उत्तर :

पृथ्वीको तापक्रममा हुने क्रमिक वृद्धिलाई ग्लोबल वार्मिङ भनिन्छ । जलवायु परिवर्तन पृथ्वीमा भइरहने प्राकृतिक प्रक्रियाको एउटा पक्ष भए पनि वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दा यस प्रक्रियामा असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ । पृथ्वीले सूर्यबाट सौर्य विकिरणका रूपमा तापशक्ति प्राप्त गर्छ र प्राप्त भएको विकिरणको ठूलो अंश पुनः अन्तरिक्षतर्फ पठाउँछ । पृथ्वीमा आउने र अन्तरिक्षतर्फ फर्कने विकिरणबीच सन्तुलन रहँदा वायुमण्डलको तापक्रम पनि सन्तुलित रहन्छ । तर विकिरणको यस आदानप्रदानमा असन्तुलन आएमा वायुमण्डलीय तापक्रम परिवर्तन हुन्छ र त्यसको प्रभाव जलवायुमा पर्न थाल्छ ।

मिथेन, नाइट्रस अक्साइड र कार्बन डाइअक्साइडजस्ता हरित गृह ग्यासको उत्सर्जन बढ्नु तथा ओजन तह विनास गर्ने क्लोरोफ्लोरो कार्बनजस्ता विषाक्त ग्यास वायुमण्डलमा थपिँदै जानुले समस्या अझ गम्भीर बनाउँछ । यी ग्यासका कारण पृथ्वीबाट परावर्तित विकिरण वायुमण्डलभित्रै रोकिँदा तापक्रम बढ्छ । वनजङ्गलको विनाश, कोइला तथा खनिजजन्य इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र तीव्र औद्योगिकीकरण हरितगृह ग्यास वृद्धिका प्रमुख कारण हुन् । यिनै गतिविधिका कारण विश्वमा ग्लोबल वार्मिङको समस्या बढ्दै गएको छ ।

उत्तर :

आधुनिक भौतिक विज्ञानका अनुसार कुनै पनि कार्य गर्न ऊर्जा आवश्यक पर्छ । हाम्रो दैनिक जीवनमा ऊर्जाका विभिन्न रूप प्रयोग भइरहेका हुन्छन् । यान्त्रिक, विद्युत, ऊष्मीय, प्रकाश र रसायनिक ऊर्जा मानिसका दैनिक क्रियाकलापमा विशेष रूपमा उपयोग हुन्छन् । आवश्यकताअनुसार एउटा प्रकारको ऊर्जालाई अर्को प्रकारमा रूपान्तरण गरेर विभिन्न उपकरण सञ्चालन गरिन्छ ।

मोटरले विद्युत ऊर्जालाई यान्त्रिक ऊर्जामा परिवर्तन गर्छ भने बैटरीमा सञ्चित रसायनिक ऊर्जा विद्युत ऊर्जामा परिणत हुन्छ । विद्युत ऊर्जाको प्रयोगबाट प्रकाश तथा ऊष्मीय ऊर्जा पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी कार र बसका इन्जिनमा पेट्रोलमा रहेको रसायनिक ऊर्जा पहिले ऊष्मीय ऊर्जामा र त्यसपछि यान्त्रिक ऊर्जामा परिवर्तन हुन्छ । कोइला, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, पवन ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा, लहर ऊर्जा (तरङ्ग ऊर्जा) तथा नदी घाटी परियोजनाहरू ऊर्जाका विभिन्न स्रोत हुन् ।

उत्तर :

पर्यावरण भन्नाले मानिस र अन्य जीव वरिपरि रहेको प्राकृतिक तथा जैविक परिवेशलाई बुझिन्छ । हावा, पानी, माटो, वनस्पति, जीवजन्तु र सूर्यको प्रकाशजस्ता तत्त्वले पर्यावरण निर्माण गर्छन् । यी तत्त्वबीचको सन्तुलन बिग्रँदा सम्पूर्ण जीवजगत्मा असर पर्ने भएकाले पर्यावरण संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

मानिसको जीवन प्राकृतिक स्रोतसाधनमा निर्भर छ । आफ्नो ज्ञान र क्षमताको प्रयोग गरी मानिसले प्राकृतिक स्रोतको उत्खनन, प्रशोधन र उपयोग गर्दै आएको छ । विकासका गतिविधि आवश्यक भए पनि ती कार्य पर्यावरणमैत्री र दिगो हुनुपर्छ । खानेपानी, जलविद्युत् तथा सडक निर्माणजस्ता आयोजना अघि बढाउँदा त्यसबाट पर्यावरणमा पर्ने प्रभावको अध्ययन गर्न विज्ञ समूहको आवश्यकता हुन्छ । अध्ययनबाट प्राप्त प्रतिवेदनका आधारमा मात्र विकास निर्माणका काम अघि बढाउनु उचित हुन्छ ।

प्लास्टिक, रासायनिक मल तथा कीटनाशक विषादीको अनियन्त्रित प्रयोगले पर्यावरणमा प्रतिकूल असर पार्छ । त्यसैले यिनका नकारात्मक प्रभावबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ । घरबाट निस्कने फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याउन सकिन्छ । कुहिने फोहोरबाट जैविक मल तयार गरी प्रयोग गर्दा रासायनिक मलको आवश्यकता घटाउन सकिन्छ । यसरी पर्यावरण संरक्षणको अभियान आफ्नै घरबाट सुरु गर्न सकिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको प्रयोग घटाएर जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा र गोबरग्याँसजस्ता वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ । नवीकरणीय तथा अनवीकरणीय स्रोतलाई विवेकपूर्ण तरिकाले प्रयोग गर्नुपर्छ र आवश्यकता भन्दा बढी स्रोतसाधन खपत गर्नु हुँदैन ।

दिगो विकासलाई प्राथमिकता दिने, मानिसमा वातावरणीय चेतना बढाउने, प्रदूषणका कारण घटाउने तथा प्राकृतिक स्रोतको उचित उपयोग गर्ने हो भने पर्यावरण संरक्षण गर्न सकिन्छ । वातावरण सुरक्षित रहँदा वन्यजन्तु, वनस्पति र सम्पूर्ण प्राणी जगत्को अस्तित्व सुरक्षित हुन्छ । त्यसैले पर्यावरण जोगाउनु प्रत्येक मानिसको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

उत्तर :

वातावरण हाम्रो चारैतिर रहेको प्राकृतिक परिवेश हो । यसको सन्तुलन बिगार्ने प्रमुख कारणमध्ये मानवीय गतिविधि पनि एक हो । त्यसैले वातावरणलाई सुरक्षित राख्न मानिसले आफ्नो दैनिक व्यवहारदेखि विकास निर्माणका ठूला योजनासम्म वातावरणमैत्री सोच अपनाउनुपर्छ ।

दिगो विकासको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्दै अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि, अव्यवस्थित सहरीकरण र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहनबाट हुने असरलाई कम गर्नुपर्छ । घरमा उत्पादन हुने फोहोरलाई छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन गरी कुहिने फोहोरबाट मल बनाउन सकिन्छ । यसबाट फोहोर व्यवस्थापन हुनुका साथै रासायनिक मलको प्रयोग पनि कम हुन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको विकल्पमा जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा र गोबरग्याँसजस्ता स्रोतको प्रयोग बढाउनुपर्छ । प्राकृतिक स्रोतलाई आवश्यकताअनुसार मात्र प्रयोग गर्ने र फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो स्तरबाट वातावरण संरक्षणका लागि सानो प्रयास गरे पनि त्यसले समग्र पर्यावरण जोगाउन ठूलो योगदान दिन सक्छ ।

उत्तर :

कलकारखाना र यातायातका साधनबाट निस्कने धुँवा तथा धुलोले वातावरणलाई प्रदूषित बनाउँछ । त्यसैगरी पानीका मुहानमा जथाभावी फोहोर फाल्दा पारिस्थितिक प्रणालीमा असन्तुलन आउनुका साथै विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ । तीव्र सहरीकरण, अव्यवस्थित बस्ती विस्तार र वातावरणीय चेतनाको अभावले समस्या अझ बढाएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर मानिस, वनस्पति तथा अन्य जीवजन्तुमा पर्न सक्छ ।

प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सर्वप्रथम जनचेतना अभिवृद्धि गर्न आवश्यक छ । फोहोर जथाभावी फाल्ने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गरी पानीका स्रोत सफा राख्नुपर्छ । पेट्रोलियममा आधारित सवारीसाधनको प्रयोग घटाई विद्युतीय यातायातलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ । कलकारखाना तथा उद्योगलाई मानव बस्तीबाट उचित दूरीमा स्थापना गरी तिनबाट निस्कने धुँवा नियन्त्रण गर्ने प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ । यस्ता उपाय प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सके प्रदूषण घटाई वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सकिन्छ ।

उत्तर :

खेलकुदको महŒव

(विद्यालयको खेलमैदानमा नवीन र जागृत खाजा खाँदै बसिरहेका छन् । वरिपरि केही विद्यार्थीहरू खेलिरहेका छन् ।)

नवीन : हिजोको फुटबल खेल निकै रमाइलो भयो । तिमीचाहिँ हिजो मैदानमा किन देखिएनौ ?

जागृत : मलाई खेल्न खासै आउँदैन । त्यसैले खेल्न पनि जाँदिनँ र अरूले खेलेको हेर्न पनि त्यति रुचि लाग्दैन ।

नवीन : खेलकुदमा रुचि नहुनु राम्रो कुरा होइन । नियमित खेल्दा शरीरको विकास हुन्छ र स्वास्थ्य पनि राम्रो रहन्छ ।

जागृत : म त घरमा मोबाइल गेम खेल्छु । त्यसलाई पनि खेल नै भन्न मिल्दैन र ?

नवीन : मोबाइल गेम र वास्तविक खेलकुद फरक कुरा हुन् । मोबाइलमा मात्र बसेर गेम खेल्दा शरीरले आवश्यक व्यायाम पाउँदैन । खेलकुदमा शरीरका विभिन्न अङ्ग सक्रिय हुन्छन् र शारीरिक विकासमा सहयोग पुग्छ ।

जागृत : स्वास्थ्यका अतिरिक्त खेलकुदबाट अरू के लाभ हुन्छ त ?

नवीन : खेलकुदलाई भविष्यमा पेशा पनि बनाउन सकिन्छ । राम्रो खेलाडीले प्रसिद्धिसँगै राम्रो आम्दानी गर्न सक्छ । सन्दीप लामिछाने, पारस खड्का र बिमल घर्ती मगरजस्ता खेलाडीले खेलकुदबाट देशको नाम चिनाउनुका साथै आम्दानी र जीविकोपार्जनसमेत गरेका छन् ।

जागृत : त्यसो भए मैले खेलकुदलाई केवल रमाइलो गर्ने माध्यम ठानेको रहेछु ।

नवीन : खेलकुदको महत्त्व त्यतिमै सीमित छैन । अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दा देशको प्रतिष्ठा बढ्छ । सरकारले पनि अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदका लागि आवश्यक सहयोग गर्छ । यसले शारीरिकसँगै बौद्धिक विकासमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ ।

जागृत : अबदेखि म पनि नियमित खेल्न थाल्छु ।

नवीन : धेरै राम्रो ! आजदेखि नै हाम्रो टिममा सहभागी होऊ ।

जागृत : हुन्छ, म तयार छु ।

(विद्यालयको घण्टी बज्छ ।)

नवीन : घण्टी बजिसकेछ, अब कक्षामा जाऔँ ।

जागृत : ल, जाऔँ ।

(दुवै जना कक्षातर्फ जान्छन् ।)

उत्तर :

मानिसले आफ्नो आनीबानीमा सुधार ल्याएर वातावरण संरक्षणमा योगदान दिन सक्छ । बेलाबेलामा छरछिमेकीलाई सहयोग गर्ने, एकअर्कासँग मिलेर बस्ने र आवश्यक पर्दा ऐँचोपैँचो गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । गाउँका ससाना समस्या गाउँमै छलफल गरेर समाधान गर्न सकिन्छ । घरघरबाट फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइमा ध्यान दिइयो भने वातावरण प्रदूषित हुनबाट जोगाउन सकिन्छ ।