उत्तर :

छोरो ह्वाँहवाँ रोइरहेको आवाज सुनेपछि आमा जऱ्याकजुरुक उठ्नुभयो । काँडा छोराको गोडामा र्‍वाम्म गाडिएको थियो र घाउबाट ह्वालह्वाली रगत बगिरहेको थियो । त्यो दृश्य देखेर आमा केहीबेर अकमक्क पर्नुभयो र चिटचिट पसिना झार्दै भुइँमा थचक्क बस्नुभयो । त्यही समयमा बुबा टुप्लुक्क आइपुग्नुभयो । उहाँ सरासर कोठाभित्र जानुभयो र प्राथमिक उपचारको बाकस लिएर आउनुभयो । घाउ सफा गरी पट्टी बाँधिदिएपछि छोरो लुसुक्क कोठामा पस्यो र आराम गर्न थाल्यो ।

उत्तर :

प्रस्तुत कथांश भीमनिधि तिवारीद्वारा रचित ‘अमर पुत्र’ कथाबाट लिइएको हो । यस भनाइमार्फत मानिसको भौतिक जीवन समाप्त भए पनि उसको कला र सिर्जनाले उसलाई दीर्घकालसम्म सम्झनलायक बनाइरहने विचार व्यक्त गरिएको छ ।

भाजुलालका एक मात्र छोरा जुजुलालको अपर्झट मृत्यु भएपछि उनी गहिरो शोकमा परेका थिए । शिल्पकारीमा दक्ष भइसकेको छोराको निधनले उनलाई व्यक्तिगत पीडा मात्र दिएको थिएन, आफ्नो पुस्तौँदेखि चलिआएको शिल्पकारी पनि अब हराउने हो कि भन्ने चिन्ताले समेत सताएको थियो । भक्तका लागि श्रीकृष्णको मूर्ति बनाउने क्रममा उनले अत्यन्त सुन्दर मूर्ति तयार गरे । मूर्तिको स्वरूपमा उनले दिवङ्गत छोरा जुजुलालकै झल्को पाएपछि त्यो मूर्ति भक्तलाई दिन अस्वीकार गरे र बैना फिर्ता गरिदिए ।

जुजुलालको मानव शरीर अब अस्तित्वमा छैन; चिताको आगोले त्यसलाई खरानीमा परिणत गरिसकेको छ । तर भाजुलालको कलाबाट निर्मित श्रीकृष्णको सङ्गमरमरको मूर्तिमा उनले छोराको नयाँ रूप देखेका छन् । त्यसैले भौतिक शरीर नष्ट भए पनि कलात्मक सिर्जनाका रूपमा जुजुलालको सम्झना दीर्घकालसम्म कायम रहने विश्वास यस कथांशमा व्यक्त भएको छ ।

यसरी कथाकार भीमनिधि तिवारीले मानिसको जीवन क्षणिक भए पनि उसको उत्कृष्ट सिर्जना समयसँगै टिकिरहन सक्ने तथ्यलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । कला नै मानिसको अस्तित्व र सम्झनालाई लामो समयसम्म जीवित राख्ने माध्यम बन्न सक्छ भन्ने भाव कथांशको मूल आशय हो ।

उत्तर :

‘अमर पुत्र’ कथाको घटनाक्रम हेर्दा भाजुलालले बनिसकेको मूर्ति भक्तलाई नदिनु उपयुक्त थियो । मूर्ति बनाउने क्रममा भाजुलालले त्यसलाई केवल बिक्रीका लागि तयार गरिएको वस्तुका रूपमा हेरेका थिएनन् । मूर्ति पूरा भएपछि त्यसमा उनले आफ्नै दिवङ्गत छोरा जुजुलालको प्रतिबिम्ब अनुभव गरे । त्यसपछि त्यो मूर्ति उनका लागि छोराको स्मृति र भावनासँग जोडिएको अमूल्य सिर्जना बन्न पुग्यो ।

भक्तले मूर्ति प्राप्त गर्न चाहेको भए पनि भाजुलालका लागि त्यसको मूल्य पैसाभन्दा माथि पुगिसकेको थियो । त्यसैले उनले भक्तले दिएको बैना फिर्ता गरी मूर्ति आफैँसँग राख्ने निर्णय गरे । यस घटनाले कलाकारको सिर्जनासँग जोडिएको भावनात्मक सम्बन्धलाई समेत देखाउँछ । केवल मूल्य तिर्न सक्दैमा हरेक कलाकृति कलाकारको भावनाबाट अलग भएर वस्तुमा परिणत हुँदैन ।

त्यसैले आफ्नो छोराको स्मृतिस्वरूप बनेको मूर्ति नबेच्ने भाजुलालको निर्णय कथाको भाव र उनको परिस्थितिअनुसार उचित देखिन्छ ।

उत्तर :

भाजुलाल ‘अमर पुत्र’ कथाका प्रमुख पुरुष पात्र तथा दक्ष शिल्पकार हुन् । सङ्गमरमरबाट आकर्षक मूर्ति निर्माण गर्ने असाधारण सीप उनीसँग छ । एक मात्र छोरा जुजुलालको मृत्यु भएपछि उनी गहिरो शोकमा डुबेका छन् र आफ्नो शिल्पकारीको निरन्तरताप्रति पनि चिन्तित छन् । अर्कातर्फ, भक्त कथाको महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्, जसको आगमनपछि कथाको घटनाक्रम अघि बढ्छ । उनी सुन्दर धार्मिक मूर्ति प्राप्त गर्न इच्छुक र त्यसका लागि आवश्यक मूल्य तिर्न तयार देखिन्छन् । तर मूर्ति तयार भइसकेपछि भाजुलालले त्यसमा आफ्ना छोराको रूप देखेकाले भक्तलाई मूर्ति दिँदैनन् । यसरी भाजुलाल कलासँग गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध राख्ने शिल्पकारका रूपमा देखिन्छन् भने भक्त कलाकृतिको सौन्दर्यबाट प्रभावित भएर त्यसलाई प्राप्त गर्न चाहने पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएका छन् ।

उत्तर :

‘अमर पुत्र’ कथाको सार

अपर्झटको व्यथाका कारण भाजुलालका एक मात्र छोरा जुजुलालको मृत्यु हुन्छ । छोराको निधनले भाजुलाल अत्यन्त दुःखी हुन्छन् । जुजुलाल शिल्पकारीमा दक्ष भइसकेकाले उनको मृत्युसँगै आफ्नो कला र शिल्पकारीको परम्परा पनि समाप्त हुने हो कि भन्ने चिन्ताले भाजुलाललाई सताउँछ । उनी सानुमानसँग छोराको मृत्यु र आफ्नो पीडाका विषयमा कुराकानी गरिरहेका हुन्छन् ।

त्यही क्रममा झ्यालबाट कसैले बोलाएको आवाज आउँछ । भक्तलाई माथि बोलाइएपछि उनले श्रीकृष्णको मूर्ति देखाएर त्यस्तै एउटा मूर्ति बनाउन आग्रह गर्छन् । भक्तले भाजुलालको क्षमतामाथि शङ्का गरेपछि भाजुलालले आफ्नो शिल्पकारिताको परिचय दिँदै मूर्ति बनाउने जिम्मा लिन्छन् र बैना लिएर पन्ध्र दिनमा मूर्ति तयार पार्ने बताउँछन् ।

भाजुलालले अत्यन्त आकर्षक श्रीकृष्णको मूर्ति बनाउँछन् । अन्तिममा मूर्तिको आँखा बनाउँदा उनलाई मूर्ति मुसुमुसु हाँसेको जस्तो लाग्छ । त्यस क्षण उनले आफ्नो दिवङ्गत छोरा जुजुलाललाई मूर्तिभित्र देख्छन् । मूर्ति देखेर भक्त अत्यन्त खुसी हुन्छन् र त्यसका लागि जति मूल्य तिर्न पनि तयार हुन्छन् । तर भाजुलालले मूर्ति बेच्न अस्वीकार गर्दै भक्तको बैना फिर्ता गरिदिन्छन् ।

भक्त गएपछि भाजुलालले श्रीमती र बुहारीलाई आफ्नो निर्णयको कारण बताउँछन् । उनले मूर्तिमा जुजुलालको नयाँ रूप पाएको अनुभव गरेका हुन्छन् । श्रीमती र बुहारीले पनि मूर्तिलाई जुजुलालकै सम्झनासँग जोडेर हेर्छन् र त्यसलाई बेच्नु नहुने निष्कर्षमा पुग्छन् । यसरी जुजुलालको भौतिक शरीर नष्ट भए पनि कलात्मक मूर्तिका रूपमा उनको सम्झना दीर्घकालसम्म जीवित रहने भएकाले उनी ‘अमर पुत्र’ बनेका छन् ।

उत्तर :

भीमनिधि तिवारीद्वारा रचित ‘अमर पुत्र’ कथाले मानव जीवनको क्षणभङ्गुरता र कलाको दीर्घजीवनबीचको सम्बन्धलाई मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । कथाको मूल भावअनुसार मानिसको भौतिक अस्तित्व समाप्त भए पनि उसको सिर्जना र कलाले उसको सम्झनालाई लामो समयसम्म जीवित राख्न सक्छ ।

कथाका प्रमुख पात्र भाजुलालका एक मात्र छोरा जुजुलालको अपर्झट मृत्यु हुन्छ । छोराको मृत्युबाट उत्पन्न व्यक्तिगत पीडासँगै आफ्नो शिल्पकारीको परम्परा अब कसरी अघि बढ्ला भन्ने चिन्ता पनि भाजुलालमा देखिन्छ । यही अवस्थामा भक्तका लागि उनले श्रीकृष्णको मूर्ति निर्माण गर्छन् । मूर्ति तयार पार्ने क्रममा त्यसमा उनले आफ्नो दिवङ्गत छोरा जुजुलालको रूप र उपस्थिति अनुभव गर्छन् । त्यसैले भक्तले राम्रो मूल्य दिन खोज्दा पनि उनी मूर्ति बेच्न तयार हुँदैनन् र बैना फिर्ता गरिदिन्छन् ।

भाजुलालका लागि त्यो मूर्ति अब साधारण कलाकृति रहँदैन । त्यसले मृत छोराको सम्झना, शिल्पकारिता र भावनालाई एकै ठाउँमा समेटेको हुन्छ । जुजुलालको मानव शरीर चिताको खरानीमा परिणत भइसके पनि सङ्गमरमरको मूर्तिमा उनको स्मृति र कलात्मक अस्तित्व कायम रहन्छ । यसै कारण कथामा मूर्तिलाई भाजुलालको ‘अमर पुत्र’ का रूपमा अर्थपूर्ण बनाइएको छ ।

कथाले कलाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि उजागर गरेको छ । कलाले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्छ, सौन्दर्यबोध गराउँछ र विगतका मानिस तथा घटनाको सम्झना जोगाइराख्न सहयोग गर्छ । मानव सभ्यता र इतिहासका धेरै पक्ष पनि कलात्मक सिर्जनाबाट सुरक्षित रहँदै आएका हुन्छन् । त्यसैले कलाकारको जीवन समाप्त भए पनि उसको उत्कृष्ट सिर्जना बाँकी रहन सक्छ र त्यसले कलाकारलाई पछिल्ला पुस्तासम्म सम्झाइरहन सक्छ ।

यसरी ‘अमर पुत्र’ ले मृत्यु जीवनको स्वाभाविक अन्त्य भए पनि सिर्जनशीलताको प्रभाव त्यहीँ समाप्त नहुने विचार स्थापित गरेको छ । जुजुलालको शरीर नष्ट भए पनि उनको सम्झना मूर्तिका रूपमा बाँचेको प्रसङ्गले मानिसभन्दा उसको कला दीर्घकालसम्म जीवित रहन सक्ने तथ्यलाई सशक्त रूपमा पुष्टि गर्छ ।