📘 हजुरआमाको जन्मोत्सव
📝 शब्द भण्डार
१. दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| स्मरणीय | सम्झना गर्न लायक |
| आमाजू | पतिकी दिदी |
| निर्माता | निर्माण गर्नेवाला |
| उत्सव | कुनै विशेष अवसरमा खुसीयाली बनाउने काम |
| साइनु | नातागोता |
| साढुभाइ | सालीको पति |
| सरम | लाज |
| फ्रेम | तस्बिर, ऐना आदिमा रहने चौतर्फी बार |
२. दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादबाट खोजेर लेख्नुहोस् :
| अर्थ | शब्द |
|---|---|
| (क) कुनै खुसीयालीका सन्दर्भमा दिइने भेट | उपहार |
| (ख) हातले समाई टेकेर हिँडिने साधन | लट्ठी |
| (ग) राम्ररी चिनाउने काम | परिचय |
| (घ) आफूलाई प्रभावित पार्ने आन्तरिक इन्द्रिय | हृदय वा चित्त |
| (ङ) भ्रम पैदा हुने स्थिति | द्विविधा |
३. दिइएका रातो रङ लागेका शब्दका ठाउँमा उस्तै अर्थ आउने शब्द राखी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :
=> उत्तर: मानिस स्वयं वातावरण प्रदूषणको प्रमुख कारण बनेको छ । हामीले घरबाट निस्कने फोहोर सडकमा फाल्ने गर्छौँ । बाहिरी रूपमा मात्र सभ्य देखिन खोज्ने हाम्रो प्रवृत्ति उचित होइन । हाम्रो व्यवहारकै कारण आफ्ना सन्तानले दुःख भोग्नुपर्ने परिस्थिति उत्पन्न गर्नुहुँदैन ।
४. दिइएका शब्दका उल्टो अर्थ दिने शब्द पाठबाट पहिचान गरी ती शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
| दिइएको शब्द | उल्टो अर्थ दिने शब्द | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| झगडा | सल्लाह | काम गर्दा हामीले झगडा होइन सल्लाह गर्नुपर्छ । |
| घृणा | वात्सल्य | आमाको न्यायो वात्सल्य पाएर हामी हुर्केका हौं । |
| आस | निरास | निरास बन्ने बानीले सफलता पाइँदैन । |
| परिचित | अपरिचित | कसैले पनि अपरिचित व्यक्तिको विश्वास गरिहाल्नु हुँदैन । |
| स्पष्ट | द्विविधा | पढ्दा द्विविधामा परेका विषयवस्तु शिक्षकलाई सोध्ने गर्नुपर्छ । |
| अभागी | भाग्यमानी | पढाइ र सत्कर्मले हामीलाई भाग्यमानी बनाउँछ । |
| अशान्त | शान्त | शान्त वातावरण सबैलाई मन पर्छ । |
| पराई | आफन्त | हामीले सबै आफन्तसँग सुमधुर सम्बन्ध बनाउनुपर्छ । |
💬 बोध तथा अभिव्यक्ति
३. ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस् :
(क) विनोदकी हजुरआमा कति वर्षकी हुनुभएछ ?
=> उत्तर: विनोदकी हजुरआमा ८४ वर्षकी हुनुभएछ ।
(ख) फुपू फुपाजु कहिले घरमा आउनुभएको थियो ?
=> उत्तर: फुपू फुपाजु आमाको मुख हेर्ने दिन घरमा आउनुभएको थियो ।
(ग) हजुरआमाले पैसा कहाँ राख्नुहुन्थ्यो ?
=> उत्तर: हजुरआमाले पैसा पुरानो थैलीमा राख्नुहुन्थ्यो ।
(घ) विनोदका घरमा के कार्यक्रम हुँदै छ ?
=> उत्तर: विनोदका घरमा हजुरआमाको चौरासी पूजा र जन्मोत्सव कार्यक्रम हुँदै छ ।
(ङ) परिवारमा सबैभन्दा बढी उमेरका व्यक्तिको जन्मोत्सव मनाएको सम्झना नभएको प्रसङ्ग मनोवादको कुन अनुच्छेदमा छ ?
=> उत्तर: परिवारमा सबैभन्दा बढी उमेरका व्यक्तिको जन्मोत्सव मनाएको सम्झना नभएको प्रसङ्ग मनोवादको तेस्रो अनुच्छेदमा छ ।
४. ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको तेस्रो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस् ।
=> उत्तर: शिक्षकबाट सुनेर सम्बन्धित अनुच्छेद लेख्ने ।
५. ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) विनोदकी हजुरआमाको स्वास्थ्य कस्तो छ ?
=> उत्तर: उमेरका कारण हजुरआमाको निधारमा चाउरीका रेखाहरू देखिन्छन् र गाला पनि भित्रतिर पसेका छन् । उहाँ हिँड्दा लट्ठीको सहारा लिनुहुन्छ र स्वभावले कडा मिजासको हुनुहुन्छ । यद्यपि उहाँ नियमित रूपमा खेतबारीसम्म पुगेर आउनुहुन्छ । उहाँका कानले अझै स्पष्ट सुन्छन् र आँखाले पनि राम्ररी देख्छन् । चस्मा लगाउनुपर्ने अवस्था छैन । त्यसैले उमेरलाई विचार गर्दा विनोदकी हजुरआमाको स्वास्थ्य राम्रो रहेको देखिन्छ ।
(ख) विनोदले हजुरआमाबाट कुन कुन नाता थाहा पाएका थिए ?
=> उत्तर: हजुरआमाबाट विनोदले विभिन्न पारिवारिक नातासम्बन्धबारे जानकारी पाएका थिए । आमाको मुख हेर्ने दिन आएका फुपू र फुपाजुबाट उसले ती नाता चिनेको थियो । दसैंमा काकाकाकी तथा ठुलाबुबा, ठुलीआमासँग आएका व्यक्तिहरूलाई हजुरआमाले नन्द र आमाजू भनेर चिनाउनुभएको थियो । यसबाहेक दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ र सालीजस्ता नातासम्बन्ध पनि विनोदले हजुरआमाकै माध्यमबाट बुझेको थियो ।
(ग) हजुरआमाले विनोदलाई कसरी चिनाउनुहुन्छ ?
=> उत्तर: आफन्तहरू घरमा आएका बेला हजुरआमाले विनोदलाई आफ्नो नजिक बोलाएर बसाउनुहुन्छ । त्यसपछि उहाँले ‘मेरो नाति यस्तो छ, उस्तो छ’ भन्दै आफन्तहरूसँग उसको परिचय गराउनुहुन्छ । आफन्तहरूसँगको नातासम्बन्धबारे पनि विनोदलाई जानकारी गराउनुहुन्छ । यसरी हजुरआमाले विनोदलाई परिवारका सदस्यहरूसामु चिनाउनुहुन्छ ।
(घ) ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सन्देश के हो ?
=> उत्तर: ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादमा विनोदकी हजुरआमाको ८४औँ जन्मदिनको प्रसङ्गसँगै विनोदको मनमा उठेका विभिन्न जिज्ञासा र विचारहरू प्रस्तुत भएका छन् । परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूले बालबालिकालाई आफ्ना नातासम्बन्ध र पारिवारिक सम्बन्धबारे परिचित गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् भन्ने कुरा यसमा देखाइएको छ । साथै, उपहारको मूल्य त्यसको महँगीमा नभई त्यसमा रहेको आत्मीयता र समर्पणमा हुन्छ भन्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसैले जन्मोत्सव वा अन्य अवसरमा महँगा वस्तु नै उपहार दिनुपर्छ भन्ने सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश मनोवादले दिन्छ ।
६. ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सार लेख्नुहोस् ।
उत्तर :
हजुरआमाको जन्मोत्सव नजिकिँदै गर्दा विनोदको मनमा उहाँलाई के उपहार दिने भन्ने प्रश्न उठ्छ । साथीलाई उपहार छान्न सजिलो भए पनि आफ्नी हजुरआमाका लागि उपयुक्त उपहार रोज्न उसलाई कठिन भइरहेको हुन्छ । पर्सि हजुरआमाको चौरासी पूजा र चौसासीऔँ जन्मोत्सव एकैपटक मनाइने भएकाले त्यस अवसरलाई स्मरणीय बनाउन विनोदले केही विशेष गर्न चाहन्छ ।
विनोदकी हजुरआमा परिवारका लागि माया, अनुभव र संस्कारकी आधार हुनुहुन्छ । उहाँको काखको वात्सल्यमा विनोद हुर्किएको हो । उमेर ढल्किए पनि उहाँ खेतबारीसम्म जाने, कानले स्पष्ट सुन्ने र आँखाले राम्ररी देख्ने गर्नुहुन्छ । आफन्तहरू जम्मा हुने अवसरमा हजुरआमाले विनोदलाई आफूसँगै राखेर सबैसँग परिचय गराउनुहुन्छ । फुपाजु, दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ, साली, नन्द र आमाजूजस्ता नातासम्बन्ध उसले हजुरआमाबाटै चिनेको हो ।
विनोदले विद्यालय आउजाउ गर्दा र खाजा खाँदा बचेको केही पैसा जम्मा गरेको छ । तर हजुरआमाले पुरानो थैलीबाट पहिले पनि उसलाई पैसा दिँदै आउनुभएको हुँदा उहाँबाट केही अपेक्षा गर्नु उचित नहुने कुरा उसले सम्झन्छ । आफूले उपहार दिँदा हजुरआमाले लिन नमानेर ‘केटाकेटीले किन ल्याउनुपर्यो ?’ भन्नुहोला कि भन्ने विचारले ऊ फेरि द्विविधामा पर्छ ।
साथीहरूसँग मिलेर उपहार दिने विचार पनि उसको मनमा आउँछ, तर आफ्नै हजुरआमाको जन्मोत्सवमा त्यसरी उपहार दिनु उपयुक्त नलागेपछि उसले अर्को उपाय खोज्छ । अन्ततः केही समयअघि बनाएको हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिरमा फ्रेम हाल्ने, फूलको माला गाँस्ने र जन्मोत्सवका दिन त्यो माला हजुरआमालाई लगाइदिएर तस्बिर उहाँको हातमा राखिदिने निर्णयमा विनोद पुग्छ ।
७. भाव विस्तार गर्नुहोस् :
उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ ।
उत्तर :
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादमा विनोदको मनमा हजुरआमालाई जन्मोत्सवका अवसरमा के उपहार दिने भन्ने जिज्ञासा उत्पन्न हुन्छ । चौरासी पूजा तथा जन्मोत्सवजस्तो विशेष अवसरमा उहाँलाई स्मरणीय उपहार दिएर आरोग्यको कामना गर्नुपर्छ भन्ने उसको इच्छा हुन्छ । आफू सानै भएकाले अहिले ठूलो उपहार दिन नसके पनि भविष्यमा कमाउन थालेपछि उपहार दिन सकिने कुरा पनि उसले सोच्दछ ।
विनोदका लागि उपहारको महत्त्व त्यसको मूल्य वा आकारमा होइन, त्यसमा जोडिएको आत्मीयतामा छ । कसैप्रति सम्मान र माया व्यक्त गर्न मनदेखि दिइने वस्तु नै वास्तविक उपहार हो भन्ने उसको धारणा बन्छ । त्यसैले उपहार महँगो नै हुनुपर्छ भन्ने आवश्यक छैन । सानो वस्तु भए पनि प्रेम, श्रद्धा र सम्मानपूर्वक दिइयो भने त्यसले प्राप्त गर्ने व्यक्तिलाई विशेष खुसी दिन सक्छ ।
यसरी प्रस्तुत भनाइले उपहारको वास्तविक मूल्य आर्थिक पक्षमा नभई त्यसमा निहित भावना, सम्मान र आत्मीयतामा हुन्छ भन्ने विचार स्पष्ट पार्छ । मनदेखि समर्पित गरिएको सामान्य वस्तुसमेत प्रेमको अभिव्यक्ति बन्न सक्छ भन्ने भाव यस अंशमा व्यक्त भएको छ ।
८. ‘जन्मोत्सवमा महँगा सामान नै उपहार दिनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो ।’ भन्ने कुरा मनोवादका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर :
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादमा विनोदकी हजुरआमाको चौरासी पूजा तथा जन्मोत्सवको प्रसङ्गमार्फत उपहारसम्बन्धी एउटा महत्त्वपूर्ण विचार प्रस्तुत गरिएको छ । जन्मोत्सवमा दिइने उपहारको महत्त्व त्यसको मूल्यमा नभई दिने व्यक्तिको भावना र सम्मानमा निर्भर हुन्छ भन्ने कुरा विनोदको सोच र निर्णयबाट स्पष्ट हुन्छ ।
हजुरआमाको जन्मोत्सवमा के उपहार दिने भन्ने विषयमा विनोद निकै सोचमग्न हुन्छ । उसलाई उहाँका लागि कुनै स्मरणीय वस्तु दिन मन लाग्छ । तर ऊ सानो भएकाले महँगो सामान किन्न सक्ने अवस्थामा छैन । त्यसैले उपहार दिनका लागि धेरै पैसा खर्च गर्नैपर्छ भन्ने सोच उसले राख्दैन । उसको उद्देश्य हजुरआमाप्रति आफ्नो माया र सम्मान व्यक्त गर्नु हो ।
अन्ततः उसले केही समयअघि बनाएको हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिरमा फ्रेम हाल्ने र फूलबारीका फूलबाट माला उनेर हजुरआमालाई लगाइदिने विचार गर्छ । यस निर्णयले ठूलो आर्थिक मूल्य भएको वस्तुभन्दा आफ्नै हातले तयार पारिएको आत्मीय उपहार पनि विशेष र स्मरणीय हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ ।
अतः जन्मोत्सवमा महँगा वस्तु नै दिनुपर्छ भन्ने धारणा उचित होइन । उपहारको वास्तविक महत्त्व त्यसको महँगीमा होइन, प्रेम, सम्मान र आत्मीयतामा हुन्छ । हृदयबाट दिइएको सामान्य उपहार पनि महँगो वस्तुभन्दा बढी अर्थपूर्ण र भावनात्मक हुन सक्छ भन्ने कुरा मनोवादले पुष्टि गरेको छ ।
९. मानौँ, साथीकी दिदीको विवाह हुँदै छ । तपाईं उक्त विवाहमा जान सक्नुभएन । तपाईं नगएका कारण साथीले खल्लो महसुस गरे । यस्तो अवस्थामा साथीलाई कसरी सम्झाउनुहुन्छ ? लेखेर प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
उत्तर :
प्यारा साथीहरू,
साथीकी दिदीको विवाहमा तपाईंहरूसँगै सहभागी हुने मेरो पनि धेरै इच्छा थियो । तर चाहँदाचाहँदै पनि घरायसी कारणले गर्दा म विवाह समारोहमा उपस्थित हुन सकिनँ । म नआएका कारण तपाईंलाई खल्लो लागेको कुरा सुन्दा मलाई पनि दुःख लागेको छ ।
त्यो खुसीको अवसरमा तपाईंसँगै हुन नपाएकोमा म मनदेखि क्षमा चाहन्छु । मेरो अनुपस्थितिलाई तपाईंहरूले गलत रूपमा नबुझिदिनुहोला । परिस्थितिले साथ नदिएकाले मात्र म त्यहाँ आउन नसकेको हुँ । आगामी अवसरमा तपाईंहरूसँगै खुसी साट्ने मौका पाउने आशा गरेको छु । मेरी तर्फबाट साथीकी दिदीलाई वैवाहिक जीवनका लागि हार्दिक शुभकामना दिनुहोला ।
तपाईंहरूको माया र समझदारीप्रति सधैँ आभारी छु ।
१०. मनोवादको ‘एक पटक दसैँमा उहाँसँगै बस्छु ।’ अंश पढी मुख्य मुख्य विषयवस्तु टिपोट गर्नुहोस् ।
=> उत्तर: एकपटक दसैंमा काकाकाकी, ठुलाबुबा र ठुलीआमासँग आएका व्यक्तिहरूलाई हजुरआमाले नन्द र आमाजू भनेर चिनाउनु ।
- •हजुरआमाले विनोदलाई समय–समयमा विभिन्न नातासम्बन्धका बारेमा जानकारी गराउनु ।
- •हजुरआमाकै माध्यमबाट विनोदले परिवारका विभिन्न नातासम्बन्ध पहिचान गर्न सक्नु ।
- •विनोदलाई आफ्नो छेउमा राखेर पूजामा आएका पाहुनाहरूसँग परिचय नगराएसम्म हजुरआमाको चित्त नबुझ्नु ।
११. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) मनोवादको अर्को नाम के हो ?
=> उत्तर: मनोवादको अर्को नाम एकालाप हो ।
(ख) मनोवादमा पात्रका विचार कसरी आउँछन् ?
=> उत्तर: मनोवादमा पात्रका विचार विशृङ्खलित रूपमा आउँछन् ।
(ग) मनोवादमा कस्ता पक्षलाई समेट्नुपर्छ ?
=> उत्तर: मनोवादमा अनुभूति, सम्झना, विचार, प्रतिक्रिया आदि पक्षलाई समेट्नुपर्छ ।
(घ) मनोवादभित्र कुन अवस्थामा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको प्रयोग गर्न सकिन्छ ?
=> उत्तर: मनोवादभित्र एक्कासी सोच परिवर्तन गर्नुपर्दा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।