उत्तर :

भरतराज पन्तको ‘मेघ बिजुली विवाह’ प्रकृति प्रधान कविता हो । यसमा कविले प्राकृतिक परिवेशलाई वैवाहिक संस्कारसँग जोडेर आफ्नो कल्पनाशक्तिको परिचय दिएका छन् । प्रकृतिका विभिन्न रूपलाई मानवीकरण गर्दै मानिसले कर्म र श्रमबाट धर्तीलाई सजाउनुपर्ने भावसमेत व्यक्त गरिएको छ ।

कवितामा हावाका कारण हल्लिरहेको सिङ्गो वनजङ्गललाई विवाहको मण्डपका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । पहाडका चुचुरामा रहेका केराका बोट तथा तिनमा लागेका केराका घरीलाई मण्डपमा लगाइने चंदुवाका रूपमा कल्पना गरिएको छ । यसरी वनजङ्गल र केराका बोटहरूकै माध्यमबाट प्राकृतिक विवाह मण्डप तयार भएको देखाइएको छ ।

उत्तर :

‘मेघ बिजुली विवाह’मा नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई कविले वैवाहिक समारोहको कल्पनासँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् । प्रकृतिका सामान्य दृश्यहरूलाई विवाहका सामग्री, पात्र तथा गतिविधिको रूप दिनु कविताको मुख्य प्रस्तुति हो ।

आषाढमा परेको पानीले बाँसका झाङबाट झिमझिम आवाज निकाल्दा झ्याली बजेको जस्तो सुनिन्छ । हरियालीले ढाकिएका पहाडले हरियो दोसल्ला ओढेको अनुभूति गराउँछन् । हरियो पृथ्वी तन्ना बनेकी छ भने चहुर मखमली गलैँचाका रूपमा देखिएको छ ।

सूर्यको गुराँसे लालीले पश्चिमतर्फको पहाड रातो हुँदा त्यो दुलहीको रातो खास्टोजस्तै देखिन्छ । आकाशमा चाहारा खोज्दै वा बासस्थानतर्फ फर्किरहेका बकुल्लाका ताँतीलाई हाँस्यौली र ठट्यौली गर्दै अघि बढेको जन्तीको लहरसँग तुलना गरिएको छ ।

रातको गाढा अँध्यारोमा चम्किरहेका जूनकिरी दुलहीको सितारे घुम्टीझैँ लाग्छन् । आकाशमा देखिने इन्द्रेनी दुलहीको बहुरङ्गी वसनजस्तै देखिन्छ । रातले ओढेको कालो आवरण दुलहीको नीलो चुल्ठोजस्तो प्रतीत हुन्छ ।

रुखका हाँगाबिगामा बसेका चराचुरुङ्गीका मधुर स्वरलाई दुलहीको पयरमा बज्ने कल्लीको आवाजसँग दाँजिएको छ । यसरी पहाड, वन, आकाश, पानी, इन्द्रेनी, सूर्यकिरण, जूनकिरी र चराचुरुङ्गीका माध्यमबाट कविले नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई वैवाहिक परिवेशमा जीवन्त बनाएका छन् ।

उत्तर :

कवितामा मेघ र बिजुलीको विवाहलाई हिन्दु संस्कारअनुसार सम्पन्न हुने समारोहका रूपमा कल्पना गरिएको छ । विवाह मण्डप तयार गर्न केराका खाम गाडिन्छन् र चंदुवा टाँगिन्छ । दुलाहा तथा जन्तीको स्वागतका निम्ति तन्ना वा मखमली गलैँचा ओछ्याइन्छ ।

विवाहका धार्मिक विधि पूरा गर्न पण्डितहरूले वेदका ऋचा पाठ गर्छन् । समारोहमा विभिन्न बाजागाजा बजाइन्छ र नाचगान गरेर उत्सव मनाइन्छ । यसरी परम्परागत विवाहमा गरिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यहरूलाई कविले प्राकृतिक परिवेशभित्र समेटेका छन् ।

उत्तर :

पाँचौँ श्लोकमा प्रकृतिमा सुनिने मधुर ध्वनि र देखिने बिजुलीलाई विवाह समारोहका भावनासँग सम्बन्धित गरिएको छ । रुखका हाँगाबिगामा बसेका चराचुरुङ्गीको मीठो स्वरलाई दुलहीको पयरमा बज्ने कल्लीको ध्वनिसँग तुलना गरिएको छ ।

त्यस्तै, बेला-बेलामा चम्किने बिजुलीलाई हर्ष, खुसी र लज्जाले भरिएकी नववधूको मुस्कानका रूपमा कल्पना गरिएको छ । यसरी प्राकृतिक दृश्यलाई मानवीय भावनासँग जोडेर कविले विवाहको उल्लासपूर्ण वातावरण सिर्जना गरेका छन् ।

कविताले मानिसलाई आफ्नो श्रम र पौरखको सदुपयोग गरी धर्तीलाई सजाउनुपर्ने प्रेरणा पनि दिएको छ ।

उत्तर :

आकाशमा मेघ र बिजुलीको विवाह हुँदैछ । यो शुभ विवाहका लागि आषाढ महिनामा लगन जुरेको छ । पानी पर्दा बाँसका झाङबाट झिमझिम आवाज आउँछ, जसले झ्याली बजेको आभास गराउँछ । हरियो दोसल्लाले सजिएका पहाड पुरेतका रूपमा उभिएका छन् । मयूरको मधुर आवाज वेदका ऋचाजस्तो सुनिन्छ ।

हावाले हल्लाएको सम्पूर्ण वनजङ्गल विवाहको मण्डप बनेको छ । पहाडका चुचुरामा रहेका केराका खाम तथा तिनमा लागेका केराका घरीहरूले चंदुवाको काम गरेका छन् । यसरी प्राकृतिक वातावरण नै मेघ र बिजुलीको विवाहको सजिएको स्थल बनेको छ ।

उत्तर :

यी पङ्क्तिहरू भरतराज पन्तद्वारा रचित ‘मेघ बिजुली विवाह’ कविताबाट लिइएका हुन् । कवितामा प्रकृतिको मनोहर रूपलाई पूर्वीय विवाह संस्कारसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको छ । कविले प्रकृतिका वस्तुहरूलाई मानवीय तथा सांस्कृतिक भूमिका प्रदान गरेका छन् ।

मेघ र बिजुलीको विवाहको समयमा दुलाहा तथा जन्तीको स्वागत गर्न प्रयोग गरिने तन्नाको स्थान पृथ्वीले लिएकी छिन् । हरियो चहुरलाई मखमली गलैँचाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसैगरी सूर्यको रातो किरणले झलमल्ल देखिएको हिमचुलीलाई दुलाहाको शिरमा सजाइने रातो पगरीसँग तुलना गरिएको छ ।

प्राकृतिक दृश्यलाई विवाहमा प्रयोग हुने सामग्रीमा रूपान्तरण गरेर कविले प्रकृति र संस्कृतिबीचको निकट सम्बन्ध देखाएका छन् । यसबाट कविको प्रकृतिप्रेम, संस्कृतिप्रतिको अनुराग र कल्पनाशीलता स्पष्ट हुन्छ ।

उत्तर :

यस कवितामा प्रकृतिको सौन्दर्य, पूर्वीय संस्कृतिप्रतिको श्रद्धा तथा मानव श्रमको महत्त्वलाई एकसाथ अभिव्यक्त गरिएको छ । मेघ र बिजुलीको विवाहको काल्पनिक प्रसङ्ग तयार गरेर कविले प्राकृतिक संसारका विभिन्न वस्तुलाई विवाह समारोहका पात्र तथा सामग्री बनाएका छन् ।

पृथ्वी तन्ना, हरियो चहुर मखमली गलैँचा, हिमचुली दुलाहाको पगरी र हरियो पहाड पुरेत बनेका छन् । मयूरको बोलीलाई वेदका मन्त्र र बाँसका झाङबाट आउने झिमझिम ध्वनिलाई झ्यालीको आवाजका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । हावाले हल्लाएको वन विवाह मण्डप बनेको छ भने पहाडका चुचुरामा रहेका केराका खाम तथा केराका घरी चंदुवाको रूपमा आएका छन् ।

बकुल्लाका ताँतीलाई जन्तीको लहर, जूनकिरीलाई दुलहीको सितारे घुम्टी र इन्द्रेनीलाई दुलहीको रङ्गीन वसनका रूपमा चित्रण गरिएको छ । सूर्यास्तका बेला रातो देखिएको पश्चिम गिरि दुलहीको रातो आँचल तथा रातको कालो आवरण दुलहीको चुल्ठोजस्तो देखाइएको छ । चराचुरुङ्गीका स्वरलाई कल्लीको मिठासपूर्ण आवाजसँग तुलना गरिएको छ ।

बेला-बेलामा चम्किने बिजुलीलाई हर्ष, उमङ्ग, उत्साह, आवेग तथा डर, भय मिसिएको नववधूको लज्जायुक्त मुस्कानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

विवाह समारोहपछि वर्षाबाट अन्न उत्पादन हुने र त्यसबाट सारा जगत्को भरणपोषण हुने भाव पनि कवितामा आएको छ । त्यसपछि मेघरूपी दुलाहा आफ्नी दुलही रानी बिजुलीलाई साथमा लिएर शरद ऋतुतर्फ प्रस्थान गरेको कल्पना गरिएको छ । यसरी कविताले प्रकृति र संस्कृतिको सुन्दर सम्बन्धसँगै कर्म र पौरखको आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ ।

उत्तर :

कविले प्राकृतिक वस्तुहरूलाई विवाह समारोहका सामग्री, व्यक्ति तथा क्रियाकलापसँग जोडेर कल्पनात्मक तुलना गरेका छन् । कवितामा निम्न सम्बन्धहरू देखिन्छन्:

• •
  पृथ्वी — तन्ना
• •
  हरियो चहुर — मखमली गलैँचा
• •
  हिमचुली — दुलाहाको पगरी
• •
  वनलाई — विवाह मण्डप
• •
  पहाडका शृङ्खला — केराका खम्बा र चंदुवा
• •
  हरियो पहाड — पुरेत
• •
  मयुरको बोली — वेदका मन्त्र
• •
  बकुल्लाका ताँती — जन्तीको लहर
• •
  जूनकिरी — दुलहीको सितारे घुम्टी
• •
  इन्द्रेनी — दुलहीका कपडा
• •
  सूर्यास्तको सिँन्दुरे किरणले रङ्गिएको पश्चिम गिरि — दुलहीको रातो आँचल
• •
  निशाको निष्पट्ट आवरण — दुलहीको चुल्ठो
• •
  चराचुरुङ्गीको आवाज — दुलहीको कल्लीको आवाज

उत्तर :

आकाशमा अचानक गर्जन सुनिँदा र बिजुली चम्किँदा मनमा पहिले डर र त्रास पैदा हुन सक्छ । ठूलो आवाज तथा अचानक देखिने चमकले मानिसलाई केही समयका लागि भयभीत बनाउनु स्वाभाविक हो ।

तर त्यसपछि वर्षा हुन थालेपछि मनको भाव बदलिन्छ । वर्षाले खुसी, हर्ष, उत्साह, उमङ्ग र उल्लास पैदा गर्छ । खेतीपातीका लागि पानी आवश्यक हुने भएकाले वर्षाले मानिसलाई आफ्नो कर्ममा जुट्न हौसला र प्रेरणा पनि प्रदान गर्छ ।

उत्तर :

लगातार झमझम पानी पर्दा चारैतिर हिलो हुन्छ र दैनिक आवतजावत असहज बन्छ । सिकसिको लाग्ने तथा विभिन्न काममा बाधा पुग्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । वस्तुभाउ पाल्ने किसानहरूलाई घाँस र पानीको व्यवस्था गर्न पनि कठिनाइ हुन सक्छ ।

यद्यपि, नेपाल कृषि प्रधान मुलुक भएकाले वर्षा कृषकका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पानी परेपछि खेतीपातीका लागि अनुकूल परिस्थिति बन्छ र मानु रोपेर मुरी फलाउने अवसर प्राप्त हुन्छ । यसले कृषक तथा अन्य कर्मशील मानिसमा उत्साह, उमङ्ग र सक्रियता बढाउँछ ।

उत्तर :

वनजङ्गलले पूर्ण रूपमा ढाकिएको हरियो पहाड निकै मनमोहक देखिन्छ । यस्तो दृश्यले मानिसको मनमा प्रसन्नता ल्याउनुका साथै वातावरणमा शीतलता, आनन्द र शान्तिको अनुभूति गराउँछ ।

हरियालीबाट प्रेरणा लिएर मानिसले पनि आफ्नो विचार, भावना र व्यवहारद्वारा अरू मानिसलाई शीतलता प्रदान गर्न सक्नुपर्छ । जीवनमा आफ्नो उद्देश्यप्रति पहाडजस्तै दृढ, स्थिर र अविचलित भएर अघि बढ्नुपर्ने भावना पनि यसबाट लिन सकिन्छ ।

उत्तर :