उत्तर :

भरतराज पन्तको ‘मेघ बिजुली विवाह’ प्रकृतिको सुन्दरतालाई वैवाहिक संस्कारसँग गाँसेर रचना गरिएको प्रकृति प्रधान कविता हो । कविले प्राकृतिक दृश्यलाई मानिसका व्यवहार र संस्कारसँग जोड्दै आफ्नो कल्पनाशीलता प्रस्तुत गरेका छन् ।

कवितामा हावाको झोक्काले यताउता हल्लिरहेको सम्पूर्ण वनलाई विवाहको मण्डपका रूपमा कल्पना गरिएको छ । त्यसैगरी पहाडका चुचुरामा रहेका केराका बोटका खाम र केराका घरीलाई मण्डपमाथि टाँगिने चंदुवाको भूमिका दिइएको छ । यसरी वन, पहाड र केराका बोटलगायत प्राकृतिक वस्तुहरू मिलेर विवाहका लागि आवश्यक वातावरण तयार भएको देखाइएको छ ।

उत्तर :

कवि भरतराज पन्तले **‘मेघ बिजुली विवाह’**मा नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई वैवाहिक समारोहको दृश्यसँग सम्बन्धित गराएर प्रस्तुत गरेका छन् । कवितामा प्रकृतिको प्रत्येक दृश्यलाई विवाहका कुनै न कुनै सामग्री, पात्र वा गतिविधिसँग तुलना गरिएको छ ।

आषाढको वर्षाले बाँसका झाङमा उत्पन्न गर्ने झिमझिम ध्वनिलाई झ्यालीको आवाजसँग जोडिएको छ । हरियालीले भरिएका पहाडलाई दोसल्ला ओढेको जस्तो देखाइएको छ । पृथ्वीलाई तन्ना र हरियो चहुरलाई मखमली गलैँचाको रूपमा कल्पना गरिएको छ ।

सूर्यको रातो किरणले पश्चिमतर्फका पहाड राताम्मे हुँदा त्यो दृश्य दुलहीको रातो खास्टोजस्तै देखिन्छ । आकाशबाट आफ्नो बासस्थानतर्फ फर्किरहेका बकुल्लाका लहरलाई विवाहमा सहभागी रमाइला जन्तीका रूपमा चित्रण गरिएको छ ।

रातको अँध्यारोमा चम्किरहेका जूनकिरी दुलहीको सितारे घुम्टीजस्ता लाग्छन् । आकाशमा देखिने इन्द्रेनी दुलहीको रङ्गीन वसनजस्तै देखिन्छ । रातको कालो आवरणलाई दुलहीको चुल्ठोसँग तुलना गरिएको छ ।

त्यस्तै, चराचुरुङ्गीले निकाल्ने मधुर स्वरलाई दुलहीको पयरमा बज्ने कल्लीको ध्वनिसँग मिलाइएको छ । यसरी कविले नेपालका पहाड, वन, आकाश, वर्षा, इन्द्रेनी, सूर्यकिरण, जूनकिरी तथा चराचुरुङ्गी आदिका माध्यमबाट प्राकृतिक सौन्दर्यलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

उत्तर :

कवितामा मेघ र बिजुलीको विवाहलाई पूर्वीय वैवाहिक परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिएको कल्पना गरिएको छ । विवाहका लागि केराका खाम गाडेर चंदुवा टाँगिन्छ र मण्डपभित्र तन्ना तथा मखमली गलैँचा ओछ्याइन्छ ।

पण्डितहरूले वेदका ऋचा पाठ गर्दै वैवाहिक संस्कार पूरा गर्छन् । विवाहको वातावरणलाई उल्लासपूर्ण बनाउन विभिन्न बाजागाजा बजाइन्छ र नाचगान पनि गरिन्छ । यसरी कविले परम्परागत विवाहका प्रमुख गतिविधिलाई प्रकृतिका दृश्यसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् ।

उत्तर :

पाँचौँ श्लोकमा कविले प्राकृतिक गतिविधिलाई वैवाहिक समारोहका विभिन्न पक्षसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् । रुखका हाँगामा बसेका चराचुरुङ्गीको मधुर गीतलाई दुलहीको पयरमा बज्ने कल्लीको झङ्कारका रूपमा लिइएको छ ।

त्यसैगरी, बीच-बीचमा देखापर्ने बिजुलीलाई हर्ष र उत्साहसँगै लाजले मुस्कुराइरहेकी नववधूका रूपमा चित्रण गरिएको छ । यस कल्पनाबाट कविले प्रकृतिका सामान्य दृश्यमा मानवीय भावना र वैवाहिक संस्कारको अनुभूति गराएका छन् ।

साथै, मानिसले आफ्नै श्रम, कर्म र पौरखबाट धर्तीलाई सजाउनुपर्ने प्रेरणा पनि यस कविताभित्र रहेको छ ।

उत्तर :

आकाशमा मेघ र बिजुलीको विवाह भइरहेको छ । उनीहरूको विवाहका लागि आषाढ महिनामा शुभ लगन जुरेको छ । वर्षाका कारण बाँसका झाङहरूबाट झिमझिम आवाज आउँदा झ्याली बजेजस्तो सुनिन्छ । हरियो पहाडले दोसल्ला ओढेको जस्तो देखिन्छ र त्यसले पुरेतको भूमिका निर्वाह गरेको छ । मयूरका मधुर आवाज वेदका ऋचाजस्ता लाग्छन् ।

हावाले हल्लाइरहेको सिङ्गो वनजङ्गल विवाह मण्डप बनेको छ । पहाडका चुचुरामा उभिएका केराका बोटका खाम र तिनमा लागेका केराका घरीहरूले मण्डपमा चंदुवाको काम गरेका छन् । यसरी प्राकृतिक परिवेश नै विवाह समारोहको स्थलका रूपमा परिणत भएको छ ।

उत्तर :

प्रस्तुत पङ्क्तिहरू ‘मेघ बिजुली विवाह’ कविताबाट लिइएका हुन् । भरतराज पन्तले यस कवितामा प्राकृतिक परिवेशलाई वैवाहिक संस्कारसँग जोडेर प्रकृतिको सुन्दर तथा कल्पनाशील चित्र प्रस्तुत गरेका छन् । कविले प्राकृतिक वस्तुलाई मानवीय भूमिका प्रदान गर्दै मानिसले कर्म र श्रमद्वारा धर्तीलाई सुन्दर बनाउनुपर्ने भाव पनि व्यक्त गरेका छन् ।

मेघ र बिजुलीको विवाहका क्रममा विवाहमा आवश्यक पर्ने सामग्रीका रूपमा प्राकृतिक वस्तुहरूलाई कल्पना गरिएको छ । जन्ती तथा दुलाहाको स्वागत गर्न बिछ्याइने तन्नाको स्थान पृथ्वीले लिएकी छिन् । त्यसैगरी हरियो चहुरलाई मखमली गलैँचाको स्वरूप दिइएको छ ।

सूर्यको रातो प्रकाशले चम्किरहेको हिमचुलीलाई दुलाहाको शिरमा लगाइने रातो पगरीसँग तुलना गरिएको छ । यसरी पृथ्वी, चहुर र हिमचुलीजस्ता प्राकृतिक वस्तुहरूले विवाहमा आवश्यक सामग्रीको भूमिका पूरा गरेका छन् ।

यस कवितांशबाट कविको प्रकृति र पूर्वीय संस्कृतिप्रतिको गहिरो अनुराग स्पष्ट हुन्छ । प्रकृतिका दृश्यलाई वैवाहिक वातावरणमा रूपान्तरण गर्नु कविको विशिष्ट कल्पनाशक्तिको परिचायक हो ।

उत्तर :

यस कवितामा प्रकृतिप्रेम, संस्कृतिप्रतिको सम्मान, कल्पनाशीलता र कर्मशीलताको भावना मुख्य रूपमा अभिव्यक्त भएको छ । भरतराज पन्तले मेघलाई दुलाहा र बिजुलीलाई दुलही बनाएर प्रकृतिका विविध रूपलाई वैवाहिक समारोहमा सहभागी गराएका छन् ।

पृथ्वी तन्ना, हरियो चहुर मखमली गलैँचा, हिमचुली दुलाहाको पगरी र हरियो पहाड पुरेत बनेका छन् । मयूरको मधुर बोली वेदका मन्त्रजस्तो र बाँसका झाङबाट वर्षामा आउने झिमझिम आवाज झ्यालीको धुनजस्तो प्रस्तुत गरिएको छ । हावाले हल्लाएको वन विवाह मण्डप तथा पहाडका चुचुरामा रहेका केराका बोट र घरी चंदुवाका रूपमा देखिएका छन् ।

बकुल्लाका लहरलाई विवाहको जन्ती, जूनकिरीलाई दुलहीको सितारे घुम्टी, इन्द्रेनीलाई दुलहीको रङ्गीन वसन तथा सूर्यास्तले रातो बनाएको पश्चिम गिरिलाई दुलहीको रातो आँचलका रूपमा चित्रण गरिएको छ । रातको कालो आवरण दुलहीको चुल्ठो र चराचुरुङ्गीका स्वर कल्लीको आवाजजस्तो लाग्ने गरी प्रकृतिको चित्रण गरिएको छ ।

बेला-बेलामा चम्किने बिजुलीलाई हर्ष, उत्साह, आवेग तथा लज्जा मिसिएको नववधूको मुस्कानसँग तुलना गरिएको छ । वर्षापछि अन्न उत्पादन भई सारा जगत्को भरणपोषण हुने भाव पनि कवितामा जोडिएको छ ।

मेघ र बिजुलीको विवाह सम्पन्न भएपछि दुलाहा मेघरूपी पात्र आफ्नी दुलही रानी बिजुलीलाई साथमा लिएर शरद ऋतुतर्फ गएको कल्पना गरिएको छ । यसरी कविताले प्राकृतिक सौन्दर्यलाई सांस्कृतिक कल्पनासँग जोड्दै श्रम र पौरखद्वारा धर्तीलाई सजाउनुपर्ने सन्देश दिन्छ ।

उत्तर :

कविले प्राकृतिक वस्तु तथा दृश्यलाई विवाह समारोहमा प्रयोग हुने सामग्री, पात्र र क्रियाकलापसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् । कवितामा गरिएका प्रमुख तुलनाहरू यस प्रकार छन्:

• •
  पृथ्वी — तन्ना
• •
  हरियो चहुर — मखमली गलैँचा
• •
  हिमचुली — दुलाहाको पगरी
• •
  हावाले हल्लाएको वन — विवाह मण्डप
• •
  पहाडका शृङ्खला — केराका खम्बा र चंदुवा
• •
  हरियो पहाड — पुरेत
• •
  मयूरको बोली — वेदका मन्त्र
• •
  बकुल्लाका ताँती — जन्तीको लहर
• •
  जूनकिरी — दुलहीको सितारे घुम्टी
• •
  इन्द्रेनी — दुलहीका कपडा
• •
  सूर्यास्तको सिँन्दुरे किरणले रङ्गिएको पश्चिम गिरि — दुलहीको रातो आँचल
• •
  निशाको निष्पट्ट आवरण — दुलहीको चुल्ठो
• •
  चराचुरुङ्गीको आवाज — दुलहीको कल्लीको आवाज

उत्तर :

आकाशमा अचानक ठूलो गर्जन सुनिँदा र बिजुली चम्किँदा मनमा पहिले डर, भय र त्रास उत्पन्न हुन सक्छ । यस्तो प्रतिक्रिया स्वाभाविक हुन्छ । तर त्यसपछि वर्षा सुरु हुँदा मनमा त्यसको विपरीत सकारात्मक अनुभूति आउँछ ।

वर्षाले वातावरणमा हर्ष, खुसी, उत्साह, उमङ्ग र उल्लास ल्याउँछ । कृषि तथा जीविकाका लागि वर्षा उपयोगी भएकाले यसले मानिसलाई आफ्ना काममा लाग्न थप ऊर्जा र प्रेरणा दिन्छ । त्यसैले गर्जन र बिजुलीले डर उत्पन्न गराए पनि वर्षाको आशाले कर्मशील बन्ने उत्साह प्रदान गर्छ ।

उत्तर :

झमझम वर्षा हुँदा वरपरका बाटाघाटा हिलाम्मे हुन्छन् र आवतजावतमा असुविधा बढ्छ । दैनिक जीवनका धेरै काम प्रभावित हुन्छन् । पशुपालन गर्ने किसानलाई घाँस तथा पानी जुटाउनसमेत कठिनाइ हुन सक्छ ।

अर्कोतर्फ, कृषि प्रधान मुलुकका रूपमा नेपालमा वर्षाले खेतीपातीका लागि आवश्यक वातावरण तयार गर्छ । किसानहरूले मानु रोपेर मुरी फलाउने अवसर पाउँछन् । त्यसैले वर्षाले कृषकहरूमा आशा, उत्साह र उमङ्ग जगाउँछ तथा उत्पादनशील काममा सक्रिय हुने प्रेरणा दिन्छ ।

उत्तर :

हरियो वनजङ्गलले ढाकिएको पहाडको दृश्य अत्यन्त रमणीय हुन्छ । चारैतिरको हरियालीले मनलाई आनन्दित बनाउँछ र वातावरणमा शीतलता तथा शान्तिको अनुभूति गराउँछ ।

यस्तो प्राकृतिक दृश्यले मानिसलाई आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारबाट अरूलाई पनि सकारात्मक तथा शीतल अनुभूति प्रदान गर्न प्रेरित गर्छ । पहाडको दृढताबाट जीवनका कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो लक्ष्यप्रति स्थिर र अविचलित रहनुपर्ने शिक्षा लिन सकिन्छ ।

उत्तर :