(क) 'स्वाद' कथाका लोग्ने र स्वास्नी पात्रका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस् ।

उत्तर :

लोग्ने :

'स्वाद' कथामा लोग्ने सामान्य कारिन्दाको भूमिकामा रहेको प्रमुख पुरुष पात्र हो । उसको जीवन न्यून आम्दानीमा परिवारको खर्च धान्नुपर्ने कठिन अवस्थासँग जोडिएको छ । साधारण जागिर भए पनि रोजगार पाएको कुरामा ऊ खुसी छ । तर आर्थिक अभावले उसको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ । साबुन नभएर नुहाउन नसक्दा पनि ऊ गरिबीको अवस्थालाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न चाहँदैन । गरिबीलाई घृणा गर्नुपर्छ भन्ने विचार राख्ने ऊ सामान्य लेखपढ गर्न सक्ने पात्रका रूपमा पनि चित्रित छ ।

स्वास्नी :

स्वास्नी कथाकी प्रमुख महिला पात्र हो । उसमा अभावबीच पनि घरपरिवारलाई व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउने व्यावहारिक क्षमता छ । साबुन नहुँदा नुहाउनै छोड्नु हुँदैन भन्ने उसको विचारले परिस्थितिअनुसार समाधान खोज्ने स्वभाव देखाउँछ । गरिब मानिसले सधैँ सबै सुविधा पाउन नसक्ने भएकाले उपलब्ध साधनअनुसार जीवन चलाउनुपर्ने यथार्थलाई उसले बुझेकी छे । कम आम्दानीमा घरका आवश्यक सामग्री जुटाउने, खर्चको हिसाब मिलाउने तथा लोग्नेलाई साथ दिने भएकाले ऊ व्यवहारकुशल, सहयोगी र जिम्मेवार पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएकी छे ।

(ख) कथामा नेपाली समाजको आर्थिक समस्यालाई कसरी चिनाइएको छ ?

उत्तर :

ध्रुवचन्द्र गौतमको 'स्वाद' कथाले न्यून आम्दानीमा गुजारा गर्ने परिवारको अवस्थालाई प्रस्तुत गर्दै नेपाली समाजको आर्थिक समस्याको चित्र दिन्छ । साधारण कारिन्दाको तलबले परिवारका सबै आवश्यकता पूरा गर्न नसक्ने स्थिति कथाको केन्द्रमा छ । दैनिक उपभोगका सामग्रीदेखि खानपान र परिवारका अन्य चाहनासम्म सीमित आयका कारण प्रभावित हुन्छन् ।

परिवारको आवश्यकता धेरै भए पनि आयको स्रोत थोरै भएकाले उनीहरूले हरेक खर्च सोचेर गर्नुपर्ने अवस्था छ । तलब आएको समयमा मात्र केही आवश्यक वस्तु किन्ने अवसर प्राप्त हुन्छ । माछा किन्नसमेत पैसा नपुगेपछि सापटी लिनुपर्ने घटनाले आर्थिक अभावको गम्भीरता देखाउँछ । यसरी कथाले न्यून तलब, बढ्दो आवश्यकता र अभावपूर्ण जीवनबीच संघर्ष गरिरहेको परिवारको माध्यमबाट नेपाली समाजमा रहेको आर्थिक समस्यालाई वास्तविक रूपमा चिनाएको छ ।

(ग) कथाको मुख्य सन्देश के हो ?

उत्तर :

'स्वाद' कथामा सामान्य जागिरे परिवारको जीवनलाई आधार बनाएर आर्थिक अभावले मानिसको दैनिक जीवनमा पार्ने प्रभाव देखाइएको छ । तलब प्राप्त भएपछि केही समय परिवारमा आवश्यक सामान किन्ने र मनपर्ने खानेकुरा खाने अवसर आउँछ, तर सीमित आम्दानीका कारण त्यो खुसी लामो समय टिक्दैन ।

कथाले सामान्य परिवारले भोग्ने आर्थिक कठिनाइलाई सहरको जीवनसँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ । न्यून आम्दानी र धेरै आवश्यकताबीच जीवन बिताउनुपर्ने नेपाली समाजको यथार्थलाई देखाउनु कथाको मूल उद्देश्य हो । दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नसमेत संघर्ष गर्नुपर्ने आर्थिक अवस्थाप्रति कथाले ध्यान आकर्षित गरेको छ ।

उत्तर :

'स्वाद' सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित कथा हो । ध्रुवचन्द्र गौतम (वि.सं. २००१) ले यस कथामा सामान्य जागिर गर्ने परिवारको जीवनलाई आधार बनाएर तत्कालीन नेपाली समाजको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थालाई प्रस्तुत गरेका छन् । सीमित तलबमा घरपरिवार चलाउने, आवश्यक सामान जुटाउने र तलब आएको समयमा केही समयका लागि आफ्नो चाहना पूरा गर्ने परिवारको जीवनशैली कथामा देखिन्छ ।

कथाको लोग्ने कार्यालयमा साधारण कारिन्दाको काम गर्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले साबुनजस्तो सामान्य वस्तुको अभावसमेत उसको जीवनमा देखापर्छ । ऊ गरिबीलाई स्वीकार गर्न चाहँदैन र प्रत्येक गरिबले आफ्नो गरिबीप्रति असन्तुष्ट हुनुपर्ने धारणा राख्छ । स्वास्नी भने अभावलाई व्यावहारिक रूपमा बुझ्छे । साबुन नभए पनि नुहाउनुपर्ने र उपलब्ध साधनमै जीवन चलाउनुपर्ने उसको विचारले तत्कालीन निम्न आय भएको परिवारको यथार्थ देखाउँछ ।

लोग्ने लामो समयसम्म एउटै पदमा रहे पनि बेरोजगार नभएकोमा सन्तुष्ट छ । तलब अपेक्षाभन्दा बढी आएपछि उसको खुसी बढ्छ र स्वास्नीसँग बजारमा किनमेल गर्न जान्छ । स्वास्नीले तयार पारेको सूचीअनुसार उनीहरूले घरका लागि आवश्यक सामान खरिद गर्छन् । खसीको मासु खाने इच्छा भए पनि आर्थिक अभावका कारण माछामा सम्झौता गर्नुपर्छ । माछा किन्नसमेत रकम अपुग भएपछि स्वास्नीले आफ्नी साथी शोभासँग पाँच रुपियाँ सापटी माग्छे ।

अन्ततः उनीहरू माछा लिएर घर फर्कन्छन् र सानो छोरासहित खुसी भएर खाना खान्छन् । तर यस्तो खुसी अर्को महिनाको तलब नआएसम्म दोहोरिन नसक्ने अवस्था छ । यसबाट सीमित आम्दानी, पारिवारिक सहयोग, अभावमा गरिने सम्झौता, आपसी समझदारी र सामान्य परिवारको जीवनशैलीजस्ता सामाजिक तथा सांस्कृतिक पक्ष उजागर भएका छन् ।

यसरी सामान्य कारिन्दाको परिवारको जीवनमार्फत कथाकारले नेपाली समाजमा रहेको गरिबी र आर्थिक अभावको पीडा प्रस्तुत गरेका छन् ।

आफूले भोग्नै पर्यो भन्दैमा गरिबीलाई सुम्सुम्याउने त ? म घृणा गर्छु । प्रत्येक गरिवले आफ्नो गरिबीसित घृणा गर्नैपर्छ ।

उत्तर :

प्रस्तुत गद्यांश कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत दोस्रो पाठमा रहेको 'स्वाद' शीर्षकको कथाबाट साभार गरिएको हो । यस कथाका कथाकार ध्रुबचन्द्र गौतम (वि.सं. २०००) हुन् । कथा, नाटक, कविता, उपन्यास, आदि थुप्रै विधामा कलम चलाउने उनी बहुमुखी प्रतिभा भएका व्यक्तित्व हुन् । आजभन्दा करिब ५० वर्षअघि तत्कालीन परिवेशका निम्नस्तरका जागिरेहरूको दयनीय अवस्थालाई कथाले देखाएको छ ।

यस भनाइमा गरिबीलाई जीवनको अपरिवर्तनीय सत्य मानेर त्यसैमा सन्तुष्ट बस्नु हुँदैन भन्ने धारणा व्यक्त गरिएको छ । आर्थिक अभावको सामना गर्नुपरे पनि मानिसले आफ्नो अवस्था बदल्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ । गरिब हुनु आफैँमा स्थायी परिचय होइन; मेहनत, प्रयास र संघर्षद्वारा आर्थिक अवस्था सुधार्न सकिन्छ ।

मानिसका आधारभूत आवश्यकता पूरा हुनु आवश्यक छ । गरिबीका कारण खाना, कपडा तथा आवश्यक सुविधाबाट वञ्चित भइरहनु उचित हुँदैन । त्यसैले आफ्नो कमजोर अवस्थालाई स्वीकार गरेर निष्क्रिय बस्नुको सट्टा त्यसविरुद्ध निरन्तर प्रयास गर्नुपर्छ । आफ्ना रहर, इच्छा र आकाङ्क्षालाई केवल गरिबीका कारण समाप्त पार्नु हुँदैन ।

प्रस्तुत विचारले गरिबीप्रति असन्तुष्ट भएर त्यसबाट बाहिर निस्कने प्रेरणा दिन्छ । मानिसले आफ्नो अवस्था सुधार्न सक्रिय हुनुपर्छ र गरिबीलाई भाग्यको अन्तिम निर्णय मानेर बस्नु हुँदैन ।

कथामा करिब ५० वर्षअघिको परिवेश प्रस्तुत भए पनि यसले उठाएको आर्थिक समस्या आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छ । निम्नस्तरका कर्मचारी तथा न्यून आय भएका मानिसहरूले अझै पनि दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था भएकाले कथाको विचार वर्तमान समयसँग पनि सम्बन्धित छ ।

क) स्वाद कथाले चर्चा गरे जस्तै हाम्रो समाजमा गरिबीको पीडा छ त, तर्क दिनुहोस् ।

उत्तर :

सामाजिक यथार्थवादी कथाकार ध्रुवचन्द्र गौतमले 'स्वाद' कथामार्फत आर्थिक अभावमा जीवन बिताउने परिवारको अवस्था देखाएका छन् । न्यून तलबमा निर्भर परिवारले सामान्य आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिनाइ भोग्नुपरेको अवस्था कथाको प्रमुख आधार हो । तलब आउने दिन पर्खनुपर्ने, आवश्यक सामान खरिद गर्न पैसा नपुग्ने र अन्ततः सापटी लिनुपर्ने घटनाले गरिबीको वास्तविक पीडा देखाउँछ ।

नेपाली समाजमा पनि यस्तै आर्थिक समस्या भएका मानिसहरू पाइन्छन् । कतिपय परिवारको आम्दानी दैनिक आवश्यकताभन्दा कम हुन्छ । यस्तो अवस्थामा खाना, कपडा, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा अन्य आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिनाइ हुन सक्छ । आर्थिक अभावले मानिसलाई अरूको सहयोगमा निर्भर बनाउने अवस्था पनि सिर्जना गर्न सक्छ ।

तर गरिबीबाट माथि उठ्ने प्रयास गर्ने मानिसहरू पनि हाम्रो समाजमा छन् । उनीहरूले आफ्नो सीप र क्षमतालाई प्रयोग गर्छन्, श्रम गर्छन् र निरन्तर आम्दानीको बाटो खोज्छन् । मेहनत तथा सक्रियतामा विश्वास गर्नेहरू विस्तारै आर्थिक रूपमा सबल बन्न सक्छन् र जीवनस्तर सुधार गर्न सक्छन् ।

यसको विपरीत, गरिबीलाई मात्र बहाना बनाएर निष्क्रिय बस्ने र अरूमाथि निर्भर हुने मानिसहरू लामो समयसम्म कठिन अवस्थामा रहन सक्छन् । निरन्तर अभावले पारिवारिक शान्ति, विश्वास र एकतामा समेत असर पुर्‍याउन सक्छ । आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न अरूकै सहयोग खोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

त्यसैले कथाले देखाएको गरिबीको समस्या केवल कथाको विषय मात्र होइन, नेपाली समाजमा पनि देखिने वास्तविक अवस्था हो । श्रम, सीप, आत्मविश्वास र निरन्तर प्रयासका माध्यमबाट गरिबीको अवस्थालाई क्रमशः सुधार गर्न सकिन्छ ।

घरमा बनाएका खाजा र पसलबाट किनेर ल्याएका यस्तै अन्य खाजाको तुलना गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तर :

घरमा बनाएका खाजा :

• घरमै तयार गरिने खाजा स्वास्थ्यकर हुने भएकाले स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुन्छन् ।

• घरमा बनाउँदा खाजामा प्रयोग हुने सामग्री र त्यसको तयारीमा ध्यान दिन सकिन्छ ।

• स्वाद तथा रङ आकर्षक बनाउन अनावश्यक मिसावट गरिँदैन ।

• उपभोग्य मिति वा समय सकिएको सामग्री प्रयोग नगर्ने भएकाले खाना तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित हुन्छ ।

• घरमै खाजा बनाउँदा बजारबाट खरिद गर्नुपर्ने खर्च घट्छ र खर्चको बचत हुन्छ ।

• स्वास्थ्य नै जीवनको पहिलो धन भएकाले स्वस्थ तथा सुरक्षित जीवनका लागि घरमा तयार गरिएका खाजा उपयुक्त मानिन्छन् ।

बजारिया खानेकुरा :

• बजारमा पाइने खानेकुरामा स्वास्थ्यभन्दा स्वाद, रङ तथा गन्धलाई आकर्षक बनाउने कुरालाई प्राथमिकता दिइएको हुन सक्छ ।

• यस्ता खानेकुरा सधैँ स्वास्थ्यकर नै हुन्छन् भन्ने सुनिश्चित हुँदैन ।

• स्वाद, रङ र गन्ध बढाउन गरिने विभिन्न प्रकारका मिसावटले स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।

• उत्पादन तथा उपभोग्य मिति समाप्त भइसकेका खानेकुरा पनि बजारमा भेटिन सक्ने भएकाले त्यस्ता वस्तुले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउन सक्छन् ।

• नियमित रूपमा बजारबाट खाजा किन्दा घरमै तयार गर्नेभन्दा बढी खर्च हुन सक्छ ।