साकार सपना ( Sakar Sapana )

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ गणेशप्रसाद भट्टराईद्वारा रचित ऐतिहासिक कथा ‘साकार सपना’बाट लिइएको हो । गोरखाली फौजसँगको युद्धमा पराजित भई ज्यान जोगाएर भागेका किनलकले थप सहयोगका लागि रम्बोल्डलाई लेखेको पत्रका क्रममा यो भनाइ व्यक्त गरेका हुन् ।

मल्ल राजालाई सहायता गर्न आएको अङ्ग्रेज फौजलाई गोरखालीहरूले आफ्नो विशेष युद्धकौशल प्रयोग गरेर सामना गरेका थिए । अङ्ग्रेजहरूसँग आधुनिक हातहतियार भए पनि गोरखाली फौजले स्थानीय परिवेश र उपलब्ध साधनलाई युद्धको रणनीतिमा उपयोग गर्‍यो । उनीहरूले अचानक आक्रमण गर्नुका साथै मातेको अर्नाको सिङमा राँको बालेर जङ्गलमा छाडिदिए । अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला बिच्काइदिए तथा सिस्नुको प्रयोगबाट पनि शत्रुलाई हैरान बनाए ।

यस प्रकार गोरखालीहरूले मानिसको मात्र शक्ति प्रयोग नगरी जङ्गलका जनावर, किरा र बिरुवासमेत युद्धका साधनका रूपमा उपयोग गरे । अप्रत्याशित र अनौठो युद्धनीतिका कारण अङ्ग्रेज फौज त्रसित भयो र उनीहरूलाई ज्यान जोगाएर भाग्नुपर्‍यो । त्यसैले किनलकले पहाडमा मानिससँगै जनावर, किरा र बिरुवाले समेत लडाइँ गरेको अनुभव व्यक्त गरेका हुन् ।

यस भनाइमार्फत कथाकारले गोरखालीहरूको बुद्धिमत्तापूर्ण युद्धनीति, साहस र स्थानीय प्राकृतिक साधनको प्रभावकारी प्रयोगलाई स्पष्ट पारेका छन् ।

उत्तर :

पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर विजय गरेपछि जयप्रकाश मल्ल आफ्नो राज्यको सुरक्षाबारे चिन्तित हुन्छन् । भक्तपुर र ललितपुरसँग सहयोगको कुरा गर्दा पनि अपेक्षित उपाय ननिस्किएपछि नेपाल खाल्डामा रहेका केपुचिन पादरीसँग सल्लाह लिइन्छ । पादरीले गोरखालीहरूको सामना गर्न अङ्ग्रेजसँग सैनिक सहयोग माग्न सुझाव दिन्छन् । यही आधारमा मल्ल राजाले अङ्ग्रेजको सहायता माग्छन् ।

अङ्ग्रेज पक्षले मल्ल राजालाई सहयोग गर्ने निर्णय गर्छ । गोल्डिङले यस अभियानबाट आफ्नो खर्चसमेत नलाग्ने र तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार विस्तार गर्ने अवसर मिल्ने कुरा सोच्छ । अर्कोतर्फ पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेजहरूको गतिविधिबारे जानकारी पाइरहेका हुन्छन् । अङ्ग्रेजबाट आएको धम्कीपूर्ण पत्र पढेपछि उनले त्यसलाई च्यातेर अँगेनामा हालिदिन्छन् ।

अङ्ग्रेज फौज सिन्धुलीगढीको बाटो हुँदै नेपाल प्रवेश गर्छ । कुहिरोका कारण उनीहरूलाई यात्रा गर्न कठिन हुन्छ । यही अवसरमा गोरखाली सेनाले उनीहरूमाथि आक्रमण गर्छ । अर्ना, अरिङ्गाल र बच्छिउँको प्रयोग गर्नुका साथै अन्य स्थानीय साधन उपयोग गरेर गोरखालीहरूले अङ्ग्रेज फौजलाई अस्तव्यस्त बनाउँछन् । रातभरि उनीहरूलाई लखेटेपछि गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायण शाहकहाँ पुग्छ । आफ्नो सपना पूरा भएकोमा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखाली फौजको प्रशंसा गर्छन् ।

उत्तर :

गणेशप्रसाद भट्टराईको ‘साकार सपना’ ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा रचिएको कथा हो । नेपाल एकीकरणसँग सम्बन्धित घटनालाई आधार बनाएर यसले राष्ट्रिय चेतना र गोरखालीहरूको वीरतालाई प्रस्तुत गरेको छ । कथाको केन्द्रमा पृथ्वीनारायण शाहको सपना र त्यसलाई पूरा गर्न गोरखाली फौजले गरेको प्रयास रहेको छ ।

पृथ्वीनारायण शाहले मल्ल राजा र अङ्ग्रेजबीच भइरहेका गतिविधिबारे जासुसीमार्फत जानकारी प्राप्त गरिरहेका थिए । अङ्ग्रेज फौज मल्ल राजालाई सहयोग गर्न आएमा त्यसको प्रतिरोध कसरी गर्ने भन्ने विषयमा उनले योजना बनाएका थिए । यही क्रममा उनले आफूले देखेको राम्रो सपनाका विषयमा आफ्ना विश्वासपात्रहरूसँग कुरा गरेका थिए ।

पछि द्वारेले अङ्ग्रेजबाट आएको धम्कीपूर्ण पत्र ल्याएपछि पृथ्वीनारायण शाहले त्यसलाई पढे । पत्रमा मल्ल राजामाथिको नाकाबन्दी हटाउन दबाब दिइएको थियो र नमानिए गोरखालाई शत्रु घोषणा गर्ने चेतावनी दिइएको थियो । उनले पत्र च्यातेर अँगेनामा हालिदिए ।

त्यसपछि सिन्धुलीगढी हुँदै अङ्ग्रेज फौज नेपाल प्रवेश गर्‍यो । प्रतिकूल मौसम र कठिन भौगोलिक अवस्थाबीच गोरखाली सेनाले अङ्ग्रेजमाथि आक्रमण गर्‍यो । अर्ना, अरिङ्गाल र बच्छिउँजस्ता प्राकृतिक साधनको समेत उपयोग गर्दै गोरखालीहरूले अङ्ग्रेज फौजलाई पराजित गरी रातभरि लखेटे । अन्ततः गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायण शाहकहाँ पुग्यो ।

यस घटनाबाट पृथ्वीनारायण शाहले देखेको सपना वास्तविकतामा परिणत भएको स्पष्ट हुन्छ । वंशु गुरुङ, वंशराज पाण्डे, वीरभद्रलगायत विश्वासपात्र र गोरखाली फौजको सहयोगले उनको उद्देश्य सफल भयो । त्यसैले आफ्नो सपना साकार पार्न सहयोग गर्ने गोरखाली फौजप्रति पृथ्वीनारायण शाहले प्रशंसा व्यक्त गरेका छन् ।

उत्तर :

दिइएको चित्रमा दुई पक्षका फौजहरू हातहतियारसहित आमनेसामने भएको दृश्य देखिन्छ । दुवै पक्षका सिपाहीहरू युद्धका लागि तयारी अवस्थामा रहेका छन् । चित्रको मध्यभागमा रहेको पिपलको रूखमुनि बुद्धजस्तै देखिने एक व्यक्ति बसेको देखिन्छ । समग्र दृश्यले दुई फौजबीच हुन लागेको युद्धको अवस्थालाई प्रस्तुत गरेको छ ।