स्वामी प्रपन्नाचार्य ( Swami Prapnacharya )

उत्तर :

“स्वामी प्रपन्नाचार्य अध्ययनलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन भन्ने विचारका दृष्टान्त हुन्” भन्ने भनाइले सिकाइको कुनै निश्चित उमेर हुँदैन भन्ने तथ्यलाई प्रस्ट पार्छ । जीवनमा परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि ज्ञान प्राप्त गर्ने इच्छा र दृढ सङ्कल्प भएमा मानिसले जुनसुकै समयमा अध्ययनलाई निरन्तरता दिन सक्छ ।

प्रपन्नाचार्यको प्रारम्भिक जीवन सहज थिएन । पारिवारिक जिम्मेवारीका कारण उनले बाल्यकालमा पढ्ने अवसर पाएनन् । खेतीपाती र गाईवस्तुको हेरचाहमै समय बिताउनुपर्ने भएकाले उनको औपचारिक शिक्षा पछि परेको थियो । १४ वर्षको उमेरमा उनी फाल्गुनन्दको आश्रममा बसे र त्यसपछि आध्यात्मिक चेतना तथा वैराग्यको भावना अझ बलियो हुँदै गयो । भारतको यात्राका क्रममा अनेक कठिनाइ सामना गरेपछि उनले ३० वर्षको उमेरमा कखरा सिक्ने अवसर प्राप्त गरे ।

सामान्य शिक्षाको सुरुवात नै ढिलो भए पनि उनले अध्ययनप्रतिको लगन छाडेनन् । निरन्तर मेहनत गर्दै उच्च शिक्षा हासिल गरी विद्यावारिधिको उपाधिसम्म प्राप्त गरे । पछि डा. स्वामी प्रपन्नाचार्यका रूपमा स्थापित भई वैदिक वाङ्मय तथा पूर्वीय दर्शनको अध्ययन, अनुसन्धान र व्याख्यामा आफ्नो जीवन समर्पित गरे ।

यसबाट मानिसको ज्ञानार्जनलाई उमेर, परिस्थिति वा विगतको अभावले रोक्न सक्दैन भन्ने शिक्षा पाइन्छ । इच्छा, परिश्रम, धैर्य र निरन्तर प्रयास भएमा जीवनको जुनसुकै चरणमा पनि नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ । त्यसैले स्वामी प्रपन्नाचार्य अध्ययनका लागि उमेर बाधक हुँदैन भन्ने विचारका प्रेरणादायी दृष्टान्त हुन् ।

उत्तर :

म भविष्यमा नेपालमै बसेर आफ्नो जन्मभूमिको सेवा गर्न चाहन्छु । नेपाल र नेपालीको उन्नतिमा योगदान पुर्‍याउने कामलाई आफ्नो प्राथमिकता बनाउने छु । इमानदारी, अनुशासन र लगनका साथ आफ्नो ज्ञान तथा क्षमताको सदुपयोग गर्ने छु । व्यक्तिगत आर्थिक लाभका लागि मात्र विदेश पलायन नभई आफ्नै देशको विकासमा योगदान दिन प्रयास गर्ने छु ।

उत्तर :

स्वामी प्रपन्नाचार्यको वास्तविक नाम गीतानन्द राई तथा बोलाउने नाम काले राई थियो । उनको जन्म वि.सं. १९८० असोज ३ मा पाँचथर जिल्लाको फिदिम, बरडाँडामा दिलमाया र धर्मदास राईका सन्तानका रूपमा भएको थियो । वैदिक धर्मसंस्कृतिको प्रभाव रहेको परिवारमा हुर्किए पनि आर्थिक तथा पारिवारिक परिस्थितिका कारण उनले बाल्यकालमा शिक्षा लिन सकेनन् ।

१४ वर्षको उमेरमा फाल्गुनन्दको आश्रममा बसेपछि उनको आध्यात्मिक चेतना थप विकसित भयो । फाल्गुनन्दको निधनपछि वैराग्यको भावना बढेपछि उनी ज्ञान र आध्यात्मिक खोजतर्फ अझ गम्भीर बने । केही समय बिजुवाको काम गरेपछि रोजगारीको खोजीमा भारत पुगे, तर काम नपाएपछि नेपाल फर्किए । पछि पण्डित दामोदर खतिवडाको समूहसँग तीर्थाटन गर्दै बनारस पुगे ।

जीवनका अनेक कठिनाइ पार गर्दै उनले ३० वर्षको उमेरमा कखरा सिके र निरन्तर अध्ययनद्वारा विद्यावारिधिको उपाधि प्राप्त गरे । नेपाल फर्किएपछि उनले मानवहितलाई केन्द्रमा राखेर पूर्वीय दर्शन, वैदिक परम्परा र वेदका दार्शनिक विचारलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउने कार्य गरे । संस्कृत, नेपाली, हिन्दी र अङ्ग्रेजी भाषामा उनका करिब चार दर्जन कृति प्रकाशित छन् । वि.सं. २०७२ भदौ ४ गते देहावसान भए पनि महान् सन्त, संस्कृत वाङ्मयका विशिष्ट अनुसन्धाता तथा व्याख्याताका रूपमा उनको योगदान स्मरणीय रह्यो ।

उत्तर :

स्वामी प्रपन्नाचार्यले कठिन जीवनपरिस्थितिका बाबजुद अध्ययनलाई निरन्तरता दिई वैदिक वाङ्मयको क्षेत्रमा उल्लेखनीय स्थान बनाए । ३० वर्षको उमेरमा कखरा सिकेर अध्ययन प्रारम्भ गरेका उनले पछि विद्यावारिधि उपाधि हासिल गरे । यसरी आफ्नो ज्ञानप्रतिको लगनलाई उपलब्धिमा परिणत गर्दै उनी डा. स्वामी प्रपन्नाचार्यका रूपमा परिचित भए ।

वैदिक वाङ्मयका क्षेत्रमा उनको प्रमुख योगदान पूर्वीय ज्ञान, दर्शन र परम्परालाई आधुनिक सन्दर्भसँग जोडेर सामान्य पाठकसम्म पुर्‍याउनु हो । उनले वेदमा निहित दार्शनिक विचारको अध्ययन, व्याख्या र अनुसन्धान गरे । मानवहितलाई आफ्नो चिन्तनको केन्द्रमा राख्दै उनले वैदिक ज्ञानलाई केवल सीमित विद्वत् समूहमा नराखी सर्वसाधारणले बुझ्न सक्ने ढङ्गमा प्रस्तुत गरे ।

उनको योगदान लेखनका माध्यमबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । संस्कृत, नेपाली, हिन्दी र अङ्ग्रेजी भाषामा उनका करिब चार दर्जन पुस्तक प्रकाशित छन् । ‘सम्मार्ग दर्शन’, ‘प्राचीन हिन्दु विज्ञान’, ‘वेदमा के छ ?’ ‘किराँत मङ्गोलियाबाट आएका शरणार्थी होइनन्’, ‘प्राचीन किराँत इतिहास’, ‘महागुरु फाल्गुनन्द सरस्वती सत्याहाङ्माको जीवनी’ र ‘सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा’ उनका उल्लेखनीय कृतिहरू हुन् ।

यसका अतिरिक्त उनले प्रवचन, व्याख्या तथा अनुसन्धानमार्फत वैदिक वाङ्मयको ज्ञान फैलाए । पूर्वीय दर्शनप्रतिको आफ्नो जीवनभरको प्रतिबद्धता र मानवकल्याणमुखी चिन्तनका कारण उनी महान् सन्त तथा संस्कृत वाङ्मयका विशिष्ट अनुसन्धाताका रूपमा स्थापित भए ।

नेपालको जैविक विविधिता र जडीबुटी

उत्तर : नेपाल प्राकृतिक रूपमा सम्पन्न देश हो । यहाँको हावापानी, उचाइ तथा धरातलीय विविधताले प्रकृतिमा विविधता ल्याएको छ । यही जैविक विविधताभित्र दुर्लभ जडीबुटीहरू पनि पाइन्छन् । चाँप, पाँचऔँले र यार्चागुम्बाजस्ता वनस्पति तथा जडीबुटी नेपालका बहुमूल्य प्राकृतिक सम्पत्ति हुन् ।

प्रश्नको अनुच्छेदमा भएको शब्द सङ्ख्या : ११९

सारांशमा हुनपर्ने शब्द सङ्ख्या : ४०

सारांशमा भएको जम्मा शब्द सङ्ख्या : ४०