(क) कथाको प्रारम्भ कुन घटनाबाट भएको छ ?

उत्तर :

घरमा साबुन सकिएर लोग्नेले नुहाउन नपाएको अवस्थालाई कथाको प्रारम्भिक घटनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

(ख) कथाको संवादमा कति जना पात्र छन् ?

उत्तर :

कथामा संवाद गर्ने क्रममा चार जना पात्रको उपस्थिति रहेको छ ।

(ग) कथाको अन्त्य कुन घटनामा हुन्छ ?

उत्तर :

माछा किन्नका लागि लिएको पाँच रुपियाँ ऋण तिर्ने घटनाबाट कथाको अन्त्य भएको छ ।

(घ) कथाको परिवेश कस्तो छ ?

उत्तर :

कथाले आजभन्दा लगभग ५० वर्ष अगाडिको नेपालको कुनै एउटा सहरको परिवेशलाई समेटेको छ ।

(क) 'ऊ' पात्रको जागिरप्रतिको धारणा कस्तो देखिन्छ ?

उत्तर :

लामो समयसम्म बेरोजगार रहनुपरेपछि 'ऊ' ले साधारण कारिन्दाको काम पाएको थियो । त्यसैले उसले प्राप्त गरेको जागिरलाई महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिएको थियो । तलब हात पर्ने दिन ऊ विशेष रूपमा प्रसन्न हुन्थ्यो र जागिर पाएकोमा सन्तोष मान्थ्यो । यसबाट उसको जागिरप्रतिको धारणा सकारात्मक रहेको बुझ्न सकिन्छ ।

(ख) ऊ नुहाउन नसक्नुको कारण के थियो ?

उत्तर :

उसको पैसा सकिएको थियो र घरमा साबुन पनि बाँकी थिएन । साबुन किन्न नसकेकाले उसले नुहाउन सकेन ।

(ग) श्रीमती कोठाभित्र किन पसिन् ?

उत्तर :

लोग्नेले पाउने तलबअनुसार घरका विभिन्न खर्च कसरी मिलाउने भन्ने हिसाब गर्न श्रीमती कोठाभित्र पसेकी थिइन् ।

(घ) 'एउटा पद आजीवन पाउनु' भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तर :

यस भनाइको अर्थ आफूले पाएको पदबाट माथिल्लो पदमा पदोन्नति नहुनु र जीवनभर त्यही पदमा रहेर काम गर्नु हो ।

उत्तर :

कथामा आर्थिक अवस्थासँग सम्बन्धित विभिन्न विवरण दिइएका छन् । महिनाभरि हुने थप कमाइ साढे सात रुपियाँ, माछाको मूल्य सात रुपियाँ के जी र तरकारीको मूल्य एक रुपियाँ किलो हुनु तत्कालीन आर्थिक अवस्थाको सङ्केत हो । यी विवरणका आधारमा कथाको समय आजभन्दा लगभग ५०-६९ वर्ष अघिको रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

(क) 'स्वाद' कथाका लोग्ने र स्वास्नी पात्रका चारित्रिक विशेषताहरूको तुलना गर्नुहोस् ।

उत्तर :

लोग्ने :

लोग्ने कथाको मुख्य पुरुष पात्र हो । ऊ साधारण कारिन्दाका रूपमा कार्यरत छ र सीमित तलबबाट परिवारको जीवन धानिरहेको छ । आर्थिक अभाव उसको दैनिकीको प्रमुख समस्या भए पनि ऊ गरिबीलाई आफ्नो स्थायी अवस्था मानेर बस्न चाहँदैन । साबुनबिना ननुहाउने उसको बानीले उसको सोच र जीवनशैलीलाई देखाउँछ । ऊ गरिबीप्रति घृणा गर्छ र आर्थिक अवस्थाप्रति असन्तुष्ट छ । लामो समय बेरोजगार बसेपछि जागिर प्राप्त गरेकोमा ऊ खुसी हुन्छ । सामान्य लेखपढ गर्न सक्ने तथा जागिरलाई महत्त्व दिने व्यक्तिका रूपमा उसको चरित्र देखाइएको छ ।

स्वास्नी :

स्वास्नी कथाकी प्रमुख महिला पात्र हो । ऊ घरको आर्थिक अवस्था बुझेर व्यवहार गर्ने व्यावहारिक तथा जिम्मेवार महिला हो । अभाव भए पनि उपलब्ध साधनको प्रयोग गरेर जीवन चलाउन सकिन्छ भन्ने उसको धारणा छ । साबुन नभए पनि नुहाउनुपर्ने उसको विचारबाट उसको व्यवहारिकता प्रकट हुन्छ । घरखर्चको हिसाब राख्ने, आवश्यक वस्तुको सूची बनाउने, पैसा अपुग हुँदा सापटी खोज्ने र लोग्नेलाई साथ दिने भएकाले ऊ घरव्यवहारमा सिपालु, समझदार र सहयोगी पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएकी छ ।

(ख) 'स्वाद' कथामा नेपाली समाजको आर्थिक समस्यालाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ ?

उत्तर :

कथाले साधारण कारिन्दाको परिवारको दैनिकीमार्फत नेपाली समाजको आर्थिक कठिनाइलाई देखाएको छ । परिवारको आम्दानी सीमित भएकाले दैनिक जीवनका सामान्य आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिनाइ हुन्छ । एउटा सामान्य वस्तु किन्नका लागि समेत पैसा नपुग्ने अवस्थाले परिवारको कमजोर आर्थिक स्थिति स्पष्ट पार्छ ।

मानिसका आवश्यकता र चाहना धेरै भए पनि आम्दानी त्यहीअनुसार पर्याप्त हुँदैन । मिठो खाने, राम्रो लगाउने र सन्तानका आवश्यकता पूरा गर्ने इच्छा भए तापनि आर्थिक अभावले ती सबै पूरा गर्न सम्भव हुँदैन । तलब आएको दिन केही समय खुसी प्राप्त भए पनि पैसा सकिएपछि फेरि अभाव सुरु हुन्छ ।

रकम अपुग हुँदा अरूसँग सापटी लिनुपर्ने बाध्यता पनि कथामा देखिन्छ । यसरी सीमित आम्दानी र असीमित आवश्यकताबीचको अन्तर, दैनिक अभाव तथा परनिर्भरताको अवस्थामार्फत नेपाली समाजको आर्थिक समस्यालाई कथाले यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

(ग) 'स्वाद' कथाको मुख्य सन्देश स्पष्ट गर्नुहोस् ।

उत्तर :

'स्वाद' कथामा साधारण जागिरे परिवारको जीवनलाई केन्द्रमा राखेर आर्थिक अभावले मानिसको दैनिक जीवनमा पार्ने प्रभाव देखाइएको छ । महिनाभरि काम गरेर तलब प्राप्त भएपछि परिवारले केही आवश्यक सामान खरिद गर्न र मनपरेको खानेकुरा खान पाउँछ । त्यस समयमा उनीहरूमा खुसीको वातावरण सिर्जना हुन्छ ।

तर सीमित आम्दानी भएकाले यस्तो खुसी स्थायी रहँदैन । पैसा सकिएपछि पुनः आवश्यकता र अभावको अवस्था सुरु हुन्छ र अर्को महिनाको तलबको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ । यसबाट न्यून आय भएका परिवारले भोग्नुपर्ने आर्थिक कठिनाइ र दैनिक संघर्ष स्पष्ट हुन्छ ।

सामान्य मानिसको जीवनमा रहेको गरिबी, सीमित आम्दानी, आर्थिक अभाव तथा आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नुपर्ने संघर्षलाई यथार्थ रूपमा देखाउनु कथाको मुख्य सन्देश हो ।

(क) गुल्मीमा कफी उत्पादन कहिलेदेखि सुरु भएको मानिन्छ ?

उत्तर :

गुल्मीमा कफी उत्पादन करिब ८० वर्ष अघिदेखि सुरु भएको मानिन्छ ।

(आ) नेपालमा पहिलो कफी विकास केन्द्र कहिले स्थापना भयो ?

उत्तर :

नेपालमा पहिलो कफी विकास केन्द्र वि.सं. २०४२ मा स्थापना भएको हो ।

(इ) नेपालमा कफी खेतीको सुरुआत कसरी भयो ?

उत्तर :

गुल्मीका स्थानीय हिरा गिरीले ८० वर्षअघि बर्माबाट कफी ल्याएर रोपेका थिए । राजा विरेन्द्रले जिल्ला भ्रमणका क्रममा त्यसलाई पहिचान गरी प्रोत्साहन गरेपछि नेपालमा कफी खेती सुरु भएको हो ।

(ई) गुल्मीलाई कफी खेतीको पकेट क्षेत्र किन भनिन्छ ?

उत्तर :

गुल्मीमा व्यावसायिक कफी खेती गरिन्छ र नेपालमा सबैभन्दा धेरै कफी उत्पादन हुने क्षेत्र पनि गुल्मी भएकाले यसलाई कफी खेतीको पकेट क्षेत्र मानिन्छ ।

उत्तर :

ध्रुवचन्द्र गौतम (वि.सं. २००१) को 'स्वाद' सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित कथा हो । यसमा सहरमा सामान्य जागिर गरेर परिवारको जीवन निर्वाह गर्ने मानिसहरूको दैनिक अवस्थालाई आधार बनाइएको छ । तलब प्राप्त भएपछि आवश्यक सामान किन्ने र महिनाभरिका लागि केही मिठो खाने परिवारको चाहनासँगै उनीहरूको आर्थिक अवस्था पनि कथामा प्रस्तुत भएको छ ।

कथाको लोग्ने सामान्य कारिन्दा हो । उसको आम्दानी सीमित भएकाले घरका आवश्यकता पूरा गर्न कठिन हुन्छ । साबुन सकिएपछि नुहाउन नसक्नु उसको आर्थिक अभावको उदाहरण हो । ऊ गरिबीलाई मन पराउँदैन र त्यसबाट मुक्त हुनुपर्छ भन्ने विचार राख्छ । पदोन्नति नभए पनि बेरोजगार बस्न नपरेकोमा ऊ गर्व गर्छ ।

स्वास्नीले भने घरको आर्थिक वास्तविकतालाई व्यावहारिक रूपमा स्वीकार गरेकी छ । सबै गरिबले सधैँ साबुन लगाएर नुहाउन सक्दैनन् भन्ने उसको विचार छ । त्यसैले साबुन नभए पनि उपलब्ध अवस्थाअनुसार नुहाउनुपर्ने उसको सोच देखिन्छ । लोग्ने कार्यालय जान्छ र तलब प्राप्त भएपछि दम्पती बजारतर्फ लाग्छन् ।

स्वास्नीले तयार गरेको सूचीअनुसार उनीहरूले घरका सामानहरू किन्छन् । खसीको मासु किन्न पैसा अपुग भएपछि माछा किन्ने निर्णय हुन्छ । माछाका लागि पनि रकम नपुगेपछि शोभासँग पाँच रुपियाँ सापटी लिइन्छ । अन्ततः सानो छोरासहित उनीहरू खुसी हुँदै घर फर्कन्छन् र माछा पकाएर स्वादपूर्वक खान्छन् ।

तर यस्तो खुसी स्थायी हुँदैन । अर्को महिनाको तलब नआएसम्म फेरि उही आर्थिक अभावको अवस्था रहन्छ । यसरी कथाले सामान्य कारिन्दा परिवारको जीवनशैली, आर्थिक अभाव, पारिवारिक सहयोग, घरव्यवहार, सीमित आम्दानी तथा गरिबीको पीडालाई सामाजिक र सांस्कृतिक विषयका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

“आफूले भोग्नै पर्यो भन्दैमा गरिबीलाई सुम्सुम्याउने त ? म घृणा गर्छु । प्रत्येक गरिवले आफ्नो गरिबीसित घृणा गर्नैपर्छ ।”

उत्तर :

प्रस्तुत भनाइ कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तकअन्तर्गत दोस्रो पाठ 'स्वाद' बाट लिइएको हो । यसका कथाकार ध्रुबचन्द्र गौतम (वि.सं. २०००) हुन् । उनले कथा, नाटक, कविता, उपन्यास आदि अनेक विधामा साहित्य सिर्जना गरेका छन् । कथामा आजभन्दा करिब ५० वर्षअघिको निम्नस्तरका जागिरेहरूको दयनीय आर्थिक अवस्थालाई चित्रण गरिएको छ ।

प्रस्तुत भनाइले गरिबीलाई आफ्नो भाग्य ठानेर त्यसैमा सन्तुष्ट भएर बस्नु हुँदैन भन्ने विचार व्यक्त गर्छ । मानिसले गरिबी भोग्नुपरेको भए पनि त्यसलाई स्वीकार गरी निष्क्रिय बस्नु उचित हुँदैन । आफ्नो कमजोर आर्थिक अवस्था परिवर्तन गर्न सक्रिय रूपमा प्रयत्न गर्नुपर्छ ।

आर्थिक अभावका कारण मानिसले जीवनका आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छ । उसका इच्छा, रहर र आकाङ्क्षाहरू पनि पूरा हुन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले गरिबी हटाउन श्रम, परिश्रम र संघर्ष आवश्यक हुन्छ ।

यहाँ 'गरिबीसित घृणा गर्नुपर्छ' भन्नाले गरिब मानिसलाई घृणा गर्नुपर्छ भन्ने अर्थ दिँदैन । यसको आशय गरिबीबाट उत्पन्न हुने अभाव र बाध्यताको विरोध गर्नु तथा त्यसबाट मुक्त हुने प्रयास गर्नु हो । मानिसले आफ्नो आर्थिक अवस्थालाई सुधारेर सम्मानपूर्वक जीवन बिताउने लक्ष्य राख्नुपर्छ ।

कथाको समय पुरानो भए पनि यसमा उठाइएको आर्थिक अभावको समस्या अहिले पनि सान्दर्भिक देखिन्छ । सीमित आय भएका निम्नस्तरका कर्मचारी तथा परिवारले आज पनि विभिन्न आर्थिक कठिनाइ सामना गर्नुपर्ने भएकाले कथामा व्यक्त गरिएको विचार वर्तमान समाजसँग पनि सम्बन्धित छ ।

उत्तर :

'स्वाद' सामाजिक यथार्थमा आधारित कथा भएकाले यसमा चित्रण गरिएको गरिबी नेपाली समाजको वास्तविक अवस्थासँग सम्बन्धित छ । न्यून वेतनमा काम गर्ने परिवारले दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नसमेत संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्थालाई कथाले पारिवारिक घटनामार्फत देखाएको छ ।

सीमित आम्दानी र धेरै आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने अवस्था हाम्रो समाजमा पनि पाइन्छ । मानिसले खाना, लत्ताकपडा, शिक्षा तथा अन्य आधारभूत आवश्यकताका लागि पर्याप्त रकम जुटाउन नसक्दा आर्थिक कठिनाइ भोग्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ सामान्य आवश्यकता पूरा गर्नसमेत ऋण वा अरूको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था आउँछ ।

आर्थिक अभावका कारण पारिवारिक जीवनमा पनि असर पर्न सक्छ । तर परिवारका सदस्यबीच एकता, आपसी विश्वास, समझदारी र सहयोग भएमा कठिन परिस्थितिमा समेत सुख र सन्तोष कायम गर्न सकिन्छ ।

गरिबीबाट मुक्त हुने प्रयास गर्ने मानिसहरू पनि हाम्रो समाजमा छन् । कतिपयले आफ्नो सीप, श्रम, पसिना र पाखुराको प्रयोग गरेर आर्थिक अवस्था सुधार्ने प्रयास गर्छन् । मेहनत र सक्रियताबाट उनीहरूले आत्मनिर्भर बन्न तथा जीवनस्तर उकास्न सक्छन् ।

यसको विपरीत, केही मानिस गरिबीलाई बहाना बनाएर अरूमाथि निर्भर रहन्छन् । हात तेर्स्याएर पराश्रित जीवन बिताउँदा उनीहरूको अवस्था अझ दयनीय बन्न सक्छ । आधारभूत आवश्यकताका लागि पनि अरूको सहयोगमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आत्मनिर्भर जीवनका लागि चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।

त्यसैले 'स्वाद' कथामा प्रस्तुत गरिएका आर्थिक समस्या नेपाली समाजको वास्तविकतासँग मेल खान्छन् । सीमित आय, बढ्दो आवश्यकता, अभाव, ऋण तथा परनिर्भरता जस्ता अवस्थाले हाम्रो समाजमा गरिबीको पीडा अझै रहेको प्रमाणित गर्छ ।

उत्तर :

घरमा बनाइएका खाजा :

घरमा तयार गरिने खाजाको गुणस्तर र स्वच्छतामा परिवारका सदस्यले प्रत्यक्ष ध्यान दिन सक्छन् । प्रयोग गरिने सामग्री आफैँ छनोट गर्न सकिने भएकाले खाजालाई स्वास्थ्यकर बनाउन सजिलो हुन्छ । यसमा स्वाद र रङ आकर्षक बनाउन अनावश्यक मिसावट गर्ने आवश्यकता हुँदैन ।

घरमा खाजा बनाउँदा सामग्रीको अवस्था जाँच्न सकिन्छ र उत्पादन वा उपभोग्य मिति नाघेका वस्तु प्रयोग हुनबाट बच्न सकिन्छ । साथै, घरमै उपलब्ध सामग्री प्रयोग गरेर खाजा तयार गर्दा बजारमा गएर पटक-पटक पैसा खर्च गर्नुपर्दैन । त्यसैले यसबाट आर्थिक बचत पनि हुन्छ ।

स्वास्थ्य नै धन भएकाले स्वस्थ र सुरक्षित जीवन बिताउन घरमा तयार गरिएको खाजा उपयुक्त मानिन्छ ।

बजारबाट किनेर ल्याइएका खाजा :

बजारमा पाइने खाजा स्वास्थ्यका दृष्टिले सधैँ सुरक्षित हुन्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन । ग्राहकलाई आकर्षित गर्न कतिपय खाजामा स्वाद, रङ र गन्धलाई बढी प्राथमिकता दिइएको हुन सक्छ । यस्ता विशेषता बढाउन गरिने मिसावटले स्वास्थ्यमा विभिन्न रोग वा समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैगरी उत्पादन वा उपभोग्य मिति समाप्त भएका खाद्य पदार्थ प्रयोग गरिएमा त्यसको सेवनले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । बजारबाट बारम्बार खाजा किन्दा घरमै तयार पार्नेभन्दा खर्च पनि बढी हुन्छ ।

त्यसैले स्वास्थ्य, स्वच्छता, सुरक्षा र आर्थिक बचतका दृष्टिले घरमै तयार गरिएको खाजा बढी उपयुक्त हुन्छ ।