उत्तर :

पृथ्वीको वायुमण्डलीय तापक्रम क्रमशः बढ्दै जाने अवस्थालाई ग्लोबल वार्मिङ भनिन्छ । जलवायु परिवर्तन पृथ्वीमा प्राकृतिक रूपमा चलिरहने प्रक्रियासँग सम्बन्धित छ । पृथ्वीले सूर्यबाट सौर्य विकिरणमार्फत तापशक्ति प्राप्त गर्छ र त्यसको केही भाग पुनः अन्तरिक्षतर्फ पठाउँछ । पृथ्वीमा आउने तथा अन्तरिक्षमा फर्कने विकिरणको मात्रा सन्तुलित रहँदा वायुमण्डलको तापक्रम पनि स्थिर रहन्छ । तर विकिरणको यस सन्तुलनमा परिवर्तन आएमा वायुमण्डलीय तापक्रममा असामान्य परिवर्तन हुन थाल्छ र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव देखिन्छ ।

मिथेन, नाइट्रस अक्साइड र कार्बन डाइअक्साइडजस्ता हरित गृह ग्यासको अत्यधिक उत्सर्जन तथा ओजन तह विनास गर्ने क्लोरोफ्लोरो कार्बनजस्ता विषाक्त ग्यासको बढ्दो प्रयोगले समस्या गम्भीर बनाएको छ । पृथ्वीबाट परावर्तित विकिरण वायुमण्डलमै रोकिएपछि तापक्रम बढ्ने गर्छ । वनजङ्गलको विनाश, कोइला तथा खनिजजन्य इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र तीव्र औद्योगिकीकरण हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका प्रमुख कारण हुन् । यसरी मानवीय क्रियाकलापका कारण ग्लोबल वार्मिङको समस्या दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ ।

उत्तर :

ऊर्जा कुनै पनि काम सम्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने आधारभूत तत्त्व हो । आधुनिक भौतिक विज्ञानमा हरेक कार्यका लागि ऊर्जाको आवश्यकता पर्छ । मानिसले आफ्नो दैनिक जीवनमा यान्त्रिक, विद्युत, ऊष्मीय, प्रकाश र रसायनिकजस्ता विभिन्न प्रकारका ऊर्जा प्रयोग गर्छ । विभिन्न उपकरणमा आवश्यकताअनुसार एउटा प्रकारको ऊर्जा अर्को प्रकारमा परिवर्तन भएर काम सम्पन्न हुन्छ ।

मोटरले विद्युत ऊर्जालाई यान्त्रिक ऊर्जामा बदल्छ भने बैटरीले रसायनिक ऊर्जालाई विद्युत ऊर्जामा रूपान्तरण गर्छ । विद्युत ऊर्जाको प्रयोगबाट प्रकाश र ऊष्मीय ऊर्जा पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ । कार तथा बसका इन्जिनमा पेट्रोलमा रहेको रसायनिक ऊर्जा पहिले ऊष्मीय र त्यसपछि यान्त्रिक ऊर्जामा रूपान्तरण भएर सवारीसाधन चल्छ । कोइला, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, पवन ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा, लहर ऊर्जा (तरङ्ग ऊर्जा) र नदी घाटी परियोजनाहरू ऊर्जाका विभिन्न स्रोत हुन् ।

उत्तर :

पर्यावरणले मानिस तथा अन्य जीव वरिपरि रहेको प्राकृतिक र जैविक परिवेशलाई समेट्छ । हावा, पानी, माटो, वनस्पति, जीवजन्तु र सूर्यको प्रकाश यसका महत्त्वपूर्ण तत्त्व हुन् । यी प्राकृतिक तत्त्वबीच सन्तुलन कायम भएमा मात्र जीवको जीवन सहज रूपमा सञ्चालन हुन्छ । मानवका विभिन्न क्रियाकलापका कारण पर्यावरणमा समस्या बढ्दै गएकाले यसको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ ।

मानिस आफ्नो जीवनका लागि प्राकृतिक स्रोतसाधनमा निर्भर हुन्छ । उसले आफ्नो ज्ञान र सीपको प्रयोग गरेर प्राकृतिक स्रोतको उत्खनन, प्रशोधन तथा उपयोग गर्दै आएको छ । विकासका गतिविधि आवश्यक भए पनि तिनले वातावरणमा पार्ने असरलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । खानेपानी, जलविद्युत् तथा सडक निर्माणजस्ता विकास योजनालाई दिगो विकासको अवधारणाअनुसार सञ्चालन गर्नुपर्छ । कुनै आयोजना सुरु गर्नुअघि विज्ञ समूहबाट त्यसको पर्यावरणीय प्रभाव अध्ययन गराई अध्ययन प्रतिवेदनका आधारमा कार्यान्वयन गर्नु उचित हुन्छ ।

प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको अत्यधिक प्रयोगले वातावरणलाई हानि पुर्‍याउँछ । त्यसैले यिनको उचित प्रयोग र नकारात्मक प्रभावबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ । घरबाट निस्कने फोहोरलाई वर्गीकरण गरेर कुहिने फोहोरबाट मल बनाउन सकिन्छ । यसरी जैविक मलको प्रयोग बढाउँदा रासायनिक मलको आवश्यकता घटाउन सकिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको सट्टा जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा र गोबरग्याँसजस्ता वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ । नवीकरणीय र अनवीकरणीय स्रोतको उचित उपयोग गर्दै आवश्यकता भन्दा बढी प्राकृतिक स्रोत खपत गर्नबाट बच्नुपर्छ ।

दिगो विकासलाई अपनाउने, मानिसमा वातावरणीय चेतना फैलाउने, प्रदूषण कम गर्ने र स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने हो भने पर्यावरण संरक्षण गर्न सकिन्छ । पर्यावरण सुरक्षित हुँदा वन्यजन्तु, वनस्पति तथा सम्पूर्ण प्राणीको अस्तित्व सुरक्षित रहन्छ । त्यसैले पर्यावरण संरक्षण मानव जातिको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

उत्तर :

वातावरण मानिस वरिपरि रहेको प्राकृतिक परिवेश हो । यसको सन्तुलन कायम राख्न मानवको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि वातावरणमा असन्तुलन ल्याउने धेरै गतिविधि मानिसकै कारण भइरहेका छन् । त्यसैले हरेक व्यक्तिले आफ्नो व्यवहार र गतिविधिलाई वातावरणमैत्री बनाउन आवश्यक छ ।

विकास निर्माणका काम गर्दा दिगो विकासको सिद्धान्तलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि, अव्यवस्थित सहरीकरण तथा प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक प्रयोगबाट उत्पन्न हुने वातावरणीय समस्यालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । घरबाट निस्कने फोहोरलाई छुट्याएर व्यवस्थापन गर्ने र कुहिने फोहोरबाट मल बनाउने अभ्यास गर्नुपर्छ । यसबाट फोहोर व्यवस्थापन हुनुका साथै रासायनिक मलको प्रयोगसमेत कम गर्न सकिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको प्रयोग घटाई जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा तथा गोबरग्याँसजस्ता वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ । प्राकृतिक स्रोतको अनावश्यक दोहन नगरी आवश्यकताअनुसार मात्र उपयोग गर्नुपर्छ । फोहोर व्यवस्थापन, स्रोतको संरक्षण र वातावरणमैत्री व्यवहारजस्ता साना प्रयासलाई निरन्तरता दिन सके पृथ्वी तथा सम्पूर्ण जीवजगत्को संरक्षणमा ठूलो योगदान पुग्छ ।

उत्तर :

कलकारखाना र यातायातका साधनबाट निस्कने धुँवा तथा धुलोले वातावरणमा प्रदूषण फैलाउँछ । त्यसैगरी पानीका स्रोतमा जथाभावी फोहोर फाल्दा पारिस्थितिक प्रणालीमा असन्तुलन उत्पन्न हुन सक्छ र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम पनि बढ्न सक्छ । अव्यवस्थित सहरीकरण, अनियोजित बस्ती र वातावरणीय चेतनाको कमीले यस्तो समस्या थप जटिल बनाउँछन् । यसको प्रतिकूल प्रभाव मानव, वनस्पति र अन्य जीवजन्तुमा पर्न सक्छ ।

प्रदूषण कम गर्न सर्वसाधारणमा वातावरणीय चेतना फैलाउनुपर्छ । फोहोरलाई जथाभावी फाल्ने प्रवृत्ति अन्त्य गरी पानीका मुहान सफा राख्नुपर्छ । पेट्रोलियममा आधारित यातायातको विकल्पका रूपमा विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढाउन सकिन्छ । उद्योग तथा कलकारखानालाई मानव बस्तीबाट उपयुक्त दूरीमा स्थापना गरी तिनबाट निस्कने धुँवा नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ । यसरी योजनाबद्ध प्रयास गरेमा प्रदूषण घटाई वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ ।

उत्तर :

खेलकुदको महŒव

(विद्यालयको चौरमा केही विद्यार्थीहरू फुटबल खेलिरहेका छन् । नवीन र जागृत एक ठाउँमा बसेर खाजा खाइरहेका छन् ।)

नवीन : जागृत, हिजोको फुटबल खेलमा तिमी सहभागी भएनौ नि । किन ?

जागृत : मलाई खेलकुद खासै मन पर्दैन । खेल्न पनि आउँदैन र खेल हेर्नमा पनि रुचि छैन ।

नवीन : खेलकुदको महत्त्व नबुझेर यस्तो भनेको होला । नियमित खेल्दा शरीर बलियो र स्वस्थ हुन्छ । शारीरिक विकासका लागि खेलकुद आवश्यक छ ।

जागृत : म त फुर्सदमा मोबाइल गेम खेल्छु । त्यसबाट पनि रमाइलो हुन्छ ।

नवीन : मोबाइल गेमले खेलकुदको स्थान लिन सक्दैन । मोबाइलमा लामो समय बसेर गेम खेल्दा शरीरलाई आवश्यक व्यायाम हुँदैन । वास्तविक खेलमा शरीर सक्रिय रूपमा चल्छ ।

जागृत : खेलकुदबाट स्वास्थ्यबाहेक पनि केही उपलब्धि हुन्छ र ?

नवीन : हुन्छ नि । राम्रो खेलाडीले खेलकुदलाई आफ्नो पेशा बनाउन सक्छ । उसले प्रसिद्धिसँगै राम्रो आम्दानी पनि गर्न सक्छ । सन्दीप लामिछाने, पारस खड्का र बिमल घर्ती मगरले खेलकुदमार्फत नाम र पैसा कमाएका छन् र यसै क्षेत्रबाट जीविका चलाएका छन् ।

जागृत : त्यसो भए मैले खेलकुदलाई मनोरञ्जनका लागि मात्र गरिने काम ठानेको रहेछु ।

नवीन : त्यस्तो होइन । खेलकुदले देशको गौरव बढाउनसमेत सहयोग गर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपाली खेलाडीले राम्रो प्रदर्शन गर्दा विश्वसामु नेपालको नाम चिनिन्छ । यस्ता प्रतियोगिताका लागि सरकारले पनि सहयोग गर्छ । खेलकुद शारीरिक र बौद्धिक विकासका लागि आवश्यक छ ।

जागृत : अब म पनि नियमित खेलकुदमा सहभागी हुन्छु ।

नवीन : त्यसो भए आजैदेखि हाम्रो टिममा आऊ ।

जागृत : हुन्छ । अब म अभ्यास गर्न थाल्छु ।

(विद्यालयको घण्टी बज्छ ।)

नवीन : कक्षाको घण्टी बजिसकेछ । अब जाऔँ ।

जागृत : ल, कक्षामा जाऔँ ।

(दुवै जना कक्षातर्फ लाग्छन् ।)

उत्तर :

मानिसको राम्रो आनीबानीले उसको व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाज र वातावरणमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ । हामीले बेलाबेलामा एकअर्कालाई सरसहयोग गर्ने र छरछिमेकसँग आत्मीय सम्बन्ध कायम राख्ने बानी बसाल्नुपर्छ । आवश्यक अवस्थामा ऐँचोपैँचो गरेर सहयोग आदानप्रदान गर्न सकिन्छ । गाउँका ससाना समस्या आपसी समझदारीबाट समाधान गर्नुपर्छ । घरघरबाट फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइमा ध्यान दिइयो भने वातावरणलाई स्वच्छ राख्न सकिन्छ ।