📘 नेपालको वैदेशिक व्यापार
शब्द भण्डार 📚
१. दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| भूक्षय | बाढी, पहिरो आदिका कारण जमिन भासिने काम |
| पूर्वाधार | मुख्य आधार |
| विकिरण | शक्तिशाली किरण |
| निशस्त्रीकरण | हातहतियार नष्ट गर्ने काम |
| जीवाणु | अति सूक्ष्म किटाणु |
| खण्डन | अर्काको विचार वा सिद्धान्त काट्ने काम |
| सम्पदा | सम्पत्ति |
| बहुमुखी | विभिन्न विषयक्षेत्रको ज्ञान हासिल गरेको |
| प्राङ्गारिक | पातपतिङ्गर आदि कुहिएको रूप |
२. कोष्ठकबाट खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द भर्नुहोस् :
| क्र.सं. | उत्तर |
|---|---|
| (क) | विश्वमा इन्धनको सङ्कट बढ्दै छ । |
| (ख) | हामीले पर्यावरण जोगाउन वृक्षरोपण गर्नुपर्छ । |
| (ग) | नेपालको संविधानले मौलिक हक तोकेको छ । |
| (घ) | निर्वाचन आयोग निर्वाचन गराउँदै छ । |
| (ङ) | प्राकृतिक संसाधनको समुचित प्रयोग गर्नुपर्छ । |
३. दिइएका पदावली बुझाउने शब्द ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस् :
| क्र.सं. | पदावली | उत्तर |
|---|---|---|
| (क) | वस्तु वा सामान साटासाट गर्ने काम | वस्तु विनिमय |
| (ख) | सरकारको आर्थिक प्रणाली | अर्थतन्त्र |
| (ग) | आधुनिक बनाउने काम वा प्रक्रिया | आधुनिकीकरण |
| (घ) | उत्पन्न गरेर वा उब्जाएर तयार पारिएको वस्तु | उत्पादन |
| (ङ) | चारैतिरबाट जमिनले घेरिएको देश | भूपरिवेष्टित |
४. ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धबाट सातओटा पारिभाषिक प्राविधिक शब्द खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।
| पारिभाषिक प्राविधिक शब्द | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|
| अवमूल्यन | संसारका मुद्राहरूको अवमूल्यन हुनुको पछाडि अर्थ व्यवस्थामा भइरहेका घटनाहरू जिम्मेवार छन् । |
| आयात | विदेशबाट विभिन्न स्माट फोन नेपालमा आयात हुन्छन् । |
| निर्यात | नेपालका मौलिक सामान विभिन्न देशमा निर्यात गर्ने हो भने देशको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ । |
| पारवाहन | हाम्रो देश नेपालले पारवाहनको समस्या भोग्नुपर्दैन । |
| टकसार | टकसार कार्यालयबाट बुवाले धातुका मुद्रा लिएर आउनुभयो । |
| वाणिज्य | वाणिज्य सन्धि गरेकै कारण नेपाल अरु देशसँग नजिक छ । |
| विनिमय | वस्तु विनिमयले सुरुमा धेरैलाई सहज तुल्याएको थियो । |
बोध र अभिव्यक्ति 📝
३. ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस् :
(क) व्यापारको सामान्य उद्देश्य के हो ?
=> उत्तर: व्यापार सञ्चालन गर्नुको प्रमुख लक्ष्य नाफा आर्जन गर्नु हो ।
(ख) लिच्छवीकालमा व्यापारलाई कसरी सहज बनाइएको थियो ?
=> उत्तर: लिच्छवीकालमा सुन, चाँदी र तामाबाट बनेका मुद्राहरू चलनमा ल्याइएकाले व्यापारिक कारोबार गर्न सहज भएको थियो ।
(ग) कसले तिब्बतसँग व्यापार सञ्चालन गरेका थिए ?
=> उत्तर: प्रताप मल्लले तिब्बतसँग व्यापार सञ्चालन गरेका थिए ।
(घ) नेपालले किन घाटा व्यापार सहनुपरेको छ ?
=> उत्तर: जनशक्ति विदेश पलायन हुनु, घरेलु प्रकृतिका उत्पादनमै सीमित रहनु, औद्योगिकीकरणतर्फ पर्याप्त सक्रियता नदेखाउनु र नेपाली मुद्राको अवमूल्यन हुनुजस्ता कारणले नेपालले व्यापार घाटा व्यहोर्नुपरेको छ ।
(ङ) पाठको पहिलो अनुच्छेदमा कुन विषयवस्तु समेटिएको छ ?
=> उत्तर: पहिलो अनुच्छेदमा ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ शीर्षकसँग सम्बन्धित प्रारम्भिक विषयवस्तुको परिचय प्रस्तुत गरिएको छ ।
४. ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धको पहिलो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस् ।
उत्तर:
उत्तर :
कुनै पनि वस्तु वा मालसामान खरिद अथवा उत्पादन गरेर बिक्रीवितरण गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ । व्यापारको सामान्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो तथापि यसलाई नाफामूलक र सेवामूलक व्यवसाय मान्ने गरिन्छ । वस्तु तथा मालसामानको प्रकृतिअनुसार व्यापारलाई सामान्यतः स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय गरी तीन भागमा वर्गीकरण गर्ने गरिन्छ । स्थानीय व्यापार भन्नाले स्थानीय स्तरमा उत्पादित वस्तु वा मालसामान त्यहीँ बेचबिखन गर्ने भन्ने बुझिन्छ । राष्ट्रिय व्यापारअन्तर्गत देशका कुनै भूभागमा वस्तु वा मालसामान उत्पादन गरी देशभित्रकै अर्को स्थानमा किनबेच गरिन्छ । यदि अर्को मुलुकमा वस्तु वा मालसामान किनबेच हुन्छ भने त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भनिन्छ ।
५. ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) व्यापार भन्नाले के बुझिन्छ ?
=> उत्तर: कुनै वस्तु वा मालसामान खरिद गरेर अथवा आफैँ उत्पादन गरी त्यसको बिक्रीवितरण गर्ने आर्थिक कार्यलाई व्यापार भनिन्छ । यो नाफा कमाउने तथा सेवा प्रदान गर्ने दुवै प्रकृतिको व्यवसायका रूपमा सञ्चालन हुन सक्छ ।
(ख) सेन वंशका पालामा कस्ता व्यावसायिक वर्ग विभाजन गरिएका थिए ?
=> उत्तर: सेन वंशको समयमा कृषि तथा घरेलु उद्योगको उल्लेख्य विकास भएको थियो । त्यतिबेला चर्मकार, लौहकार, सुवर्णकार र ताम्रकारजस्ता विभिन्न व्यावसायिक वर्गहरू विभाजित थिए ।
(ग) नेपालबाट प्रमुख रूपमा विदेश निर्यात हुने वस्तु कुन कुन हुन् ?
=> उत्तर: नेपालबाट हस्तकला, वास्तुकला, तयारी पोसाक र गलैँचाजस्ता वस्तुहरू तेस्रो मुलुकमा निर्यात हुँदै आएका छन् । यार्चागुम्बा, चिया, कफी, अलैंची, जुट, जडीबुटी तथा विभिन्न नगदेबालीले पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थान बनाएका छन् । त्यसैगरी गोलभेडा, खुर्सानी, तितेकरेला, काउली, बन्दा र आलुजस्ता तरकारीहरू खाडी मुलुकमा पुग्ने गरेका छन् । समग्रमा कृषिजन्य वस्तु, तयारी पोसाक, जडीबुटी तथा पशुजन्य कच्चा पदार्थ नेपालका प्रमुख निर्यात वस्तु हुन् ।
(घ) नेपालले कसरी विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ ?
=> उत्तर: विश्व बजारमा आफ्नो स्थान बनाउन नेपालले सर्वप्रथम जनशक्ति पलायन नियन्त्रण गरी स्वदेशमै रोजगारीको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । कपडा, जुत्ताचप्पल, कागज र खाने तेलजस्ता दैनिक उपभोगका वस्तुमा आत्मनिर्भरता बढाउन आवश्यक छ । आधुनिक तथा व्यावसायिक कृषि विस्तार गरी कृषिजन्य वस्तुको आयात घटाउनुपर्छ । गलैँचा र मूर्तिजस्ता विदेशमा माग भएका घरेलु उत्पादनलाई उद्योगको माध्यमबाट ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सकिन्छ । पशुजन्य वस्तुमा पनि आत्मनिर्भरता हासिल गर्दै चिया, अलैंची, कफी र महजस्ता निर्यातयोग्य वस्तुको उत्पादन बढाउन सके नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विस्तार गर्न सक्छ ।
६. ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ प्रबन्धको चौथो अनुच्छेदबाट चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस् र तिनका उत्तर पनि लेख्नुहोस् ।
(क) नेपालको कुन काललाई अर्थतन्त्रको स्वर्णकाल मानिन्छ ?
=> उत्तर: नेपालको मल्लकाललाई अर्थतन्त्रको स्वर्णकाल मानिन्छ ।
(ख) कुन स्थानमा नेपाली वाणिज्य दूतावास स्थापना गरिएको थियो ?
=> उत्तर: तिब्बतको ल्हासामा नेपाली वाणिज्य दूतावास स्थापना गरिएको थियो ।
(ग) मल्लकालमा कुन कुन वस्तु आयात र निर्यात गरिन्थ्यो ?
=> उत्तर: मल्लकालमा खाद्यान्न, औषधीजन्य जडीबुटी, धातुका सामान, धूप, रङ, हाड, छाला आदि निर्यात गरिन्थ्यो भने मसला, नुन र रेसमी कपडा आदि आयात गरिन्थ्यो ।
(घ) व्यापारको विकास र विस्तारमा कुन कुन मल्ल राजाहरूको विशेष योगदान रहेको थियो ?
=> उत्तर: व्यापारको विकास तथा विस्तारमा महेन्द्र मल्ल, प्रताप मल्ल र सिद्धिनरसिंह मल्लको विशेष योगदान रहेको थियो ।
७. व्याख्या गर्नुहोस् :
“दिगो अर्थतन्त्रका लागि सन्तुलित वैदेशिक व्यापार अनिवार्य सर्त हो ।”
उत्तर:
उत्तर :
प्रस्तुत भनाइ ‘नेपालको वैदेशिक व्यापार’ शीर्षकको प्रबन्धबाट लिइएको हो । यसका लेखक कक्षा ८ नेपाली पाठ्यपुस्तक लेखक समूहमध्येका एक हुन् । यस प्रबन्धांशले नेपालको आर्थिक स्थायित्वका लागि वैदेशिक व्यापारलाई व्यवस्थित र सन्तुलित बनाउनु पर्ने आवश्यकतालाई स्पष्ट पार्छ ।
कुनै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र दीर्घकालसम्म सबल राख्न आयात र निर्यातबीच उचित सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक हुन्छ । आयातको मात्रा निर्यातभन्दा धेरै हुँदा व्यापार घाटा बढ्छ र त्यसको असर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पर्छ । नेपालको सन्दर्भमा विलासी तथा महँगा वस्तुको आयात घटाएर स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न आवश्यक देखिन्छ । विदेश अध्ययनका नाममा हुने स्वदेशी मुद्राको बहिर्गमन नियन्त्रण गर्नुका साथै कृषि क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता बढाएर कृषिजन्य वस्तुको आयात घटाउनुपर्छ । साथै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग रहेका नेपाली उत्पादनको परिमाण वृद्धि गर्नुपर्छ ।
वैदेशिक व्यापारसँगै बाह्य पर्यटनको प्रवर्धन गर्न सके देशमा विदेशी मुद्रा भित्र्याउने अवसर पनि बढ्छ । स्वदेशी उत्पादन विस्तार, कृषि आत्मनिर्भरता, आयात नियन्त्रण तथा निर्यात वृद्धि जस्ता उपाय अवलम्बन गर्दा व्यापारलाई सन्तुलित बनाउन सकिन्छ । त्यसैले दीर्घकालीन र सबल अर्थतन्त्र निर्माणका लागि सन्तुलित वैदेशिक व्यापार अत्यावश्यक हुन्छ भन्ने आशय यस भनाइमा व्यक्त गरिएको छ ।
८. ‘नेपालले वैदेशिक व्यापार लाभदायक हुन्छ ।’ अनुच्छेद पढी सार लेख्नुहोस् ।
उत्तर:
‘नेपालको वैदेशिक व्यापार लाभदायक हुन्छ ।’ अनुच्छेदको सार
उत्तर :
नेपालले व्यापार घाटा घटाउन स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गरी जनशक्तिको उपयोग गर्नुपर्छ । कपडा, जुत्ताचप्पल, कागज र खाने तेलजस्ता दैनिक उपभोग्य वस्तुमा आत्मनिर्भरता बढाउँदै कृषिजन्य वस्तुको आयात घटाउन आधुनिक तथा व्यावसायिक कृषि प्रणाली अपनाउन आवश्यक छ । कृषिजन्य, पशुजन्य तथा फलफूल उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुँदै विदेशमा बढी माग रहेका वस्तुको उत्पादन विस्तार गर्नुपर्छ । साथै कृषिजन्य उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात गर्न सके वैदेशिक व्यापारबाट देशले बढी लाभ प्राप्त गर्न सक्छ ।
९. विदेशमा उच्च माग हुने घरेलु उत्पादनलाई औद्योगिक उत्पादनमा कसरी रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ? आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
उत्तर:
उत्तर :
नेपाली हस्तकला, वास्तुकला, तयारी पोसाक र गलैँचाजस्ता घरेलु उत्पादनले विदेशी बजारमा माग पाएका छन् । विशेषगरी गलैँचा र मूर्तिजस्ता वस्तुमा राम्रो सम्भावना भए पनि घरेलु उत्पादन प्रणालीबाट मात्र ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले यस्ता उत्पादनलाई उद्योगमा आधारित बनाएर उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नुपर्छ ।
यसका लागि पर्याप्त लगानी परिचालन गरी आधुनिक मेसिन तथा प्रविधि भित्र्याउन आवश्यक हुन्छ । सम्बन्धित पेसातर्फ मानिसलाई आकर्षित गर्न सीपमूलक तालिम सञ्चालन गर्नुपर्छ र कामदारलाई आधुनिक उपकरण सञ्चालन गर्न सक्षम बनाउनुपर्छ । उत्पादन प्रक्रियाका लागि आवश्यक विद्युत् सस्तो तथा भरपर्दो बनाउन सके औद्योगिक उत्पादन निरन्तर सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यी आधारहरू तयार गरी घरेलु सीप र परम्परागत उत्पादनलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्दा विदेशमा माग भएका नेपाली वस्तुको उत्पादन व्यापक रूपमा बढाउन सकिन्छ ।
१०. ‘उद्योगको महत्त्व’ शीर्षकमा आफ्नो विचार लेख्नुहोस् ।
उत्तर :
उत्तर :
उद्योगको महत्त्व
उद्योगले आवश्यक वस्तुहरूलाई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने आधार तयार गर्छ । घरेलु स्तरको उत्पादन सीमित हुने भए पनि औद्योगिक प्रणालीबाट कम समयमै धेरै वस्तु तयार गर्न सकिन्छ । कपडा, जुत्ताचप्पल, कागज तथा खाने तेलजस्ता दैनिक प्रयोगका सामग्रीको उत्पादन विस्तार गर्न उद्योगको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
औद्योगिक विकास भएका देशहरूमा उत्पादन क्षमता बढ्नुका साथै रोजगारीका अवसर पनि विस्तार भएका छन् । स्वदेशमै आवश्यक वस्तु उत्पादन गर्न सके विदेशी वस्तुमाथिको निर्भरता घट्छ र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणमा सहयोग पुग्छ । उद्योगको विस्तारले उपलब्ध स्रोतसाधन र श्रमशक्तिको उपयोग गर्दै आर्थिक गतिविधिलाई गति दिन्छ ।
त्यसैले दैनिक आवश्यकताका वस्तु उत्पादन गर्न, रोजगारी विस्तार गर्न तथा देशलाई आर्थिक रूपमा सबल र आत्मनिर्भर बनाउन उद्योगको विशेष महत्त्व रहेको छ ।
१२. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस् :
उत्तर
चारओटा बुँदा टिपोट :
- •(क) पाल्पा, भोजपुर, चितवन, नुवाकोट, जुम्ला आदि स्थानका विभिन्न उत्पादनले देशका विभिन्न स्थानमा बजार पाउनु ।
- •(ख) जुम्ला, सोलुखुम्बु र मुस्ताङका स्याउ, गोरखाको सुन्तला, रामेछापको जुनारको खोजी बढ्नु ।
- •(ग) मुलुकमा प्रायः सबै ठाउँमा यातायात पुग्नु ।
- •(घ) यातायात र सञ्चारले जनताका भावना र सम्बन्ध जोड्नु ।
सारांश : यातायात, सञ्चार र आन्तरिक व्यापार
विभिन्न स्थानका उत्पादनले देशका अन्य क्षेत्रमा समेत बजार विस्तार गरेका छन् । जुम्ला, सोलुखुम्बु र मुस्ताङका स्याउ तथा गोरखाको सुन्तला र रामेछापको जुनारको माग बढ्दै गएको छ । देशका अधिकांश स्थानमा यातायातको पहुँच पुगेपछि वस्तुको आवतजावत सहज भएको छ र यसले भौगोलिक दूरीसँगै मानिसका भावना तथा सम्बन्धलाई समेत नजिक ल्याएको छ ।
अनुच्छेदमा भएको शब्द : १००
सारांशमा भएको शब्द : ३५