(क) बाली विविधता भनेको के हो ?

उत्तर :

बाली विविधता भन्नाले करेसाबारीमा वर्षभरि फरक–फरक मौसममा उपयुक्त हुने तरकारीहरूलाई योजनाबद्ध रूपमा लगाउने व्यवस्था बुझिन्छ । यसो गर्दा कुनै समयमा तरकारीको अभाव हुने र कुनै समयमा अत्यधिक उत्पादन हुने अवस्था नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

करेसाबारीमा लगाइने सबै तरकारी एउटै तरिकाबाट उत्पादन हुँदैनन् । केही बाली बिउबाट सिधै जमिनमा लगाउन मिल्छ भने केहीको बेर्ना पहिला नर्सरीमा तयार गर्नुपर्छ । बोडी, केराउ, मुला, गाजर, मेथी, पालुङ्गो र चम्सुर सिधै लगाउन सकिने बाली हुन् । बन्दा, काउली, गोलभेंडा, भन्टा, खुर्सानी, प्याज र रायोका बेर्ना भने नर्सरीमा तयार गरी करेसाबारीमा सारिन्छन् ।

त्यसैले मौसमको अनुकूलता हेरेर विभिन्न तरकारीको उत्पादन मिलाउने र व्यवस्थित गर्ने कार्यलाई बाली विविधता भनिन्छ ।

(ख) करेसाबारीमा तरकारी लगाउँदा जमिनको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर :

करेसाबारी सुरु गर्नुअघि उपलब्ध जमिनलाई उपयुक्त ढङ्गले योजना बनाएर प्रयोग गर्नुपर्छ । छुट्याइएको क्षेत्रलाई पर्खाल वा बाँसको बारले घेरेर सुरक्षित बनाउनुपर्छ । कम्पोस्ट मल उत्पादनका लागि छुट्टै खाल्डो बनाउनुका साथै नर्सरी राख्न पर्याप्त घाम पर्ने स्थान छनोट गर्नुपर्छ ।

खेती गर्ने ठाउँलाई ससाना सुर्कामा विभाजन गरी तिनको बीचमा आवतजावतका लागि बाटो राख्नुपर्छ । जमिनको कुनै भाग पनि खेर नजाओस् भन्ने हिसाबले करेसाबारीको छेउ तथा बारबन्देज भएको स्थानमा लहरे बाली लगाउन सकिन्छ । सुर्काका आलीमा जरे बाली लगाएर पनि सीमित क्षेत्रको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकिन्छ ।

(ग) वानस्पतिक विषादीको निर्माण र प्रयोग गर्ने तरिका वर्णन गर्नुहोस् ।

उत्तर :

करेसाबारीमा प्रयोग हुने विषादी स्थानीय स्रोतबाट पनि तयार गर्न सकिन्छ । तितो, टर्रो वा कडा गन्ध भएका वनस्पतिका पात तथा मुन्टालाई प्रयोग गरेर वानस्पतिक विषादी बनाइन्छ ।

तितेपाती, निम, सिस्नु, मेवा, असुरो, धतुरो, बकाइनो, खिर्रो, बोझो, टिमुर, खुर्सानी र सिमली आदिका पात वा मुन्टा सङ्कलन गरेर मसिनो टुक्रा बनाउनुपर्छ । त्यसपछि कालो रङको ड्रममा ती सामग्री दुईतिहाईसम्म राखी बाँकी भाग गहुँतले भर्नुपर्छ । ड्रमलाई बिर्को लगाएर घाम पर्ने ठाउँमा मौसमअनुसार २५ देखि ३५ दिनसम्म राख्नुपर्छ ।

राम्ररी कुहिएपछि प्राप्त भएको झोललाई छानेर बिरुवाको आकार र प्रकृति हेरी पानीमा मिसाउनुपर्छ । ठुला बिरुवाका लागि एक भाग विषादीमा छ भाग पानी तथा ससाना बिरुवाका लागि एक भाग विषादीमा १० भाग पानी मिसाएर प्रयोग गर्नु पर्छ ।

हरियो तरकारी फलेको दृश्यले घरको सौन्दर्य वृद्धि हुन्छ र वातावरण पनि स्वच्छ बन्न पाउँछ ।

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत पाठ तीनमा रहेको 'करेसाबारी' शीर्षकको निबन्धबाट लिइएको हो । निबन्धमा घर आसपासको खाली ठाउँलाई उपयोग गरेर तरकारी उत्पादन गर्ने तरिका तथा त्यसको उपयोगिताबारे जानकारी दिइएको छ ।

घर निर्माण गरेपछि बाँकी रहेको जमिनलाई व्यवस्थित बनाएर करेसाबारीको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसबाट परिवारका लागि आवश्यक तरकारी घरमै उत्पादन गर्न सकिन्छ । पर्याप्त उत्पादन भएको अवस्थामा अतिरिक्त तरकारी बिक्री गरी आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ । आफ्नै घरमा उत्पादन गरिएको ताजा तरकारी प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्छ ।

करेसाबारीले घरको वरिपरि रहेको खालीपन हटाएर वातावरणलाई हरियालीयुक्त बनाउँछ । विभिन्न तरकारी तथा वनस्पतिले घरको दृश्यलाई आकर्षक बनाउनुका साथै वरपरको वातावरणलाई स्वच्छ राख्न मद्दत गर्छन् । हरिया बोटबिरुवाबाट अक्सिजन प्राप्त हुने र कार्वनडाइअक्साइड कम हुने भएकाले स्वच्छ वातावरण निर्माणमा यसको महत्त्व रहन्छ ।

यस निबन्धमा करेसाबारी बनाउने तरिकादेखि मौसमअनुसार तरकारी छनोट तथा खेती गर्ने उपायसम्मका विषय समेटिएका छन् । त्यसैले घरपरिवारको दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित उपयोगी ज्ञान प्रदान गर्ने दृष्टिले यो पाठ महत्त्वपूर्ण छ ।

(क) करेसाबारीमा मलखाद प्रयोग, सिंचाइ र गोडमेलका बारेमा पाठमा व्यक्त विषयवस्तुप्रति आफ्ना धारणा व्यक्त गर्नुहोस् ।

उत्तर :

घरनजिकको खाली क्षेत्रमा गरिने तरकारी खेती करेसाबारी खेती हो । यसले घरवरिपरिको जमिनलाई उपयोगी बनाउनुका साथै परिवारलाई आवश्यक तरकारी आफैँ उत्पादन गर्ने अवसर दिन्छ । आफ्नै ठाउँमा उत्पादन गरिएको स्वस्थ, ताजा र अर्गानिक तरकारी प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यस्तो खेती निकै उपयोगी देखिन्छ ।

उत्पादन बढाउन मलखादको सही प्रयोग अत्यावश्यक हुन्छ । कुन बालीलाई कस्तो पोषक तत्त्व चाहिन्छ भन्ने आधारमा मलको व्यवस्था गर्नुपर्छ । रायो, स्विसचार्ड, पालुङ्गो, बन्दा र ब्रोकाउलीजस्ता पात खाने तरकारीमा नाइट्रोजनको आवश्यकता बढी हुन्छ । फर्सी, काँक्रो, खुर्सानी, टमाटर, भन्टा र खरबुजाजस्ता फल खाने बालीमा फस्फोरस बढी आवश्यक हुन्छ । बोडी, सिमी, केराउ, भटमास र बकुल्लाजस्ता कोसे बालीमा नाइट्रोजनको आवश्यकता पर्छ ।

मुला, गाजर, सलगम, आलु, लसुन र प्याजजस्ता जरेबालीका लागि पोटास आवश्यक हुन्छ । त्यसैले सबै बालीमा एउटै किसिमको मल प्रयोग गर्नुको सट्टा बालीको प्रकृतिअनुसार मलखादको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

तरकारीमा पानीको मात्रा धेरै हुने भएकाले नियमित सिँचाइ पनि महत्त्वपूर्ण छ । बिउ उम्रँदा, बेर्ना सार्दा, मलखाद प्रयोग गरेपछि, गोडमेल गरेपछि तथा डुकु आउने, फल्ने र दाना लाग्ने समयमा पर्याप्त पानी आवश्यक हुन्छ । बेर्ना सारेपछि कम्तीमा एक हप्तासम्म नियमित सिँचाइको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

त्यस्तै, गोडमेल गर्दा झारपात हट्नुका साथै माटो खुकुलो हुन्छ र बालीलाई बढ्न सहज वातावरण मिल्छ । त्यसैले करेसाबारीमा मलखाद, सिँचाइ र गोडमेललाई बेवास्ता नगरी नियमित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । पाठले यी पक्षलाई व्यावहारिक रूपमा प्रस्तुत गरेको हुँदा यसमा व्यक्त विचार उपयुक्त छन् ।

(ख) करेसाबारीको उपयोगबाट कसरी फाइदा लिन सकिन्छ, आफ्नै शैलीमा चर्चा गर्नुहोस् ।

उत्तर :

घरको नजिकै रहेको सानो क्षेत्रमा विभिन्न तरकारी लगाएर तयार गरिने बारीलाई करेसाबारी भनिन्छ । यसको उचित प्रयोगले घरपरिवारको खाद्य आवश्यकता पूरा गर्नेदेखि आर्थिक बचतसम्मका धेरै लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

बजारमा पाइने तरकारीमा रासायनिक मल तथा कीटनाशकको प्रयोग भएको हुन सक्ने भएकाले आफ्नै करेसाबारीमा प्राङ्गारिक तरिकाले उत्पादन गरिएको तरकारी उपयोग गर्नु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ । भूगोल र मौसमअनुसार विभिन्न प्रकारका तरकारी लगाएर परिवारका लागि आवश्यक ताजा तथा गुणस्तरीय उत्पादन घरमै प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

करेसाबारीले प्रयोगमा नआएको जमिनलाई उत्पादनशील बनाउँछ । घरबाट निस्कने प्राङ्गारिक फोहोरलाई कम्पोस्टमा रूपान्तरण गरी पुनः बारीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले फोहोर व्यवस्थापन र वातावरणीय सन्तुलनमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ ।

आफ्नै बारीमा उत्पादन भएको तरकारीले बजारबाट खरिद गर्ने खर्च घटाउँछ । आवश्यकता भन्दा बढी उत्पादन भएमा बिक्री गरी आम्दानी गर्न सकिन्छ । साथै, बारीमा काम गर्दा शारीरिक श्रम, व्यायाम र मनोरञ्जन पनि प्राप्त हुन्छ । यसरी करेसाबारी स्वास्थ्य, बचत, उत्पादन, वातावरण र आयआर्जन सबै दृष्टिले उपयोगी हुन्छ ।

उत्तर :

दोस्रो अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य : करेसाबारीका लागि जमिनको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

तेस्रो अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य : करेसाबारीमा थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन लिन प्रभावकारी रूपमा जमिनको व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

फूलबारी

उत्तर :

विभिन्न जातका फूलहरू रोपेर आकर्षक बनाइएको बगैँचालाई फूलबारी भनिन्छ । घरको वरिपरि फूल रोपेर वातावरणलाई सुन्दर बनाउने चलन नेपाली समाजमा पुरानै हो । यहाँ मौसमअनुसार मौसमी फूल तथा वर्षभरि हरियाली दिने सदावहार फूलहरू लगाउन सकिन्छ । सयपत्री, मखमली, गोदावरी, लालुपातेजस्ता फूलहरू घर सजाउन तथा विभिन्न चाडपर्वमा प्रयोग गर्नका लागि उपयोगी हुन्छन् । अहिले फूलको प्रयोग घरको सौन्दर्यमा मात्र सीमित नरही व्यावसायिक उत्पादनतर्फ पनि विस्तार भएको छ । फूल उत्पादन तथा बिक्रीबाट आम्दानी गर्न सकिने भएकाले फूलबारी आयआर्जनको माध्यमसमेत बन्न पुगेको छ । यसले प्राकृतिक सौन्दर्य बढाउनुका साथै वातावरणलाई सन्तुलित र रमणीय राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

उत्तर :

पाँचौँ अनुच्छेदका चारओटा बुँदा :

क मौसमका आधारमा हिउँदे, बसन्ते र बर्खे गरी तरकारीलाई तीन भागमा वर्गीकरण

ख कात्तिकदेखि माघसम्म उत्पादन लिन सकिने तरकारी हिउँदे तरकारी

ग फागुनदेखि जेठसम्म उत्पादन लिन सकिने तरकारी बसन्ते तरकारी

घ असारदेखि भाद्रसम्म उत्पादन हुने बर्खे तरकारी

तरकारीको वर्गीकरण

मौसमअनुसार तरकारीलाई हिउँदे, बसन्ते र बर्खे गरी तीन वर्गमा राखिन्छ । कात्तिकदेखि माघसम्म उत्पादन हुने तरकारी हिउँदे, फागुनदेखि जेठसम्म उत्पादन हुने तरकारी बसन्ते र असारदेखि भाद्रसम्म उत्पादन हुने तरकारी बर्खे तरकारी हो ।

• •
  पाँचौँ अनुच्छेदमा भएको जम्मा शब्द : १०१
• •
  सारांश अनुच्छेदमा भएको जम्मा शब्द : ३६