उत्तर :

२१ वर्षको उमेरमा हकिङलाई स्नायुसम्बन्धी रोग लागेपछि उनको शारीरिक अवस्था बिस्तारै बिग्रँदै गयो। प्रारम्भिक अवस्थामा पनि उनले उपचारसँगै आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइरहे। सामान्य हिँडडुलमा शरीरलाई नियन्त्रण गर्न कठिनाइ हुन थाल्यो। सन् १९६३ तिर उनको आँखामा समस्या देखिनुका साथै बोलीसमेत अस्पष्ट हुन थाल्यो। रोग निको नहुने र आयु करिब दुई वर्ष मात्र हुन सक्ने चिकित्सकीय जानकारी पाएपछि उनी गहिरो मानसिक पीडामा परे। त्यस समयमा उनी लामो समयसम्म मौन बसेर सङ्गीत सुन्ने गर्थे। सन् १९६५ तिर रोग झन् बढेपछि लट्ठीको सहाराबिना हिँड्न नसक्ने भए। सन् १८६८ तिर हातखुट्टाको सञ्चालनसमेत बन्द हुँदै गएपछि उनी ह्विलचेयरमा निर्भर हुन पुगे। श्वासनलीको शल्यक्रिया गर्नुपरेपछि उनको आवाज पूर्ण रूपमा हरायो र आफ्ना कामहरू अघि बढाउन झन् कठिन भयो। पछि मस्तिष्कका तरङ्ग र अनुहारका भावलाई आधार बनाएर चलाउन सकिने कम्प्युटरको व्यवस्था भएपछि उनले त्यसैको माध्यमबाट अनुसन्धानका लेख प्रकाशन गर्ने, प्रवचन दिने र अन्तर्वार्ता दिने काम पुनः सुरु गरे। यसरी शरीरले साथ नदिएको अवस्थामा समेत उनले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिई भौतिक शास्त्रमा उल्लेखनीय नयाँ तथ्यहरू प्रस्तुत गर्न सके।

उत्तर :

हकिङको बाल्यकालदेखि नै नयाँ कुरा जान्ने र आफैँ केही सिर्जना गर्ने तीव्र रुचि थियो। कुनै यान्त्रिक सामग्री देखेपछि उनी त्यसको बाहिरी प्रयोगमा मात्र सीमित नभई त्यसको भित्री बनोट तथा कार्यप्रणाली बुझ्न खोज्थे। पुराना घडी र रेडियोका पार्टपुर्जा जम्मा गरेर उनले साथीहरूको सहयोगमा कम्प्युटर, खेलका सामग्री, हवाईजहाज तथा डुङ्गाका नमुना बनाएका थिए। आफ्ना कल्पनालाई प्रयोगमा उतार्ने उनको बानीले उनको सिर्जनात्मक क्षमता देखाउँथ्यो। घरमा हुँदा पनि उनी खोज, अनुसन्धान र नयाँ सम्भावनाबारे सोच्नमै व्यस्त रहन्थे। त्यसैले हकिङ बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासु, लगनशील, मेहनती र सिर्जनशील स्वभावका थिए।

उत्तर :

हकिङको असाधारण जिज्ञासा, कल्पनाशीलता र वैज्ञानिक सोचका कारण उनका साथीहरू उनीबाट प्रभावित थिए। उनी आफैँले नयाँ संसारको कल्पना गरेर त्यसका लागि आवश्यक नियम र संरचना सोच्न सक्थे। पुराना घडी तथा रेडियोका पार्टपुर्जाको प्रयोगबाट कम्प्युटर, खेल, हवाईजहाज र डुङ्गाका नमुना बनाउनु उनको मौलिक प्रतिभाको प्रमाण थियो। यस्ता वैज्ञानिक र सिर्जनात्मक गतिविधिका कारण साथीहरूले उनलाई महान् वैज्ञानिक आइन्स्टाइनसँग तुलना गरे। यही कारणले उनीहरूले हकिङलाई 'आइन्स्टाइन' भनेर बोलाउने गर्थे।

उत्तर :

मानव जीवनलाई जोखिममा पार्ने धेरै गतिविधिहरू मानिसकै कारण उत्पन्न भएका छन्। विज्ञान र प्रविधिको विकासले जीवनलाई सहज तथा सुविधाजनक बनाए पनि यसको असावधानीपूर्ण प्रयोगले विनाशकारी परिणाम निम्त्याउन सक्छ। परमाणुयुद्धको सम्भावना, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा प्रकृतिविरुद्ध भइरहेका विभिन्न मानवीय गतिविधिहरूले पृथ्वीको वातावरण र मानव अस्तित्वमा खतरा बढाएका छन्। त्यसैले यिनै कारणले पृथ्वीमा मानव जीवन संकटमा परेको हो।

उत्तर :

कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट मानव मस्तिष्कबाट विकसित प्रविधि भए पनि तिनको स्मरणशक्ति र विश्लेषण गर्ने क्षमता निरन्तर शक्तिशाली बन्दै गएको छ। मानिसले गर्ने धेरै प्रकारका काम यस्ता यन्त्रले सहज रूपमा गर्न सक्ने भएका छन्। भविष्यमा यिनीहरूको क्षमता मानव नियन्त्रणभन्दा निकै माथि पुग्न सक्ने र तिनले मानव जातिलाई नै नियन्त्रण वा विस्थापित गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। यस्तो अवस्था आएमा मानव अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ। यही सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राखेर हकिङले कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट निर्माण तथा प्रयोग गर्दा मानिसलाई सावधान रहन आग्रह गरेका हुन्।

उत्तर :

स्टिफन विलियम हकिङको जीवन दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिले मानिसलाई अत्यन्त कठिन शारीरिक अवस्थाबाट पनि अघि बढ्न प्रेरित गर्छ भन्ने कुराको सशक्त प्रमाण हो। सन् १९४२ जनवरी ८ मा बेलायतको अक्सफोर्ड सहरमा आमा इसाबेल र बुबा प्रयाङ्कको पहिलो सन्तानका रूपमा जन्मिएका हकिङ पछि विश्वप्रसिद्ध भौतिक शास्त्री बने।

२१ वर्षको उमेरमा उनलाई 'अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस' नामक स्नायुसम्बन्धी रोगले समात्यो। रोग क्रमशः बढ्दै गएपछि हिँडडुलमा कठिनाइ भयो, शरीरका विभिन्न अङ्गले आफ्नो क्षमता गुमाउँदै गए र अन्ततः उनी ह्विलचेयरमा निर्भर हुन पुगे। चिकित्सकले उनको आयु निकै छोटो रहेको बताएपछि उनी मानसिक रूपमा निराश भए। तर उनले त्यस अवस्थालाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनको अन्त्यका रूपमा स्वीकार गरेनन्।

रोगको प्रभावका कारण आवाज गुमाएपछि पनि उनको ज्ञान प्राप्त गर्ने र अनुसन्धान गर्ने चाहना समाप्त भएन। मस्तिष्कका तरङ्ग तथा अनुहारका भावका आधारमा सञ्चालन गर्न सकिने कम्प्युटरको सहयोग पाएपछि उनले लेखन, अनुसन्धान, प्रवचन र अन्तर्वार्तालाई निरन्तरता दिए। यसले उनको शारीरिक कमजोरीभन्दा उनको बौद्धिक क्षमता र इच्छाशक्ति धेरै शक्तिशाली रहेको देखायो।

हकिङले आफ्नो अनुसन्धानबाट भौतिक शास्त्रमा नयाँ तथ्यहरू उजागर गरे। ब्रह्माण्ड तथा ब्ल्याकहोलसम्बन्धी उनका अध्ययनले वैज्ञानिक ज्ञानको क्षेत्रलाई व्यापक बनायो। उनले शारीरिक अशक्ततालाई निराशाको कारण नबनाई अनुसन्धानका लागि आफूलाई समर्पित गरे। 'आशा राख र व्यस्त बन' भन्ने भावनाबाट प्रेरित भएर उनी निरन्तर सक्रिय रहे।

यसरी शरीरले साथ नदिए पनि मनोबल, ज्ञान र निरन्तर कर्मशीलताका कारण हकिङले असम्भवजस्तो देखिने कार्यहरू सम्पन्न गरे। त्यसैले दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका अगाडि शारीरिक रोगसमेत शक्तिहीन हुन सक्छ भन्ने भनाइ हकिङको जीवनबाट पूर्ण रूपमा पुष्टि हुन्छ। सन् २०१८ मार्च १४ मा ७६ वर्षको उमेरमा उनको देहावसान भए पनि उनका वैज्ञानिक विचार र कृतिहरूले उनलाई सदैव स्मरणीय बनाएका छन्।

उत्तर :

शारीरिक अशक्तताले वैज्ञानिक चिन्तन र अनुसन्धानको यात्रालाई रोक्न सक्दैन भन्ने उदाहरण स्टिफन हकिङले संसारसामु प्रस्तुत गरे। 'अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस' रोगका कारण शरीरका अधिकांश गतिविधि कठिन बन्दै गए पनि उनले आफ्नो अध्ययन, अनुसन्धान र सिर्जनात्मक कार्यलाई निरन्तरता दिए। उनको जीवन ज्ञानप्रतिको समर्पण र कठिन परिस्थितिसँग जुध्ने अदम्य इच्छाशक्तिको उदाहरण बन्यो।

हकिङले आफ्नो जीवनकालमा दर्जनभन्दा बढी पुस्तक र कैयौँ शोधपत्र प्रकाशित गरे। सन् १९८८ मा प्रकाशित 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' उनको सर्वाधिक चर्चित कृति बन्यो। ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र संरचनाबारे गहिरो अध्ययन गर्दै उनले मौलिक वैज्ञानिक मान्यताहरू प्रस्तुत गरे। अत्यधिक गुरुत्वका कारण ब्ल्याकहोलभित्र वस्तुहरू खुम्चिने तथा थप सङ्कुचनको अवस्थामा विकिरण उत्सर्जन हुने तथ्य उनले प्रस्तुत गरे। उनले वार्महोलका माध्यमबाट समययात्रा तथा एउटा ग्यालेक्सीबाट अर्को ग्यालेक्सीमा छोटो समयमा पुग्न सकिने सम्भावनाबारे पनि व्याख्या गरे।

वैज्ञानिक अनुसन्धानबाहेक हकिङले मानव समाजलाई सम्भावित भविष्यका खतराबारे सचेत गराउने काम पनि गरे। पृथ्वीमा परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधिले निम्त्याउन सक्ने जोखिमप्रति उनले मानव समुदायको ध्यानाकर्षण गराए। कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट निर्माण गर्दा पनि पर्याप्त सावधानी अपनाउनुपर्ने उनको धारणा थियो।

ह्विलचेयरमा जडित कम्प्युटरको माध्यमबाट उनले आफ्ना विचार संसारभर पुर्याए। शारीरिक सीमाभन्दा माथि उठेर उनले वैज्ञानिक खोज, पुस्तक लेखन, अनुसन्धान तथा प्रेरणादायी विचारमार्फत मानव ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाए। यसै कारण हकिङले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका विशिष्ट वैज्ञानिकका रूपमा स्थान बनाएका छन्।

उत्तर :

शारीरिक रुपमा अशक्त भए पनि दृढ इच्छाशक्ति तथा प्रतिभाको साथ पाएको र सधैँ साधनामा रमाउने व्यक्ति कहिल्यै शक्तिहीन हुँदैन । शक्तित्रयको साथ पाएपछि शारीरिक अशक्तताका कारण सिर्जित जस्तोसुकै विषम परिस्थितिमा पनि सिर्जनशील हुँदै ऊ सफलताको शिखर चुम्न सफल हुन्छ । त्यस्तो व्यक्ति मानवहितमा समर्पित हुन्छ भने ऊ आफूले गरेका योगदानका कारण समाज विशेषमा मात्र नभई सिङ्गो संसारभरि नै उदाहरणीय बन्न पुग्छ । यस्तै शारीरिक स्थिति अत्यन्त नाजुक भए पनि मानवहितका लागि केही गर्ने तीव्र चाहना, त्यसलाई साथ दिने प्रतिभा र निरन्तरको साधनाका कारण भौतिक शास्त्रमा नयाँ तथ्य उजागर गरेर सिङ्गो संसारलाई नै आश्चर्यचकित बनाउने व्यक्ति हुन्, स्टिफन विलियम हकिङ । नाम सुन्नेबित्तिकै उनको भौतिक रूप देखेका सबैको मानसपटलमा एउटा स्वचालित ह्विलचेयरमा बसेको, टाउको निहुराएको, हातखुट्टा नचल्ने, बोल्न नसक्ने र शारीरिक रुपमा अत्यन्तै अशक्त व्यक्तिको चित्र प्रतिबिम्बित हुन्छ । उनले गरेका योगदानका बारेमा थाहा पाएपछि चाहिँ जो कोही छक्क पर्छ ।

उत्तर :

आज्ञार्थक वाक्यहरू :

साह्रै बदमासी गर्न थालेपछि एक दिन दाइले भाइलाई सम्झाउँदै भन्यो, “भाइ, तिमी यसरी अल्छी नगर, आफ्नो क्षमतालाई सिर्जनशील काममा लगाऊ, मूर्ख साथीहरूको पछि नलाग, तिमी सुखी होऊ र सधैँ प्रसन्न बन भन्ने मेरा चाहना छ ।”

इच्छार्थकमा बदल्दा :

साह्रै बदमासी गर्न थालेपछि एक दिन दाइले भाइलाई सम्झाउँदै भन्यो, “भाइ, तिमी यसरी अल्छी नगरे, आफ्नो क्षमतालाई सिर्जनशील काममा लगाए, मूर्ख साथीहरूको पछि नलागे, तिमी सुखी भए र सधैँ प्रसन्न बने भन्ने मेरा चाहना छ ।”

सम्भावनार्थक वाक्यहरू :

यसपछि दाइले भविष्यमा गर्ने कामको योजना बनाउँदै मनमनै भन्यो, “तरकारी खेती गरुँला, तरकारी बेचुला, तरकारी बेचेर आएको पैसा जम्मा गरेर एउटा अर्को घर बनाउँला । आफू बसिरहेको घर भाइलाई दिउँला, त्यसपछि बिहे गरुँला अनि श्रीमतीले पनि मलाई साथ देलिन् । छोराछोरी जन्मलान्, आफूले पढ्न नपाए पनि उनीहरुलाई राम्ररी पढाउँला, पढेपछि जागिर खालान्, काममा पनि सघाउलान् । छोरीले आफ्नी आमालाई सघाउली अनि छोराले चाहिँ मलाई सघाउला । परिवारका सबै जना बिदाको दिन पारेर घुम्न जाउँला अनि जीवन कति मज्जाको हुन्छ होला ।”

इच्छार्थकमा बदल्दा :

यसपछि दाइले भविष्यमा गर्ने कामको योजना बनाउँदै मनमनै भन्यो, “तरकारी खेती गरुँ, तरकारी बेचूँ, तरकारी बेचेर आएको पैसा जम्मा गरेर एउटा अर्को घर बनाऊँ । आफू बसिरहेको घर भाइलाई दिऊँ, त्यसपछि बिहे गरुँ, अनि श्रीमतीले पनि मलाई साथ दिऊन् । छोराछोरी जन्मुन्, आफूले पढ्न नपाए पनि उनीहरूलाई राम्ररी पढाऊँ, पढेपछि जागिर खाउन्, काममा पनि सघाउन् । छोरीले आफ्नी आमालाई सघाओस् अनि छोराले चाहिँ मलाई सघाओस् । परिवारका सबै जना बिदाको दिन पारेर घुम्न जाऔँ अनि जीवन कति मज्जाको होओस् ।”

उत्तर :

इच्छार्थक वाक्य :

संसारका सबै व्यक्तिलाई आफूले पढ्न नपाए पनि आफ्ना छोराछोरीले राम्ररी पढुन् र असल व्यक्ति बनुन् र समाजका लागि केही गरून् भन्ने इच्छा हुन्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कनले आफ्नो छोरो पढ्ने विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई एउटा चिठी लेखेर यस्तै इच्छा व्यक्त गरेका थिए, "मेरो छोराले समाजका सबै मानिस एक किसिमका हुँदैनन् भन्ने कुरा बुझोस् । सित्तैमा कमाएको ५० डलरभन्दा परिश्रम गरी कमाएको एक डलर निकै मूल्यवान् हुन्छ भन्ने सम्भोस् । जतातिर हुल छ त्यतैतिर लाग्ने प्रवृत्तिले नहोओस् । ऊ दुःख र कष्टमा पनि खुसी रहन सिकोस् । ऊ आफ्नो बुद्धि र सामर्थ्यमा विश्वास गरोस् । यदि उसको उद्देश्य उपयुक्त र सही छ भने जस्तोसुकै विरोध भए पनि ऊ जिउज्यानले लागिपरोस् । उभित्र सत्य र न्याय प्राप्तिका लागि सङ्घर्ष गर्न सक्ने दृढशक्तिको विकास होस् । उसभित्र साहस, केही गरुँ र सबै एकआपसमा मिलौ भन्ने भावना भइरहोस् ।"

सम्भावनार्थकमा बदल्दा :

संसारका सबै व्यक्तिलाई आफूले पढ्न नपाए पनि आफ्ना छोराछोरीले राम्ररी पढ्लान्, असल व्यक्ति बन्लान् र समाजका लागि केही गर्लान् भन्ने इच्छा हुन्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कनले आफ्नो छोरो पढ्ने विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई एउटा चिठी लेखेर यस्तै इच्छा ब्यक्त गरेका थिए, "मेरो छोराले समाजका सबै मानिस एक किसिमका हुँदैनन् भन्ने कुरा बुझ्ला । सित्तैमा कमाएको ५० डलरभन्दा परिश्रम गरी कमाएको एक डलर निकै मूल्यवान् हुन्छ भन्ने सम्झला । जतातिर हुल छ त्यतैतिर लाग्ने प्रवृत्तिले नछोला । ऊ दुःख र कष्टमा पनि खुसी रहन सिक्ला । ऊ आफ्नो बुद्धि र सामर्थ्यमा विश्वास गर्ला । यदि उसको उद्देश्य उपयुक्त र सही छ भने जस्तोसुकै विरोध भए पनि ऊ जिउज्यानले लागिपर्ला । उभित्र सत्य र न्याय प्राप्तिका लागि सङ्घर्ष गर्न सक्ने दृढशक्तिको विकास होला । उसभित्र साहस केही गरुला र सबै एकआपसमा मिलौला भन्ने भावना भइरहला ।"

उत्तर :

मैले चाहेको नेपाल

मैले चाहेको नेपाल स्वर्गभन्दा पनि सुन्दर र सुखमय होओस् । यहाँका नागरिकले समृद्ध जीवनको आनन्द लिन सकून् । देशका सम्पूर्ण क्षेत्र बहुमूल्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले सजिऊन् । विकासको गति तीव्र होओस् र राष्ट्र निर्माणका लागि जनता वसन्त ऋतुका माहुरीझैँ सक्रिय भएर लागून् । यहाँका शासक राजा दशरथ र रामचन्द्रजस्ता आदर्शवान् होऊन् । आजका विद्यालय भोलिका मन्दिर बनून् र आजका शिक्षक भोलिका देवतासरह सम्मानित होऊन् । आजका विद्यार्थी भोलिका योग्य तथा कर्तव्यनिष्ठ नागरिक बनून् । बाटो तथा चौबाटामा रहेका सामान्य ढुङ्गाहरू भोलि शालिग्राम शिलाजस्तै पवित्र र सम्मानयोग्य बनून् । नेपालमा प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रका विषयमा अनावश्यक प्रचारबाजी नचलोस् । सम्पूर्ण देशवासी एकलव्यझैँ राष्ट्रको सुरक्षामा समर्पित होऊन् । उनीहरू सीताको आदर्शबाट प्रेरित होऊन् । देशको सिर्जनात्मक क्षेत्रमा नयाँ रङ भरियोस् र कमल फुल्ने हिलोमा समेत शान्तिको बीउ छरियोस् ।

उत्तर :

म र राजाराम विश्वविद्यालयमा पढ्छौँ । मेरो घर भक्तपुरमा छ । राजारामको घर ललितपुरमा छ । आइतबारदेखि शुक्रबारसम्म हामी पढाइमा व्यस्त हुन्छौँ । शनिबार हामी घुम्न जान्छौँ । हामी कहिले उपत्यकाभित्र र कहिले उपत्यकाबाहिर घुम्न जान्छौँ । राजारामको बानी अनौठो छ । केही गरौँ भन्नु मात्र पर्छ, उसले गरिहाल्नुपर्छ, कुनै कुरा खाऊँ भन्नु मात्रै पर्छ, उसले जसरी नै खानुपर्छ । आउने शनिबार हामी विराटनगर जाने छौँ । त्यहाँ हामी मुख्य-मुख्य सबै ठाउँ पुग्ने छौँ । त्यहाँ मेरा कान्छा बुबाको घर पनि छ । भातसात र वाससासका लागि केही समस्या छैन । यस पटकको यात्रामा मेरो माहिलो भाइ र माथिल्लो घरको जेठो पनि सहभागी हुने कुरा छ ।