपाली विविधताको सुन्दर पक्ष के हो ?

उत्तर :
सलिमका अनुसार नेपाली समाजमा रहेका अनेक भाषा, संस्कृति र परम्पराप्रति सहिष्णुता राख्दै आपसमा एकताबद्ध भएर बस्नु यसको सुन्दर पक्ष हो । फरक भाषा र संस्कृतिलाई सम्मान गर्ने प्रवृत्तिले सामाजिक सद्भाव बलियो बनाउँछ । विविधताबीच कायम हुने यही सम्मान, सहअस्तित्व र एकताले नेपालको विशिष्ट पहिचान तथा सौन्दर्य निर्माण गरेको छ ।

(ङ) नेपाली विविधतालाई पर्यटनसँग कसरी जोड्न सकिन्छ ?

उत्तर :
नेपाल क्षेत्रफलका हिसाबले सानो भए पनि प्राकृतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त विशाल विविधता भएको देश हो । यहाँ आउने पर्यटकहरूले हिमाल, पहाड, तराई, दुन, वनजङ्गल तथा विभिन्न प्राकृतिक संरचनाको अवलोकन गर्न सक्छन् । त्यस्तै यहाँका ऐतिहासिक सम्पदा, जातीय संस्कार, भाषा, संस्कृति र परम्पराले पनि पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन् । त्यसैले नेपालको प्राकृतिक विविधतासँगै सांस्कृतिक विविधतालाई पर्यटनको महत्वपूर्ण आधार बनाएर सांस्कृतिक पर्यटनको विकास गर्न सकिन्छ ।

(च) नेपाली समाजमा देखिएका विकृति तथा विसङ्गतिहरू के–के हुन् ?

उत्तर :
नेपाली समाजमा विविधता सकारात्मक पक्ष भए पनि केही सामाजिक विकृति र विसङ्गतिहरू अझै रहेका छन् । अन्धविश्वास, जातीय विभेद, लैङ्गिक विभेद, छुवाछुत, जात, वर्ग, वर्ण र क्षेत्रका आधारमा गरिने भेदभाव यसका उदाहरण हुन् । त्यस्तै संस्कृतिको नाममा देखाइने अनावश्यक आडम्बर, भूतप्रेतमा विश्वास, बोक्सीको आरोप तथा दाइजो र तिलकजस्ता कुपरम्पराहरू पनि सामाजिक विकृतिका रूपमा रहेका छन् ।

---

२. “जब शिक्षाको राम्रो विकास हुन्छ तब अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति जस्ता कुरा निर्मूल हुँदै जान्छन् ।” यस भनाइको सन्दर्भ स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर :
यो भनाइ ‘नेपाली पहिचान’ संवादमा सिम्माले बेखामानको विचारसँग सहमति जनाउने क्रममा व्यक्त गरेकी हुन् । यस कथनले समाजमा रहेका अन्धविश्वास, कुसंस्कार र कुरीति हटाउन शिक्षाको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ भन्ने विचार व्यक्त गर्दछ ।

मानिस चेतनशील र बुद्धिमान प्राणी भएकाले सही ज्ञान र शिक्षा प्राप्त गरेपछि उसले असल र खराबबीचको भिन्नता बुझ्न सक्छ । शिक्षा मानिसका लागि तेस्रो आँखाजस्तै हो, जसले सामाजिक यथार्थलाई बुझ्ने चेतना प्रदान गर्छ । त्यसैले समाज परिवर्तनको बलियो आधार शिक्षालाई मानिन्छ ।

अन्धविश्वास र कुरीतिविरुद्ध शिक्षा प्रभावकारी हतियार बन्न सक्छ । बालबालिकालाई सानै कक्षादेखि नै अन्धविश्वास, कुसंस्कार तथा खराब परम्परा सामाजिक अपराध हुन् भन्ने कुरा बुझाउन आवश्यक छ । विज्ञान तथा प्रविधिमा संसार धेरै अगाडि बढिसक्दा पनि पुरानो सोच र अवैज्ञानिक विश्वासमा अड्किरहनु उचित हुँदैन ।

शिक्षित मानिसले आफू अन्धविश्वासबाट मुक्त हुनुका साथै अरूलाई पनि यस्ता गलत विश्वास त्याग्न प्रेरित गर्न सक्छ । समाजका धेरै मानिस शिक्षित र सचेत बन्दै गएमा अन्धविश्वास तथा कुरीतिहरू क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छन् । यस कार्यमा विद्यार्थीहरूको पनि महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ ।

---

३. संवादका आधारमा निम्न प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।

(क) नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिले कस्तो देश हो ?

उत्तर :
नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले सम्पन्न देश हो । यहाँ सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, मकालु, मनास्लु र चोयुजस्ता विश्वप्रसिद्ध हिमालहरू रहेका छन् । हिमालसँगै विभिन्न नदी, ताल, झरना, पोखरी, गुफा तथा पहाडी भू–दृश्यले नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई अझ आकर्षक बनाएका छन् । विभिन्न प्रकारका वन, चराचुरुङ्गी, वन्यजन्तु तथा जैविक विविधताले पनि नेपालको प्राकृतिक विशेषतालाई समृद्ध बनाएको छ ।

(ख) नेपालमा सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना किन धेरै छ ?

उत्तर :
नेपालमा जातजाति, भाषा, भेषभूषा, संस्कार, चाडपर्व, परम्परा र जीवनशैलीमा ठूलो विविधता पाइन्छ । विदेशी पर्यटकहरूले नेपालको प्राकृतिक विविधताबारे तुलनात्मक रूपमा बढी जानकारी पाए पनि यहाँको सांस्कृतिक विविधताबारे अझ व्यापक रूपमा परिचित गराउन सकिन्छ ।

स्थानीय मानिसको जीवनपद्धति, रीतिरिवाज, भाषा, पहिरन, संस्कृति, संस्कार, दैनिक व्यवहार तथा विशिष्ट सामाजिक अनुभवहरू सांस्कृतिक पर्यटनका आधार बन्न सक्छन् । त्यसैले यस्ता सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, संवर्धन र प्रचारप्रसार गर्दै सांस्कृतिक पर्यटनलाई थप विकास गर्न सकिन्छ ।

---

📰 ४. समाचार लेखन

(क) “सगरमाथामा आरोहणमा कीर्तिमान” समाचारको विषयवस्तु र शैलीका आधारमा परिचय दिनुहोस् ।

उत्तर :
‘सगरमाथामा आरोहणमा कीर्तिमान’ समाचारको मुख्य विषय सगरमाथा आरोहण तथा त्यससँग सम्बन्धित विश्व कीर्तिमान हो । समाचारमा सफलतापूर्वक सगरमाथा आरोहण गरी विभिन्न कीर्तिमान कायम गर्ने व्यक्तिका उपलब्धिबारे तथ्यपूर्ण जानकारी दिइएको छ ।

यो समाचार वर्णनात्मकभन्दा बढी तथ्य तथा विवरणमा केन्द्रित छ । समाचारको भाषा सरल, स्पष्ट, सहज र विषयअनुकूल छ । कसले के उपलब्धि हासिल गर्‍यो भन्ने विषयलाई केन्द्रमा राखेर जानकारी प्रस्तुत गरिएको छ । सगरमाथा आरोहण, कीर्तिमान र पर्यटनबीचको सम्बन्ध पनि यस समाचारको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

(ख) समाचारको भाषा कस्तो हुनुपर्छ ?

उत्तर :
समाचारको भाषा सरल, स्पष्ट, सहज र बुझ्न सजिलो हुनुपर्छ । अनावश्यक रूपमा लामो वाक्य प्रयोग गर्नु हुँदैन । छोटा तथा अर्थपूर्ण वाक्यमा घटनाको वास्तविक विवरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । आवश्यक नभएका विशेषण र क्रियाविशेषणको अत्यधिक प्रयोगबाट बच्नुपर्छ ।

(ग) समाचार र फिचरबिच के भिन्नता हुन्छ ?

उत्तर :
समाचारले कुनै घटना वा विषयबारे नयाँ र आवश्यक सूचना छोटो तथा तथ्यपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने फिचरले कुनै विशेष घटना वा तथ्यलाई केही कलात्मक र विस्तृत ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ ।

घटनामा आधारित फिचरले घटनाको दृश्य, परिवेश तथा विवरणलाई प्राथमिकता दिन्छ । यसमा को, के, कहाँ, किन, कसरी र कहिले जस्ता प्रश्नको उत्तर समेटिन्छ । प्रक्रियामा आधारित फिचरले घटनाको बाहिरी स्वरूप मात्र प्रस्तुत नगरी त्यसको पृष्ठभूमि, प्रक्रिया, कारण र परिणामसमेत विस्तृत रूपमा समेट्छ ।

(घ) समाचारका प्रमुख विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर :
समाचारका प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन् :

• •
  सत्यता
• •
  विश्वसनीयता
• •
  नवीनता
• •
  रोचकता
• •
  सन्तुलन
• •
  भाषिक सरलता
• •
  स्पष्टता
• •
  मिठास

---

🗞️ ५. समाचार लेखन

(क) समाचार भनेको के हो ?

उत्तर :
समाजका मानिसलाई चासो लाग्ने तथा नयाँ जानकारी प्रदान गर्ने कुनै घटना, गतिविधि वा विषयको तथ्यपूर्ण विवरणलाई समाचार भनिन्छ । राजनीति, शिक्षा, खेलकुद, व्यापार, वाणिज्य, संस्कृति आदि विभिन्न क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषय समाचार बन्न सक्छन् ।

(ख) समाचार लेख्दा ध्यान दिनुपर्ने भाषिक पक्ष के हुन् ?

उत्तर :
समाचार लेख्दा भाषा सरल र स्पष्ट हुनुपर्छ । पाठकले पहिलोपटक पढ्दा नै अर्थ बुझ्न सक्ने गरी छोटा र सुस्पष्ट वाक्य प्रयोग गर्नुपर्छ । अनावश्यक विशेषण, क्रियाविशेषण तथा अलङ्कारिक भाषाभन्दा तथ्यपूर्ण अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

---

(ग) “सरसफाई कार्यक्रम सम्पन्न” शीर्षकमा समाचार तयार गर्नुहोस् ।

---

🔤 भाषातत्त्व

१. तलका वाक्यहरूलाई मिलाएर एउटा वाक्य बनाउनुहोस् ।

(क) अस्मिता घर गइन् । उनले आफ्ना साथीसङ्गी भेटिन् । साथीहरूसँग जङ्गल घुम्न गइन् । खोलामा पौडी खेलिन् । उनले एक हप्ता रमाइलोसँग बिताइन् । त्यसपछि सहर फर्किइन् ।

उत्तर :
घर गएर आफ्ना साथीसङ्गी भेटी उनीहरूसँग जङ्गल घुम्न गएकी अस्मिता खोलामा गएर पौडी खेल्दै एक हप्ता रमाइलोसँग बिताएर सहर फर्किइन् ।

(ख) मुस्ताङ पर्यटकीय हिमाली जिल्ला हो । त्यहाँ धेरै हावा चल्छ । मुस्ताङ स्याउका लागि प्रसिद्ध छ । मलाई मुस्ताङ घुम्न मन लागेको छ ।

उत्तर :
पर्यटकीय हिमाली जिल्ला मुस्ताङमा धेरै हावा चले पनि स्याउका लागि प्रसिद्ध भएकाले मलाई मुस्ताङ घुम्न मन लागेको छ ।

(ग) विनोद कर्ण सप्तरीका बासिन्दा हुन् । उनी नेपाली साहित्यका प्राध्यापक हुन् । उनी सहयोगी र इमानदार छन् । उनलाई कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पर्छ ।

उत्तर :
सहयोगी र इमानदार सप्तरीका बासिन्दा विनोद कर्ण नेपाली साहित्यका प्राध्यापक भएकाले उनी कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पराउँछन् ।

---

✍️ २. दिइएका वाक्यलाई आवश्यकताअनुसार छुट्टाछुट्टै वाक्यमा विभाजन गर्नुहोस् ।

(क)

उत्तर :

१. जङ्गल सखाप हुन थाल्छ ।
२. मृग, घोरल जस्ता जनावर र कतिपय चरा लोप हुन्छन् ।
३. पानीको मुहान पनि सुक्ने खतरा भएको छ ।

(ख)

उत्तर :

१. प्रदूषण बढ्यो ।
२. हिमालमा हिउँ घट्यो ।
३. समयमा पानी पर्न छाड्यो ।
४. सफा आकाश देख्न छाडियो ।

(ग)

उत्तर :

१. देउडा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा प्रचलित छ ।
२. देउडा कर्नाली क्षेत्रमा प्रचलित छ ।
३. देउडा काठमाडौँ र विदेशमा समेत लोकप्रिय छ ।

(घ)

उत्तर :

१. मलाई घमाइलो दिन र जुनेली रात मनपर्छ ।
२. मलाई हरियो वन मनपर्छ ।
३. मलाई लहलह बाली झुलेको खेतबारी मनपर्छ ।
४. मलाई नेपाली खाना मनपर्छ ।
५. मलाई सहयोगी साथी मनपर्छ ।

(ङ)

उत्तर :

१. असार लाग्छ ।
२. मेरो मनले गाउँघर सम्झिन्छ ।

---

🔄 ३. तलका वाक्यहरूलाई कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्यका आधारमा छुट्याउनुहोस् ।

---

📝 ४. आफ्नो दैनिक कार्यतालिकालाई कर्तृवाच्यमा लेख्नुहोस् ।

---

🌳 ५. वनभोजको अनुभवलाई कर्मवाच्य/भाववाच्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

---

🔁 ६. अनुच्छेदलाई कर्तृवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

उत्तर :

मैले जीवनमा धेरै दुःखसुख भोगेँ । मैले अनेक अनुभव बटुलेँ । म कहिले खुसीले हाँसें भने कहिले साथीभाइसँग नाचें । मैले देशविदेशका विभिन्न ठाउँ घुमेँ । दुःख र अभावलाई सामना गर्दै मैले विद्यालयमा पढें । आफ्नै खर्चको व्यवस्था गरेर मैले उच्च शिक्षा हासिल गरेँ ।

मैले सधैँ सबैको भलो सोचें । मैले कहिल्यै कसैको चित्त दुखाइनँ र कसैको अहित चिताइनँ । आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म अरूको भलाइ हुने काम गरेँ । जीवन भनेको निरन्तर सङ्घर्ष हो भन्ने कुरा मैले सिकेँ । अब पनि म इमानदार भएर नै जीवन बिताउने छु । म आफ्नो कर्तव्य कहिल्यै बिर्सन्नँ । अन्याय सहन्नँ र अरूमाथि पनि अन्याय गर्दिनँ ।

---

📖 ७. अनुच्छेदलाई कर्मवाच्य/भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

उत्तर :

बिसन र अनुपमाद्वारा पुस्तकालय गइयो । बिसनद्वारा कथाका किताब छानिए । अनुपमाद्वारा मौसम विज्ञानसम्बन्धी किताब छानियो । त्यसपछि उनीहरूद्वारा पुस्तकालयबाट बाहिर निस्कियो । उनीहरूद्वारा कलेजको भोजनालयमा पसियो ।

बिसनद्वारा दही चिउरा खाइयो । अनुपमाद्वारा चिउरा तरकारी खाइयो । त्यसपछि उनीहरूद्वारा कक्षाकोठामा आइयो । गुरूआमाद्वारा वाच्य पढाइयो ।

---

📰 ८. अशुद्ध वाक्यलाई शुद्ध बनाएर लेख्नुहोस् ।

(क)

उत्तर :
रेडियो र टिभी जस्ता श्रव्यदृश्य माध्यमबाट प्रसारित वा पत्रिका आदि छापा माध्यमबाट प्रकाशित घटनाका ताजा विवरण समाचार हुन् ।

(ख)

उत्तर :
जातीय विभेद, लैङ्गिक विभेद, वर्ण, वर्ग र क्षेत्रका नाममा रहेका विभेदमा पनि कमी आउँदै छ । तिनलाई पनि हटाउनुपर्छ । सङ्गीताजीले भने जस्तै यसका लागि शिक्षाको खाँचो छ ।