उत्तर :

सत्यमोहन जोशीको साहित्यिक रुचिको विकास कलेज जीवनदेखि नै हुँदै गएको देखिन्छ । त्यस समयमा उनी संस्कृत साहित्यबाट प्रभावित भएका थिए र माधवप्रसाद घिमिरे तथा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाजस्ता साहित्यकारको सङ्गतमा पुगेका थिए । भाषानुवाद परिषद्का अध्यक्ष पुष्कर शमशेरको सान्निध्यपछि उनले अङ्ग्रेजी कथा तथा कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गर्न थाले । सरकारी सेवाका क्रममा तनहुँ र लमजुङमा बस्दा उनले स्थानीय ग्रामीण लोकभाकाहरू सुन्ने अवसर पाए, जसले उनलाई लोकसाहित्यतर्फ आकर्षित गरायो । यिनै साहित्यिक तथा सांस्कृतिक अनुभवहरूले उनको लेखन यात्रालाई अघि बढाए ।

उनको प्रारम्भिक साहित्यलेखन १९९८ सालमा सुरु भएको थियो । प्रकाशनको हिसाबले भने २०१४ सालमा ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ प्रकाशित भएपछि उनको साहित्यिक यात्रा विशेष रूपमा अगाडि बढेको मानिन्छ ।

उत्तर :

नेपाली भाषा, साहित्य, वाङ्मय तथा संस्कृतिमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याएका सत्यमोहन जोशीले विभिन्न राष्ट्रिय सम्मान र पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । नेपाली वाङ्मय तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा गरेको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दै वि. सं. २०६८ मा काठमाडौं विश्वविद्यालयले उनलाई महाविद्यावारिधिको उपाधि प्रदान गरेको थियो । त्यसैगरी २०७१ साल मङ्सिर १५ गते त्रिमूर्ति निकेतनले उनलाई ‘शताब्दी पुरुष’ को उपाधि दिएको थियो । वि. सं. २०७४ वैशाख २१ गते नेपाल सरकारका तर्फबाट उनलाई ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ को उपाधि प्रदान गरियो ।

उनले ‘गोरखा दक्षिण बाहु’, ‘मदन पुरस्कार’, ‘पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार’ र ‘भानुभक्त पुरस्कार’ लगायत दर्जनौँ सम्मान तथा पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । झन्डै दुई सय सङ्घसंस्थाले उनलाई सम्मान तथा अभिनन्दनसमेत गरेका थिए । वि. सं. २०७६ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कले उनको नाम र मुहार अङ्कित एक सय रुपियाँको सिक्का प्रकाशनमा ल्याएको थियो । ‘लोक संस्कृति’, ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ र ‘कर्णाली लोक संस्कृति’ का लागि उनले तीनपटक मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । उनी तीनपटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने एक मात्र व्यक्ति हुन् ।

उत्तर :

सत्यमोहन जोशीले नेपालका भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षण र विकासमा विभिन्न माध्यमबाट उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेका छन् । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा कार्यरत रहँदा उनले देशका भाषिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको अध्ययन र प्रवर्धनमा सक्रियता देखाए । उनकै संयोजकत्वमा विदेशी लेखकहरूले नेपालका विषयमा तयार गरेका लेखरचना तथा पुस्तकहरूको ग्रन्थसूची तयार पारिएको थियो ।

उनले ‘गाईजात्रा महोत्सव’ लाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै सामाजिक विकृति र विसङ्गतिमाथि हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुत गर्ने वातावरण निर्माण गरे । गाईजात्रा कार्यक्रम रोक्न दबाब आए पनि उनले जनतामाझ लोकप्रिय रहेको कार्यक्रम बन्द गर्न अस्वीकार गरे । यही कार्यबाट उनको दृढता र जनमतप्रतिको सम्मान स्पष्ट हुन्छ । उनले नेपाली नाटकको विकासका लागि ‘नाटक महोत्सव’ आयोजना गर्ने परम्परासमेत सुरु गराए ।

जोशीकै सक्रियतामा जमलमा राष्ट्रिय नाचघरका लागि जग्गा किन्ने र भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय निर्माण गर्ने कार्य अघि बढेको थियो । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सदस्य सचिव रहँदा उनले नेपाली भाषासहित शेर्पा, तामाङ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, मैथिली, लेप्चा, थारू, दनुवार, नेवार, चेपाङ, राजवंशीलगायत भाषाको अध्ययन–अनुसन्धान गराएका थिए र यी १४ भाषामा पर्यायवाची कोश निर्माण गर्ने काम सम्पन्न भएको थियो ।

नेपालका प्राचीन मुद्राको अनुसन्धान गरी उनले ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ जस्तो महत्त्वपूर्ण ग्रन्थसमेत तयार गरेका छन् । भाषा, साहित्य, संस्कृति, कला तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणमा निरन्तर लागेकाले नेपाल भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा उनको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको देखिन्छ ।

उत्तर :

बुँदाहरू :

क नेपाल आमाका सपूत जोशीले थुप्रै सम्मान तथा पुरस्कार पाउनु र नेपालीको गौरव उच्च पार्नु,

ख वाङ्मय र संस्कृतिका क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानस्वरूप महाविद्यावारिधिको उपाधि, शताब्दी पुरुष र शताब्दी वाङ्मय पुरुषजस्ता उपाधि पाउनु,

ग जोशीले गोर्खा दक्षिण बाहु, मदन पुरस्कार, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार, भानुभक्त पुरस्कारलगायत दर्जनौँ पुरस्कार पाउनु,

घ नेपाल राष्ट्र बैङ्कले जोशीको नाम र मुहार अङ्कित एक सय रुपियाँको सिक्का प्रकाशन गरेको छ भने तीन पटक मदन पुरस्कार पाउनु ।

उत्तर :

सत्यमोहन जोशी

सत्यमोहन जोशीले नेपाली वाङ्मय, भाषा र संस्कृतिमा पुर्‍याएको योगदानका कारण अनेकौँ सम्मान तथा पुरस्कार प्राप्त गरेका छन् । देश र नेपाली समाजको गौरव बढाएका उनलाई वाङ्मय तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा दिएको योगदानका लागि विभिन्न प्रतिष्ठित उपाधिबाट सम्मान गरिएको थियो । उनले गोरखा दक्षिण बाहु, मदन पुरस्कार, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार र भानुभक्त पुरस्कार लगायत दर्जनौँ पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । करिब दुई सय सङ्घसंस्थाबाट सम्मानित भएका उनको नाम र मुहार अङ्कित एक सय रुपियाँको सिक्का नेपाल राष्ट्र बैङ्कले प्रकाशन गरेको थियो । विभिन्न कृतिका लागि उनले तीनपटक मदन पुरस्कारसमेत प्राप्त गरेका थिए ।

उत्तर :

सत्यमोहन जोशीको जीवनबाट व्यक्तिले आफ्नो निजी हितभन्दा माथि उठेर समाज, भाषा, साहित्य र राष्ट्रको हितमा समर्पित हुनुपर्ने प्रेरणा प्राप्त हुन्छ । लामो समयसम्म साहित्य तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा निरन्तर काम गरेका उनले कठिन परिस्थिति आए पनि आफ्नो कर्मबाट पछि हट्नु हुँदैन भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।

जोशीको जीवनशैली सादगीपूर्ण थियो र उनी उच्च विचारलाई महत्त्व दिने व्यक्तिका रूपमा परिचित थिए । उनको जीवनमा आएका चुनौतीहरूले धैर्य, परिश्रम र निरन्तर प्रयासको महत्त्व देखाउँछन् । दुःखका समयमा निराश नभई तथा सुखका अवस्थामा अहङ्कार नगरी आफ्नो उद्देश्यतर्फ अघि बढ्नुपर्छ भन्ने शिक्षा उनको जीवनबाट पाइन्छ ।

मानिसको वास्तविक उपलब्धि निरन्तर कर्मबाट प्राप्त हुन्छ । काम गर्ने क्रममा अवरोध आएमा त्यसबाट डराएर रोकिँनुभन्दा समस्या समाधान गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ । जीवन आफैँमा सङ्घर्षको यात्रा भएकाले संघर्षबाट भागेर उपलब्धि हासिल गर्न सकिँदैन । लक्ष्यप्रति दृढ रहँदै धैर्यपूर्वक काम गरिरहने व्यक्तिले अन्ततः सफलता प्राप्त गर्न सक्छ ।

त्यसैले जोशीको जीवनीले सरल जीवन, उच्च सोच, निरन्तर परिश्रम, धैर्य, आशावादी दृष्टिकोण र राष्ट्रसेवाको भावना अपनाउन प्रेरित गर्छ । जीवनका सुख–दुःख तथा उतार–चढावलाई स्वीकार गर्दै कर्मशील बनेर अघि बढ्नु नै सफल जीवनको आधार हो भन्ने शिक्षा उनको जीवनबाट पाइन्छ ।

उत्तर :

सत्यमोहन जोशीले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा नेपाल, नेपाली भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको सेवामा समर्पित गरेका थिए । देशको भाषा र सांस्कृतिक पहिचान बलियो बनाउन उनले गरेका विभिन्न कार्यले उनलाई सच्चा देशभक्तका रूपमा चिनाउँछ । उनले गाईजात्रा महोत्सव लाई प्रवर्धन गर्नुका साथै नेपाली नाटकको विकासका लागि नाटक महोत्सव सञ्चालन गर्ने परम्परा सुरु गरे । जमलमा राष्ट्रिय नाचघरका लागि जग्गा व्यवस्थापन तथा भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय निर्माणमा पनि उनको सक्रिय भूमिका थियो ।

नेपालका प्राचीन मुद्राको खोज तथा अनुसन्धान गरी उनले ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ नामक ग्रन्थ तयार गरे । अध्ययनका क्रममा विश्वकै सबैभन्दा सानो सिक्का पत्ता लगाई त्यसलाई गिनिजबुक वल्र्ड रेकर्डमा समेत दर्ता गराए । चीनमा पुगेर नेपाली भाषा तथा संस्कृतिको प्रचारप्रसार गर्नुका साथै अरनिको, भृकुटी र श्वेतचैत्य सम्बन्धी अनुसन्धान गरेका थिए ।

विभिन्न देशमा पुगेर उनले नेपाली कला तथा संस्कृतिको परिचय फैलाए । नेपाल भाषाको विकासका लागि नेपाल भाषा एकेडेमी स्थापनामा योगदान गर्नुका साथै चिनियाँ कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गर्ने र कर्णाली लोक संस्कृति को अनुसन्धान गर्ने काम गरे । यसबाट उनको रुचि केवल साहित्यमा सीमित नभई नेपालको समग्र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणमा केन्द्रित रहेको देखिन्छ ।

आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा राष्ट्र र राष्ट्रियतालाई प्राथमिकता दिएका जोशीले भाषा, लोकसाहित्य, कला र संस्कृतिको उन्नतिमा जीवनभर परिश्रम गरे । बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक नेपाललाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने काममा उनले उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरे । त्यसैले उनका कार्य, विचार र देशसेवाको निरन्तरताका आधारमा सत्यमोहन जोशीलाई आदर्श देशभक्त व्यक्तित्वका रूपमा चिनाउन सकिन्छ ।

उत्तर :

आफ्नो समुदायमा सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका व्यक्तिको परिचय, जन्मस्थान, शिक्षा, सामाजिक कार्य, समुदायका लागि गरेका योगदान तथा उनको व्यक्तित्वका प्रमुख विशेषताहरू समेटेर व्यक्तिवृत्त तयार गर्नुहोस् ।

उत्तर :

सत्यमोहन जोशीले नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति, कला तथा प्रशासनका क्षेत्रमा लामो समयसम्म उल्लेखनीय योगदान दिएका थिए । सरकारी सेवादेखि साहित्यिक तथा सांस्कृतिक संस्थासम्म विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनले राष्ट्रका लागि महत्त्वपूर्ण काम गरे ।

वि. सं. २००१ मा औद्योगिक व्यापारिक समाचार सङ्ग्रह अड्डाबाट जागिरे जीवन सुरु गरेका उनले राष्ट्रिय योजना परिषद्मा अधिकृत, परशुराम भक्त माथेमाका स्वकीय सचिव, पुरातत्व र संस्कृति विभागका निर्देशक तथा प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्यजस्ता पदमा रहेर प्रशासनिक क्षेत्रमा जिम्मेवारी पूरा गरे ।

साहित्यिक क्षेत्रमा उनको यात्रा १९९८ बाट सुरु भएको थियो । २०१४ मा ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ प्रकाशित भएपछि उनको साहित्यिक योगदानले विशेष पहिचान पायो । उनले कविता, नाटक, समालोचना, लोकसाहित्य र संस्कृतिसम्बन्धी दर्जनौँ कृति रचना गरे । नेपाल भाषाका विभिन्न विषय तथा विधामा करिब चार दर्जन रचना प्रकाशित गरेर उनले नेपाल भाषाको विकासमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान दिए ।

सांस्कृतिक क्षेत्रमा उनले गाईजात्रा महोत्सव को प्रवर्धन, नाटक महोत्सव को सुरुआत, राष्ट्रिय नाचघरका लागि जग्गा व्यवस्थापन तथा भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय निर्माणजस्ता कार्यमा सक्रियता देखाए । नेपालका विभिन्न राष्ट्रभाषाको अध्ययन–अनुसन्धान तथा पर्यायवाची कोश निर्माणमा समेत उनको भूमिका रह्यो । प्राचीन मुद्राको अनुसन्धानबाट ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ जस्तो ग्रन्थ तयार भयो ।

उनले अरनिको, भृकुटी तथा श्वेतचैत्य सम्बन्धमा खोज अनुसन्धान गरी शोधग्रन्थ प्रकाशन गरेका थिए । आफ्नो भाषा र संस्कृतिको प्रवर्धनका लागि विदेशमा समेत पुगेका उनले नेपालका सांस्कृतिक पक्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउने काम गरे ।

यसरी प्रशासनिक जिम्मेवारीदेखि साहित्यिक सिर्जना, भाषिक अनुसन्धान, लोकसंस्कृतिको अध्ययन, कला तथा सांस्कृतिक संरक्षणसम्म विभिन्न क्षेत्रमा जोशीको योगदान फैलिएको थियो । नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको श्रीवृद्धिका लागि उनले गरेको निरन्तर प्रयास नेपाली समाजका लागि अविस्मरणीय योगदानका रूपमा रहेको छ ।

उत्तर :

म आफ्ना साथी वा भाइबहिनीहरूलाई लक्ष्य प्राप्तिका लागि निरन्तर मेहनत गर्न प्रेरित गर्छु । कुनै पनि कठिन काम दृढ इच्छाशक्ति, परिश्रम र धैर्यका साथ अघि बढेमा सफल हुन सकिन्छ भन्ने कुरा विभिन्न सफल व्यक्तिका उदाहरणबाट बुझाउँछु । भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी चिया पसलेबाट प्रधानमन्त्री बनेको, बाथरोगका रोगी रामदेव योगका प्रशिक्षक बनेको र नेपालकी झमक घिमिरेले कठिन परिस्थितिबाट पनि उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको उदाहरण सुनाउँछु । यस्ता उदाहरण प्रस्तुत गर्दै परिस्थितिले जस्तोसुकै चुनौती दिए पनि इच्छाशक्ति र कर्मशीलताका साथ अघि बढेमा लक्ष्य प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिई साथीभाइ तथा भाइबहिनीहरूलाई अभिप्रेरित गर्छु ।

उत्तर :

संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले नेपाल टेलिभिजनसँग सङ्क्षिप्त कुराकानी गर्दै हाम्रो संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण हामी आफैँले गर्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्नुभयो । अझ उहाँले नेपाली गाउँघर र लेकबेँसीबाट लोकसाहित्यको सँगालो नै भेटिने प्रकृयासमेत दिनुभयो ।

उत्तर :

बालकृष्ण सम

नेपाली साहित्यको नाटक विधामा विशिष्ट स्थान बनाएका बालकृष्ण समको जन्म वि. सं. १९५९ माघ २४ गते काठमाडौँको ज्ञानेश्वरमा भएको थियो । उनी समर शमशेर जबरा र कृति राज्यलक्ष्मीका सुपुत्र थिए । उनले आई. एस्सीसम्म अध्ययन गरेका थिए ।

समले सैनिक सेवाका साथै रेडियो नेपालको निर्देशक र गोरखापत्रको सम्पादक जस्ता जिम्मेवारीमा रहेर सेवा गरेका थिए । साहित्यका विभिन्न विधामा कलम चलाए पनि नेपाली नाटकको विकासमा उनको योगदान विशेष उल्लेखनीय छ । उनका ‘मुटुको व्यथा’, ‘अमरसिंह’ र ‘भीमसेनको अन्त्य’ जस्ता नाटक प्रकाशित भएका छन् । त्यसैगरी ‘चिसो चुल्हो’ महाकाव्य तथा ‘आगो र पानी’ खण्डकाव्य पनि उनका चर्चित काव्यकृति हुन् ।

आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तकका रूपमा परिचित बालकृष्ण समले सुखान्त र दुःखान्त दुवै प्रकारका नाटक सिर्जना गरेका थिए । नाटक क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका कारण उनलाई नाट्यसम्राट् का रूपमा समेत चिनिन्छ । साहित्यिक योगदानको सम्मानस्वरूप उनले त्रिभुवन पुरस्कार, साझा पुरस्कार र पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार लगायतका सम्मान प्राप्त गरेका थिए ।

नेपाली साहित्यमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाएका बालकृष्ण समको निधन वि. सं. २०३८ साउन ६ गते काठमाडौँमा भएको थियो ।